Онтологиядағы саналар және категориялар туралы

Кіріспе

Онтологияда, категориялар теориясы болмыстың санаттарымен айналысады: Ами Томассонның пікірінше, бұл – ең жоғары туыстар немесе нысандардың түрлері. Болмыстың санаттарын немесе жай ғана санаттарды зерттеу – нысандардың ең негізгі және кең кластарын анықтау болып табылады. Мұндай санаттарды жасау немесе қолдану арқылы жасалатын санаттар арасындағы айырмашылық онтологиялық айырмашылық деп аталады. Категориялардың әртүрлі жүйелері ұсынылған, олар көбінесе заттар, қасиеттер, қатынастар, жағдайлар немесе оқиғалар категорияларын қамтиды. Категориялар теориясындағы маңызды сұрақ, мысалы, "Жалпыламалар жекелемелерге бұрынғы ма?" деген сияқты сұрақ түрінде көрінеді.

Қазіргі заманғы дамуы

Кант пен Гегель Аристотельдің санаттар тізімін тәжірибеден кездейсоқ алынған, жүйелі қажеттілігі жоқ, «рапсодиялық» деп айыптады. Жоғарыда сипатталған Ақыл мен Материя немесе Субъект пен Қатынас екілігі, Декарттың жазбаларында көрініс тапқандай, 18-шы ғасырдың соңында маңызды өзгерістерге ұшырады. Бұл көзқарасқа алғашқы қарсылықтарды 18-шы ғасырда Иммануил Кант жасай бастады, ол Субстанция туралы тек субъекттің басқа нәрселермен қарым-қатынасы арқылы ғана айтуға болатынын түсінді. Мысалы: «Бұл үй» деген сөйлемде «үй» деген зат тек адамның қолдану жолдарына немесе басқа ұқсас үйлерге қатысты мағынаға ие болады. Канттың тізімінен Субстанция санаты жоғалады, ал Қатынас тақырыбында Кант, басқалармен қатар, Бір-бірінен Ажырату, Себеп-салдар және Ішкі қатынас сияқты үш қатынас түрін тізімдейді. Пирс анықтағандай, Сан, Қозғалыс және Сапа деген үш ескі ұғымды осы үш кең тақырыпқа қосуға болады: Сан Бір-бірінен Ажырату қатынасы арқылы субъектке қатысты; Қозғалыс Себеп-салдар қатынасы арқылы субъектке қатысты; ал Сапа Ішкі қатынас арқылы субъектке қатысты. Үштік жиынтықтар 19-шы ғасырдағы санаттардың дамуында маңызды рөл атқарды, ең әйгілісі – Г.В.Ф. Гегельдің санаттарды кеңінен тізімдеуі және С.С. Пирстің қатынастар логикасы жөніндегі еңбегіндегі санаттар. Пирстің үлесінің бірі – үш бастапқы санатты Біріншілік, Екіншілік және Үшіншілік деп атау, бұл олардың жалпы сипатын баса көрсетеді және санаттың өзі үшін де, сол санаттағы ұғым үшін де бірдей атаудың тудыратын шатасудан сақтайды. Басқа даму барысында, және схоластиктер енгізген бастапқы және екіншілік санаттар туралы түсінікке сүйене отырып, Кант екінші немесе «туынды» санаттар бастапқы санаттардан бір бастапқы санатты екіншісімен біріктіру арқылы туындауы мүмкін деген идеяны енгізді. Бұл үш екінші санаттың пайда болуына әкелді: біріншісі, «Қоғам» – Кант осындай туынды санаттың мысалы ретінде келтірді; екіншісі, Кант енгізген «Модальдық» термині, Гегель Канттың диалектикалық әдісін дамыта отырып, оның да туынды санат болатынын көрсетті; үшіншісі, «Рух» немесе «Еркі» – Гегель мен Шопенгауэр өздерінің жүйелерінде қолдану үшін жеке-жеке дамытып жатқан терминдер. Карл Ясперс 20-шы ғасырда өзінің экзистенциалдық санаттарды дамыту барысында оларды біріктірді, терминологиядағы айырмашылықтарға мүмкіндік берді, мысалы, әмбебаптық, Қарым-қатынас және Еркі. Бұл үш бастапқы және үш екіншілік санаттар үлгісі 19-шы ғасырда Питер Марк Роджеттің ағылшын тіліндегі сөздер мен тіркестердің тізіміндегі алты бөлімді құру үшін ең көп қолданылды. Қолданылған тақырыптар – Абстрактілі Қатынас, Кеңістік (оның ішінде Қозғалыс) және Материяның үш объективті санаты, сондай-ақ Интеллект, Сезім және Еңбек етудің үш субъективті санаты, және ол осы алты тақырып бойынша ағылшын тілінің барлық сөздерін, демек, кез келген мүмкін болатын предикатты жинауға болатынын анықтады.

Kant and Hegel accused the Aristotelian table of categories of being 'rhapsodic', derived arbitrarily and in bulk from experience, without any systematic necessity. The early modern dualism, which has been described above, of Mind and Matter or Subject and Relation, as reflected in the writings of Descartes underwent a substantial revision in the late 18th century. The first objections to this stance were formulated in the eighteenth century by Immanuel Kant who realised that we can say nothing about Substance except through the relation of the subject to other things. For example: In the sentence "This is a house" the substantive subject "house" only gains meaning in relation to human use patterns or to other similar houses. The category of Substance disappears from Kant's tables, and under the heading of Relation, Kant lists inter alia the three relationship types of Disjunction, Causality and Inherence. The three older concepts of Quantity, Motion and Quality, as Peirce discovered, could be subsumed under these three broader headings in that Quantity relates to the subject through the relation of Disjunction; Motion relates to the subject through the relation of Causality; and Quality relates to the subject through the relation of Inherence. Sets of three continued to play an important part in the nineteenth century development of the categories, most notably in G. W. F. Hegel's extensive tabulation of categories, and in C. S. Peirce's categories set out in his work on the logic of relations. One of Peirce's contributions was to call the three primary categories Firstness, Secondness and Thirdness which both emphasises their general nature, and avoids the confusion of having the same name for both the category itself and for a concept within that category. In a separate development, and building on the notion of primary and secondary categories introduced by the Scholastics, Kant introduced the idea that secondary or "derivative" categories could be derived from the primary categories through the combination of one primary category with another. This would result in the formation of three secondary categories: the first, "Community" was an example that Kant gave of such a derivative category; the second, "Modality", introduced by Kant, was a term which Hegel, in developing Kant's dialectical method, showed could also be seen as a derivative category; and the third, "Spirit" or "Will" were terms that Hegel and Schopenhauer were developing separately for use in their own systems. Karl Jaspers in the twentieth century, in his development of existential categories, brought the three together, allowing for differences in terminology, as Substantiality, Communication and Will. This pattern of three primary and three secondary categories was used most notably in the nineteenth century by Peter Mark Roget to form the six headings of his Thesaurus of English Words and Phrases. The headings used were the three objective categories of Abstract Relation, Space (including Motion) and Matter and the three subjective categories of Intellect, Feeling and Volition, and he found that under these six headings all the words of the English language, and hence any possible predicate, could be assembled.

Гегель

Г. В. Ф. Гегель өзінің «Логика ғылымы» (1812) еңбегінде Канттан гөрі толыққандырақ санаттар жүйесін ұсынуға тырысты және дерлік толығымен үштік құрылымды жасады. Гегель үшін категориялар соншалықты маңызды болғандықтан, ол әлемнің бірінші принципін, «абсолют» деп атаған, «категориялар жүйесі – әлемнің салдары категориялар болуы тиіс» деді. Өзінің кейін Гегельдік диалектика деп аталған логикалық сублимация әдісін қолданып, абстрактіден теріс арқылы нақтыға қарай ой жүгіртіп, В. Т. Стейс түсіндіргендей, шамамен 270 санаттың иерархиясына келді. Ең жоғары үш санат – «логика», «табиғат» және «рух» болды. Дегенмен, «логиканың» ең жоғары үш санатын ол «болу», «мән» және «түсінік» деп атады, оларды былай түсіндірді:

Болу, «басқа» ұғымын қамти отырып, ешнәрседен өзгешеленді, бұл Канттың дизъюнкция санатымен салыстыруға болатын бастапқы ішкі бөлініс. Стейс болмысты жалпы сананың саласы деп атады, ол сана, сезім, сан, сапа және өлшем сияқты ұғымдарды қамтиды. Мән. «Басқа» өзін «бірден» қозғалыс арқылы бөліп алады, бұл Гегельдің «болу» алғашқы синтезінде көрінеді. Стейс үшін бұл категория ғылымның саласын білдіреді, оның ішінде біріншіден, зат, оның формасы және қасиеттері; екіншіден, себеп, салдар және өзара әрекеттесу; үшіншіден, жіктеу, сәйкестік және айырмашылық принциптері. Түсінік. «Басқаға» ауысқаннан кейін, «бір» мен «басқаны» қамтитын және оларды олардың ішкі қасиеттері арқылы бірге қарастыруға мүмкіндік беретін жоғары бірлікке жаңа платонизмге оралу бар. Стейс бойынша, бұл философияның өзі, онда біз үш түрлі логикалық пікірді ғана емес, сонымен қатар сұлулық, жақсылық және шындықтың үш трансценденттік ұғымын табамыз. Шопенгауэрдің «түсінікке» сәйкес келетін санаты – «идея» болды, ол өзінің «Жеткілікті себептің төрт тамыры» еңбегінде «ерік» санатымен толықтырды. Оның басты еңбегінің атауы – «Әлем – ерік пен идея». Гегельдің бастапқы бөліністерінің бірін көрсететін екі қосымша санат – болу және болашақ. Сонымен бірге, Гете 1810 жылғы «Түстер теориясында» өзінің түс теориясын дамытып, ұқсас біріктіру және толықтыру принциптерін енгізді, Гете үшін «табиғат пен көруге тән алғашқы қатынастарды» бейнеледі. Гегель өзінің «Логика ғылымы» еңбегінде өз жүйесін ағаш ретінде емес, шеңбер ретінде қарастыруды ұсынады.

ХХ ғасырдағы даму

ХХ ғасырда субъективті және объективті арасындағы, немесе сана мен материя арасындағы басымдық Бертран Рассел мен Гилберт Райл сияқты философтар тарапынан күмәндан туды. Философия категориялаудың метафизикасынан шегініп, қолданылып жатқан сөздерді ажырату және анықтауға бағытталған тілдік мәселеге қарай бет бұрды. Людвиг Витгенштейннің қорытындысы, сөздер мен категорияларға нақты анықтама беру мүмкін емес, әр терминнің айналасында байланысты мағыналардың "галосы" немесе "коронасы" ғана бар екендігі болды. Гилберт Райл бұл мәселені бір идеямен емес, "идеялар галактикасымен" айналысу тұрғысынан қарастыруға болатынын айтты және категориялық қателіктер, егер бір түсінік (мысалы, "университет") бір категорияға (мысалы, абстракт идея) жататындықтан, екінші категорияға (мысалы, физикалық объект) жататын сияқты қолданылса, жасалатынын ұсынды. Визуалды аналогияларға қатысты Пирс пен Льюис, бұрынғысы сияқты Плотин, ұсыныстардың терминдерін нүктелермен, ал терминдер арасындағы қатынастарды сызықтармен салыстырды. Пирс осыны одан әрі дамытып, предикаттарды олардың тақырыбымен байланыстыратын біржақты, екіжақты және үшжақты қатынастар туралы айтты және предикаттың қай категорияға жататынын анықтайтын нәрсе – тақырып пен предикатты байланыстыратын қатынастардың саны мен түрлері екендігін көрсетті. Біріншілік категориялар тақырыпқа қатысты басым бір типті қатынасқа ие ұғымдарды қамтиды. Екіншілік категориялар екі басым типті қатынасқа ие ұғымдарды қамтиды. Хайдеггер өзінің екі тұжырымында, "үй өзен бойында" және "үй он сегізінші ғасырда" мысалдарында кеңістіктік орналасу (дизъюнкция) және мәдени байланыс (ингеренция), сондай-ақ уақытша орналасу (сабаптық байланыс) және мәдени ерекшелік (ингеренция) сияқты екі басым қатынасты келтірді. Үшінші мысал Канттың "үй әсерлі немесе ұлы" деген тұжырымынан шығаруға болады, онда екі қатынас кеңістіктік немесе математикалық бейнелеу (дизъюнкция) және динамикалық немесе қозғаушы күш (сабаптық байланыс) болып табылады. Пирс пен Витгенштейн сөздердің мағыналық нюанстарын көрсету үшін түс теориясының аналогиясын енгізді. Біріншілік категориялар, негізгі түстер сияқты, талдау және абстракциялаудың шегіндегі аналитикалық болып табылады және Санды, Қозғалысты және Сапаны қамтиды. Екіншілік категориялар, екіншілік түстер сияқты, синтетикалық болып табылады және Субстанция, Қоғам және Рух сияқты ұғымдарды қамтиды. Бұлардан басқа, Альфред Норт Уайтхедтің категориялық схемасы және оның Процесс философиясы, сондай-ақ Николай Хартманның Критикалық реализмі метафизикадағы категориялық зерттеулердегі ең толық және жетілген жүйелердің бірі болып табылады.

In the twentieth century the primacy of the division between the subjective and the objective, or between mind and matter, was disputed by, among others, Bertrand Russell and Gilbert Ryle. Philosophy began to move away from the metaphysics of categorisation towards the linguistic problem of trying to differentiate between, and define, the words being used. Ludwig Wittgenstein’s conclusion was that there were no clear definitions which we can give to words and categories but only a "halo" or "corona" of related meanings radiating around each term. Gilbert Ryle thought the problem could be seen in terms of dealing with "a galaxy of ideas" rather than a single idea, and suggested that category mistakes are made when a concept (e. g. "university"), understood as falling under one category (e. g. abstract idea), is used as though it falls under another (e. g. physical object). With regard to the visual analogies being used, Peirce and Lewis, just like Plotinus earlier, likened the terms of propositions to points, and the relations between the terms to lines. Peirce, taking this further, talked of univalent, bivalent and trivalent relations linking predicates to their subject and it is just the number and types of relation linking subject and predicate that determine the category into which a predicate might fall. Primary categories contain concepts where there is one dominant kind of relation to the subject. Secondary categories contain concepts where there are two dominant kinds of relation. Examples of the latter were given by Heidegger in his two propositions "the house is on the creek" where the two dominant relations are spatial location (Disjunction) and cultural association (Inherence), and "the house is eighteenth century" where the two relations are temporal location (Causality) and cultural quality (Inherence). A third example may be inferred from Kant in the proposition "the house is impressive or sublime" where the two relations are spatial or mathematical disposition (Disjunction) and dynamic or motive power (Causality). Both Peirce and Wittgenstein introduced the analogy of colour theory in order to illustrate the shades of meanings of words. Primary categories, like primary colours, are analytical representing the furthest we can go in terms of analysis and abstraction and include Quantity, Motion and Quality. Secondary categories, like secondary colours, are synthetic and include concepts such as Substance, Community and Spirit. Apart from these, the categorial scheme of Alfred North Whitehead and his Process Philosophy, alongside Nicolai Hartmann and his Critical Realism, remain one of the most detailed and advanced systems in categorial research in metaphysics.

Басқалар

Эдмунд Гуссерл (1962, 2000) өзінің феноменологиясының бір бөлігі ретінде категориялық жүйелер туралы кеңінен жазды. Гилберт Райл үшін (1949) категория (әсіресе "категориялық қателік") маңызды семантикалық ұғым, бірақ онтологиялық категориямен тек шала байланысты. Джон Г. Беннетт («Драмалық ғалам», 4 томдық, 1956–65), Уилфрид Селларс (1974), Рейнхардт Гроссман (1983, 1992), Йоханссон (1989), Хоффман мен Розенкранц (1994), Родерик Чишолм (1996), Барри Смит (онтолог) (2003) және Джонатан Лоу (2006) қазіргі заманғы категориялар жүйесін ұсынды.

Таңдалған библиография

Аристотель, 1953 жыл. Метафизика. Росс, В.Д., аудармасы. Оксфорд университетінің баспасы. 2004 ж. Категориялар. Эдгилл, Э.М., аудармасы. Аделаида университетінің кітапханасы. Джон Г. Беннетт, 1956–1965 жж. Драмалық ғалам. Лондон, Ходдер және Стоутон. Густав Бергман, 1992 жыл. Онтологияның жаңа негіздері. Мэдисон: Висконсин университетінің баспасы. Браунинг, Дуглас, 1990 жыл. Онтология және практикалық арена. Пенсильвания мемлекеттік университеті. Бучваров, Панайот, 1979 жыл. «Бытие ретінде Бытие»: Ықпал, Барлық және Айту теориясы. Индиана университетінің баспасы. Родерик Чишолм, 1996 жыл. Категориялардың реалистік теориясы. Кембридж университетінің баспасы. Фейблман, Джеймс Керн, 1951 жыл. Онтология. Джонс Хопкинс баспасы (1968 ж. қайта басылды, Гринвуд баспасы, Publishers, Нью-Йорк). Гросман, Рейнхардт, 1983 жыл. Әлемнің категориялық құрылымы. Индиана университетінің баспасы. Гросман, Рейнхардт, 1992 жыл. Әлемнің болуы: Онтологияға кіріспе. Рутледж. Хаапарта, Лейла және Коскинен, Хейки Дж., 2012 жыл. Бытие санаттары: Метафизика және логика бойынша эсселер. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. Хоффман, Дж. және Розенкранц, Г.С., 1994 жыл. Басқа санаттар арасындағы субстанция. Кембридж университетінің баспасы. Эдмунд Гуссерл, 1962 жыл. Идеялар: Таза феноменологияға жалпы кіріспе. Бойс Гибсон, В.Р., аудармасы. Коллиер. 2000 жыл. Логикалық зерттеулер, 2-ші басылым. Findlay, J.N., аудармасы. Рутледж. Йоханссон, Ингвар, 1989 жыл. Онтологиялық зерттеулер. Рутледж, 2-ші басылым. Ontos Verlag, 2004 жыл. Кан, Чарльз Х., 2009 жыл. «Бытие туралы эсселер», Оксфорд университетінің баспасы. Иммануил Кант, 1998 жыл. Таза акыл-ойдың сын-тезімі. Гейер, Пол және Вуд, А.В., аудармасы. Кембридж университетінің баспасы. Чарльз Сандерс Пирс, 1992, 1998 жж. «Маңызды Пирс», томдар 1, 2. Хаузер, Натан және т.б., редакторлары. Индиана университетінің баспасы. Гилберт Райл, 1949 жыл. Ақыл-ой тұжырымы. Чикаго университетінің баспасы. Уилфрид Селларс, 1974 жыл, «Категориялар теориясына қарай» «Философия және оның тарихындағы эсселер» кітабында. Рейдель. Барри Смит, 2003 жыл. «Онтология» «Есептеу және ақпарат философиясы жөніндегі Блэквелл нұсқаулығында». Блэквелл.