Кіріспе
Мулла Садраның ілімі мен философиясы Трансценденттік теософия немесе әл-хикмат әл-мутаалия (حكمت متعاليه), парсы философы Мулла Садра (б.з. 1635 ж.) дамытқан ілім мен философия, қазіргі уақытта тірі және белсенді болып табылатын ислам философиясының екі негізгі пәнінің бірі.
Transcendent theosophy or al hikmat al muta’āliyah (حكمت متعاليه), the doctrine and philosophy developed by Persian philosopher Mulla Sadra (d.1635 CE), is one of two main disciplines of Islamic philosophy that are currently live and active.
Шолу
Аль хикмат әл мутаалия деген сөз екі терминнен тұрады: әл хикмат (сөзбе-сөз, даналық дегенді білдіреді; және техникалық тұрғыдан, философия, және контексттік кеңею арқылы теософия) және мутаалия (мағынасы жоғары немесе трансцендентті). Мулла Садраның ислам философиясындағы бұл мектебі әдетте аль хикмат аль мутахалия деп аталады. Бұл оның мектебіне өте орынды атау, тек тарихи себептермен ғана емес, сонымен қатар Мулла Садраның ілімдері - хикма немесе теософия өзінің бастапқы мағынасында және трансцендентті трансцендентті өзімен байланыстыратын интеллектуалды көрініс. Мулла Саддрахтың мектебі тарихи және метафизикалық себептер бойынша өте маңызды. Мулла Садра өзінің сөзінде хикма немесе теософия туралы айтқанда, әдетте трансценденттік философияны білдіреді. Ол хикма терминінің көптеген анықтамаларын берді, ең танымал хикманы "адам объективті әлемге ұқсас және әмбебап болмыс тәртібіне ұқсас түсінікті әлемге айналатын көлік құралы" деп түсіндірді. Мулла Садраның философиясы мен онтологиясы ислам философиясы үшін маңызды болып саналады, өйткені Мартин Хайдеггердің философиясы кейін 20-ғасырда Батыс философиясы үшін маңызды болды. Мулла Садра "нақтылықтың табиғатымен айналысуда жаңа философиялық түсінік" әкелді және ислам философиясында "эсенциализмнен экзистенциализмге үлкен ауысуды" жасады.
Экзистенциализм
Мулла Садраның философиясының негізі болып табылатын тұжырымдама - "болу мәніне дейін" деген идея, экзистенциализмнің негізгі іргелі тұжырымдамасы. Бұл бұрын Авиценна мен оның Авиценналық мектебі, сондай-ақ Шахаб аль-Дин Сухраварди мен оның иллюминационизм мектебі қолдаған "субстанция өмір сүруден бұрын" идеясының қарама-қарсысысы болды. Саид Жалал Аштияни кейіннен Мулла Садраның тұжырымдамасын былайша түйіндеді: Мулла Садра үшін "болу мәніне дейін келеді және осылайша принцип болып табылады, өйткені бір нәрсе алдымен болуы керек, содан кейін мәні болуы керек". Бұл негізінен Мулла Садраның философиясының негізі болып табылатын дәлел. Мулла Садра дәстүрлі метафизиканың орнына метафизиканы орнатқан және Ab initio-ға құддыққа қарағанда өмір сүруді басымдыққа ие етті. Мулла Садра өзінің өзгермейтін мәндері жоқ, бірақ әр мән өзінің бар болу актісінің қарқындылығына қарай анықталады және өзгермелі болады деген тезисімен болмыстың метафизикасында революция жасады. Оның пікірінше, шындық - әр түрлі жолмен өмір сүру, ал бұл әртүрлі жолдар бізге мән сияқты көрінеді. Бізге ең алдымен бар нәрселер әсер етеді, содан кейін біз болмыстың идеясын қалыптастырамыз, сондықтан болмыстың болмысы бар. Бұл ұстаным өмір сүрудің басымдығы деп аталады (Исалат әл-Вуджуд). Мулла Садраның экзистенциализмі Жан-Поль Сартрдың батыс экзистенциализмінен түбегейлі өзгеше. Сартр айтқандай, адам баласының өз өмірінің алдында ешқандай мәні жоқ, өйткені Жаратушы да, Құдай да жоқ. Сартрдың экзистенциализміне сәйкес "болу мәннен бұрын" деген мағынаны білдіреді.
For Mulla Sadra, "existence precedes the essence and is thus principle since something has to exist first and then have an essence." This is primarily the argument that lies at the heart of Mulla Sadra's philosophy. Mulla Sadra substituted a metaphysics of existence for the traditional metaphysics of essences, and giving priority Ab initio to existence over quiddity. Mulla Sadra effected a revolution in the metaphysics of being by his thesis that there are no immutable essences, but that each essence is determined and variable according to the degree of intensity of its act of existence. In his view, reality is existence, in a variety of ways, and these different ways look to us like essences. What first affects us are things that exist and we form ideas of essences afterward, so existence precedes essence. This position referred to as primacy of existence (Isalat al Wujud). Mulla Sadra's existentialism is therefore fundamentally different from Western existentialism of Jean Paul Sartre. Sartre said that human beings have no essence before their existence because, there is no Creator, no God. This is the meaning of "existence precedes essence" in Sartre's existentialism.
Елеулі өтініш
Мулла Садраның философиясының тағы бір негізгі тұжырымдамасы - "көпті қозғалыс" теориясы (әл-харат әл-жауахирия), ол "тәбиғат тәртібіне, соның ішінде аспан сфераларына, өзін-өзі ағыны (файд) және болудың енуі (сарайан әл-васинг) нәтижесінде барлық нәрселер елеулі өзгерістер мен трансформацияларға ұшырайды деген болжамға негізделген. Аристотель мен Ибн Синадан айырмашылығы, олар өзгерісті тек төрт категорияда, яғни санда (камм), сапада (кайф), орнында (вад) және орнында (айн) қабылдады, Садра өзгерісті бүкіл ғаламнан өтіп жатқан барлық жан-жақты шындық ретінде анықтайды, оның ішінде зат категориясы (жаухар) ". Гераклит осыған ұқсас ұғымды ғасырлар бұрын сипаттаған (Πάντα εῖ panta rhei "барлығы өзгеру күйінде"), ал Готфрид Лейбниц Мулла Садраның жұмысынан бір ғасыр өткен соң осыған ұқсас ұғымды сипаттаған.