Дэвид Юмның «Топтама теориясы» — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Дэвид Юмның философиялық теориясы

18 ғасырдағы шотланд философы Дэвид Юм бастаған «Топтама теориясы» – объектінің мәндік сипаты туралы онтологиялық теория, онда объект тек қасиеттер, қатынастар немесе троптар жиынтығынан (топтама) тұрады. Топтама теориясына сәйкес, объект тек оның қасиеттерінен ғана тұрады, басқаша айтқанда, қасиеттері жоқ объект болуы мүмкін емес және мұндай объектті елестетуге болмайды. Мысалы, алма туралы ойлағанда, біз оның қасиеттерін еске түсіреміз: қызыл түсті, дөңгелек пішіндес, жеміс түрі және т.б. Бұл қасиеттерден бөлек ештеңе жоқ; алма – оның қасиеттерінің жиынтығы ғана. Атап айтқанда, қасиеттерге ие болатын ешқандай субстанция жоқ. Топтама теориясы, эго теориясымен – эголық өзіндікті, денелік өзіндік сияқты жанға ұқсас субстанция ретінде қарастыратын өзіндік теориясымен қарама-қайшы келеді.

Аргументтер жақта

Объектіні оның қасиеттерін ойластырмай немесе сипаттамай ойлау немесе сипаттау қиындығы – бұл бундель теориясының, әсіресе ағылшын-американдық дәстүрдегі қазіргі философтар арасындағы жиі кездесетін негіздемесі. Бұл аргумент бойынша, заттың қасиеттерінен өзге ешқандай аспектісін ұғу мүмкін болмаса, адам жалаңаш ерекшелік (қасиеттері жоқ зат) туралы ойлай алмайды, бұл заттар теориясына тікелей қарсы келеді. Жалаңаш ерекшеліктердің түсіндірудегі қиындығын Джон Локк мысалымен көрсеткен: ол затты қасиеттерінен бөлек "бір нәрсе, мен не екенін білмеймін" деп сипаттаған. [ ] Біз "зат" деп атап жүрген идея – бұл біздің ойымызша, қасиеттерін ұстап тұратын, бірақ белгісіз қолдау ғана. Біз оларды өздігінен, яғни қолдаусыз sine re substante деп ойламаймыз, сондықтан осы қолдауды "substantia" деп атаймыз. Бұл сөздің нағыз мағынасы бойынша, қарапайым тілмен айтқанда, "астында тұру" немесе "ұстап тұру" дегенді білдіреді. Объектінің қатынасы оның қасиеттерінің бірі болып табылатыны бұл аргументті күрделендіруі мүмкін. Дегенмен, бұл аргумент жалаңаш ерекшеліктердің түсіндірудегі қиындығы объектіні ұғынудың жалғыз мүмкін жолы – қасиеттер жиынтығы және басқа ештеңе емес деген қорытындыға келеді, осылайша бундель теориясын негіздейді.

Қарсылық

Бандель теориясы қасиеттердің жиынтыққа біріктірілетінін, бірақ олардың қалай байланысқандығын сипаттамайды деп санайды. Мысалы, бандель теориясы алманы қызыл, ені 100 мм, шырынды, бірақ негізгі заты жоқ деп қарастырады. Алма – қызылдығы, 100 мм ені және шырындылығы сияқты қасиеттердің жиынтығы. Юм өзінің негізгі еңбегінде осы мағынада "бандель" терминін қолданды, сондай-ақ жеке тұлғаның өзіне қатысты айтты: "Мен қалған адамзаттың, олар түсініксіз жылдамдықпен бір-бірін алмастыратын және мәңгілік ағым мен қозғалыста болатын әртүрлі сезімдердің жиынтығы немесе тобы ғана екенін айтуға батылым жетеді". Сынаушылар бандель теориясының қасиеттердің бірге болуын (осы қасиеттер арасындағы байланыс) негізгі затсыз қалай түсіндіретінін сұраққа қояды. Егер олардың екеуіне де тән зат болмаса, кез келген екі берілген қасиеттің бір нысанға тән екендігі қалай анықталады деген сұрақ туындайды. Егер кеңістік-уақыттық орналасуды да қасиет деп қарастырсақ, бұл аргумент жойылады. Дәстүрлі бандель теориясы қасиеттердің бірге болуын бір-бірімен байланысқан қасиеттер жиынтығы ретінде объектілерді анықтау арқылы түсіндіреді. Осылайша, қасиеттер мен қатынастардың әртүрлі комбинациялары әртүрлі объектілерді құрайды. Мысалы, қызылдық пен шырындылық үстел үстінде бірге кездеседі, өйткені олар үстелде орналасқан қасиеттер жиынтығының бір бөлігі, олардың бірі – "алмаға ұқсайтын" қасиет. Ал, зат теориясы қасиеттердің бірге болуын олардың бір затқа тән болуымен түсіндіреді. Зат теориясында зат – қасиеттері бар нәрсе. Мысалы, алманың қызыл және шырынды болуы үстел үстінде кездеседі, өйткені қызылдық пен шырындылық алмаға тән, осылайша алма қызыл және шырынды болады. Заттың бандель теориясы бірге болуды түсіндіреді. Атап айтқанда, қасиеттердің бірге болуының өзі затты тудырады деп санайды. Осылайша, ол затты жеке немесе басқа эмпирикалық емес негізгі қабаттар арқылы емес, қасиеттердің бірігуі арқылы эмпирикалық түрде анықтайды. Осылайша, заттың бандель теориясы Аристотельдің, Декарттың, Лейбництің және соңғы кезде Дж. П. Морландтың, Цзя Хоудың, Джозеф Бриджманның, Квентин Смиттің және басқалардың зат теорияларын жоққа шығарады.

Bundle theory maintains that properties are bundled together in a collection without describing how they are tied together. For example, bundle theory regards an apple as red, four inches (100 mm) wide, and juicy but lacking an underlying substance. The apple is said to be a bundle of properties including redness, being four inches (100 mm) wide, and juiciness. Hume used the term "bundle" in this sense, also referring to the personal identity, in his main work: "I may venture to affirm of the rest of mankind, that they are nothing but a bundle or collection of different perceptions, which succeed each other with inconceivable rapidity, and are in a perpetual flux and movement". Critics question how bundle theory accounts for the properties' compresence (the togetherness relation between those properties) without an underlying substance. Critics also question how any two given properties are determined to be properties of the same object if there is no substance in which they both inhere. This argument is done away with if one considers spatio temporal location to be a property as well. Traditional bundle theory explains the compresence of properties by defining an object as a collection of properties bound together. Thus, different combinations of properties and relations produce different objects. Redness and juiciness, for example, may be found together on top of the table because they are part of a bundle of properties located on the table, one of which is the "looks like an apple" property. By contrast, substance theory explains the compresence of properties by asserting that the properties are found together because it is the substance that has those properties. In substance theory, a substance is the thing in which properties inhere. For example, redness and juiciness are found on top of the table because redness and juiciness inhere in an apple, making the apple red and juicy. The bundle theory of substance explains compresence. Specifically, it maintains that properties' compresence itself engenders a substance. Thus, it determines substancehood empirically by the togetherness of properties rather than by a bare particular or by any other non empirical underlying strata. The bundle theory of substance thus rejects the substance theories of Aristotle, Descartes, Leibniz, and more recently, J. P. Moreland, Jia Hou, Joseph Bridgman, Quentin Smith, and others.

Буддизм

Үндістанның Мадхьямака философы Чандракирти жеті еселік ойлау деп аталатын нәрседе мәннің жоқтығын көрсету үшін заттардың жиынтық табиғатын қолданды. Ол өзінің "Орталық жолға басшылық" (санскрит: Madhyamakāvatāra) еңбегінде былай дейді: [Өзіндік] арбаға ұқсайды, ол өз бөліктерінен бөлек емес, бөлек те емес, және оларға ие емес. Ол бөліктерінің ішінде де емес, ал бөліктері оның ішінде де емес. Бұл жай ғана жиынтық емес, және бұл пішін де емес. Ол осы жеті тұжырымның әрқайсысы нені білдіретінін түсіндіреді, бірақ кейіннен түсіндірмесінде әлемдегі конвенциялар жақыннан зерделенгенде, олардың мәнін іздейтін тексеруге ұшырамастан, тек қана қабылдану арқылы ғана бар екенін түсіндіреді. Буддизмнің өзіндік теориясына қатысты тағы бір көзқарас, әсіресе ерте Буддизмде, Буддизм теориясы негізінен жоюшыл теория болып табылады. Осы түсінік бойынша, өзіндік түйінге дейін тоғытуға болмайды, себебі өзіндік ұғымына сай келетін ештеңе жоқ. Осылайша, өзіндік идеясын жою қажет.