Онтология: философиялық тұрғыдан қарастырылған барлық нәрсе туралы ғылым

Онтология – философиялық болмыс туралы ғылым. Барлық нәрсенің неден тұратынын, категорияларын, қарым-қатынастарын зерттейді. Метафизика, болмыс, санаттар.

25 мин оқу

100%

Дереккөз: Ontology — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

философиядағы онтология

Болу және барлықтың философиялық зерттеуі

Метафизикада онтология – барлықты философиялық зерттеу. Ол қандай типтегі нысандар бар екенін, олардың қалай санаттарға жіктелетінін және ең негізгі деңгейде бір-бірімен қалай байланысты екенін (және негізгі деңгей бар ма) зерттейді. Онтологтар көбінесе қандай санаттар немесе ең жоғары түрлер бар екенін және олардың барлық нысандардың жіктелуін қамтитын санаттар жүйесін қалай құрайтынын анықтауға тырысады. Көбінесе ұсынылатын санаттарға заттар, қасиеттер, қатынастар, жағдайлар және оқиғалар жатады. Бұл санаттар негізгі онтологиялық ұғымдармен сипатталады, соның ішінде ерекшелік және жалпылық, абстракттылық және нақтылық, немесе мүмкіндік және қажеттілік. Ерекше қызығушылықты санаттардың ең негізгі деңгейде бар-жоғын анықтайтын онтологиялық тәуелділік ұғымы тудырады. Онтологиядағы келіспеушіліктер көбінесе белгілі бір санатқа жататын нысандар бар ма, жоқ па және егер болса, олар басқа нысандармен қалай байланысты дегенге байланысты болады. Саналатын зат есім ретінде қолданылғанда, онтология және онтологиялар сөздері болмыстың ғылымына емес, болмыстың ғылымындағы теорияларға қатысты. Онтологиялық теорияларды теориялық міндеттемелеріне сәйкес әртүрлі типтерге бөлуге болады. Монокатегориялық онтологиялар тек бір ғана негізгі категория бар деп санайды, бірақ поликатегориялық онтологиялар бұл көзқарасты қабылдамайды. Иерархиялық онтологиялар кейбір нысандардың негізгі деңгейде бар екенін және басқа нысандардың оларға тәуелді екенін көрсетеді. Ал жалпақ онтологиялар, керісінше, кез келген нысанға осындай артықшылықты мәртебе бермейді.

Шолу

Онтология Аристотельдің «болу ретінде болу» деген сұрағымен тығыз байланысты: ең кең мағынадағы барлық нәрселердің ортақ белгісі неде деген сұрақ. Элеаттық принцип осы сұраққа бір жауап: ол болмыстың себеппен ажырамас байланыста екенін, «Күш – болмыстың белгісі» екенін көрсетеді. Бұл жауаптың бір кемшілігі – ол абстракт объектілерді мүлдем есепке алмайды. Тағы бір анық, бірақ көп қолдау таппаған жауапты Берклидің «болу – қабылдану» деген ұранынан табуға болады. «Болу ретінде болу» сұрағымен тығыз байланысты, бірақ толықтай сәйкес келмейтін мәселе – категориялар мәселесі. Категориялардың аражіктеп қарауының негізінде әртүрлі негізгі онтологиялық ұғымдар мен айырмашылықтар жатыр, мысалы, жекелік пен жалпылық, абстракттылық пен нақтылық, онтологиялық тәуелділік, сәйкестік және модальділік ұғымдары. Жалпыламалар – әртүрлі жеке мысалдармен бейнеленетін қасиеттер. Мысалы, помидор мен шілтезе – қызыл түсті бейнелейтін екі жеке мысал. Жалпыламалар бір уақытта кеңістіктегі әртүрлі орындарда болуы мүмкін, ал жеке мысалдар бір уақытта тек бір орында ғана болады. Сонымен қатар, жалпыламалар әртүрлі уақытта толыққанды болуы мүмкін, сондықтан оларды кейде қайталанатын, ал жеке мысалдарды қайталанбас деп атайды. Номиналистер болса, жалпыламалардың бар екенін жоққа шығарады. Олар бірнеше объектіге ортақ қасиеттерді түсіндіру үшін басқа ұғымдарды қолданады, мысалы, объектілер арасындағы негізгі ұқсастық қатынастарын (ұқсастық номинализмі) немесе ортақ табиғи классқа ортақ мүшелікті (класс номинализмі) қарастырады. Нақты объектілердің мысалдары – өсімдіктер, адамдар және планеталар, ал сандар, жиынтықтар және пікірлер сияқты нәрселер абстракт объектілер болып табылады. Бірақ парадигмалық жағдайлар бойынша жалпы келісімге қарамастан, нақтылық пен абстракттылықтың анықтамалық белгілері туралы пікірлер әртүрлі. Көп таралған ұсыныстардың арасында осы айырмашылықты (1) кеңістік-уақытта болу/болмауы, (2) себептері мен салдарының болуы/болмауы және (3) міндетті немесе кездейсоқ болуы тұрғысынан қарастыру бар.

Ontology is closely associated with Aristotle's question of 'being qua being': the question of what all entities in the widest sense have in common. The Eleatic principle is one answer to this question: it states that being is inextricably tied to causation, that "Power is the mark of Being". One problem with this answer is that it excludes abstract objects. Another explicit but little accepted answer can be found in Berkeley's slogan that "to be is to be perceived". Intimately related but not identical to the question of 'being qua being' is the problem of categories. At the core of the differentiation between categories are various fundamental ontological concepts and distinctions, for example, the concepts of particularity and universality, of abstractness and concreteness, of ontological dependence, of identity, and of modality. Universals concern features that can be exemplified by various different particulars. For example, a tomato and a strawberry are two particulars that exemplify the universal redness. Universals can be present at various distinct locations in space at the same time while particulars are restricted to one location at a time. Furthermore, universals can be fully present at different times, which is why they are sometimes referred to as repeatables in contrast to non repeatable particulars. Nominalists, on the other hand, deny that there are universals. They use other notions to explain how a feature can be common to several entities, for example, by positing either fundamental resemblance relations between the entities (resemblance nominalism) or a shared membership to a common natural class (class nominalism). Examples of concrete objects include plants, human beings, and planets while things like numbers, sets, and propositions are abstract objects. But despite the general agreement concerning the paradigm cases, there is less consensus as to what the characteristic marks of concreteness and abstractness are. Popular suggestions include defining the distinction in terms of the difference between (1) existence inside or outside spacetime, (2) having causes and effects or not, and (3) having contingent or necessary existence.

Онтологиялық тәуелділік

Егер бір объекті екінші объектісіз өмір сүре алмайтын болса, онда ол объекті онтологиялық тұрғыдан екінші объектіге тәуелді болады. Ал онтологиялық тәуелсіз объектілер өздері ғана өмір сүре алады. Мысалы, алманың қабығы алмасыз болуы мүмкін емес, сондықтан онтологиялық тұрғыдан алмаға тәуелді. Онтологиялық тәуелділік ретінде сипатталатын нәрселерге олардың иелеріне байланысты қасиеттер және айналасынан бөліп көрсететін объектіге байланысты шекаралар жатады. Осы мысалдар көрсеткендей, онтологиялық тәуелділікті себеп-салдарлық тәуелділіктен ажырату қажет, онда нәтиже өзінің болуы үшін себепке тәуелді болады. Онтологиялық тәуелділіктің екі түрін ажырату маңызды: қатаң және жалпы. Жалпы тәуелділік керісінше, тәуелділіктің әлсіз түрін білдіреді, тек белгілі бір типтегі объектіге ғана. Мысалы, электр энергиясы зарядталған бөлшектердің болуына байланысты, бірақ ол нақты бір зарядталған бөлшекке байланысты емес. Сапалық сәйкестік пен сандық сәйкестікті ажырату маңызды. Мысалы, екі бала бірдей велосипедтермен жарысқа түсіп, аналары бақылап отыр делік. Екі бала бір жағынан (сапалық сәйкестік) бірдей велосипедті, екінші жағынан (сандық сәйкестік) бірдей ананы бөліседі. Белгілі бір қарсы мысал Макс Блэктен келген, ол тек екі бірдей сферадан тұратын симметриялық әлемді сипаттайды. Блэк екі сфераның ажыратылмауы мүмкін, бірақ бірдей емес екенін, осылайша ажыратылмаушылықтың сәйкестігі принципін бұзуды айтады. Уақыт бойынша сәйкестік мәселесі тұрақтылық сұрағына қатысты: әр түрлі уақытта екі объекті сандық тұрғыдан бірдей бола ала ма, әлде қандай мағынада? Бұл әдетте синхрондық сәйкестікке қарама-қарсы диахрондық сәйкестік деп аталады. "[Келесі бөлмедегі үстел өткен жылы сатып алған үстелмен бірдей" деген мәлімдеме қазіргі үстел мен өткендегі үстелдің диахрондық сәйкестігін көрсетеді. Пердурантизм эндурантизмді қиындататын көптеген философиялық проблемалардан сақтануға көмектеседі, бірақ эндурантизм біздің диахрондық сәйкестікті қалыпты түрде қабылдау тәсілімізге көбірек сәйкес келеді.

An entity ontologically depends on another entity if the first entity cannot exist without the second entity. Ontologically independent entities, on the other hand, can exist all by themselves. For example, the surface of an apple cannot exist without the apple and so depends on it ontologically. Entities often characterized as ontologically dependent include properties, which depend on their bearers, and boundaries, which depend on the entity they demarcate from its surroundings. As these examples suggest, ontological dependence is to be distinguished from causal dependence, in which an effect depends for its existence on a cause. It is often important to draw a distinction between two types of ontological dependence: rigid and generic. Generic dependence, by contrast, involves a weaker form of dependence, on merely a certain type of entity. For example, electricity generically depends on there being charged particles, but it does not depend on any specific charged particle. It is important to distinguish between qualitative identity and numerical identity. For example, consider two children with identical bicycles engaged in a race while their mother is watching. The two children have the same bicycle in one sense (qualitative identity) and the same mother in another sense (numerical identity). A well known counterexample comes from Max Black, who describes a symmetrical universe consisting of only two spheres with the same features. Black argues that the two spheres are indiscernible but not identical, thereby constituting a violation of the principle of identity of indiscernibles. The problem of identity over time concerns the question of persistence: whether or in what sense two objects at different times can be numerically identical. This is usually referred to as diachronic identity in contrast to synchronic identity. The statement that "[t]he table in the next room is identical with the one you purchased last year" asserts diachronic identity between the table now and the table then. Perdurantism avoids many philosophical problems plaguing endurantism, but endurantism seems to be more in touch with how we ordinarily conceive diachronic identity.

Қалыптылық

Модальділік мүмкіндік, шындық және қажеттілік ұғымдарымен айналысады. Қазіргі кезде бұл ұғымдар көбінесе мүмкін әлемдер арқылы анықталады. Шын әлем – басқа әлемдердің арасындағы бір әлем ғана: нәрселер қазіргідей болмауы мүмкін еді. Егер бір ұсыныс кемінде бір мүмкін әлемде шын болса, ол мүмкін шын; егер ол барлық мүмкін әлемдерде шын болса, онда ол міндетті түрде шын. Актуалистер мен модальдық реалистер мүмкін әлемдердің онтологиялық статусы туралы келіспейді. Модальдық реалистер, керісінше, мүмкін әлемдерге шын әлеммен бірдей негізгі онтологиялық статус береді. Бұл – шындықтың төңкерілмейтін модальдық ерекшеліктері бар деген пікірді ұстанатын модальдық реализмнің бір түрі. Осы айырмашылықтың барлық нәрсенің ең жоғары жіктелуі екендігі айтылған.

Заттар

Заттар санаты философия тарихы бойында көптеген онтологиялық теорияларда орталық рөл атқарды. Егер "онтологиялық тәуелсіздік" себептік тәуелсіздікті де қамтиды деп есептелсе, онда Спинозаның Құдайы сияқты тек өзін-өзі тудыратын нәрселер ғана зат бола алады. "Тәуелсіздік" нақты онтологиялық тұрғыдан анықталған жағдайда, кітаптар немесе мысықтар сияқты күнделікті заттар да заттар санатына жатуы мүмкін.

Меншіктер мен қатынастар

Қасиеттер санаты басқа нәрселермен, мысалы, заттармен мысалға келтірілетін қасиеттерден тұрады. Қасиеттер өз иелерін сипаттайды, олар иелерінің қандай екенін көрсетеді. Бундель теориясы – субстратты мүлдем жоққа шығаратын баламалы көзқарас: заттар тек қасиеттер жиынтығы ретінде қарастырылады. Оларды субстрат емес, түйісуге жауапты болатын «қосылу» қатынасы біріктіреді. Субстрат теориясы мен бундель теориясы екеуі де қасиеттерді жалпы немесе ерекшелік ретінде қарастыруға үйлесімді. Категоризм – бұл негізгі деңгейде тек категорикалық қасиеттер ғана бар, ал диспозициялық қасиеттер болмайды немесе категорикалық қасиеттерге тәуелді деген тезис. Диспозиционизм – кері теория, ол диспозициялық қасиеттерге онтологиялық басымдық береді. Қарым-қатынастардың сипаттамалық қабілеті қасиеттерге ұқсас, себебі екеуі де оларға қатысты нәрселерді сипаттайды. Кейде қасиеттерді тек бір қатынасқа қатысты қарым-қатынастардың ерекше жағдайы ретінде қарастырады. Қарым-қатынас ішкі болып есептеледі, егер ол қатысушыларының ерекшеліктерімен толық анықталса. Мысалы, алма мен помидор бір-біріне ішкі ұқсастық қатынасында тұрады, өйткені екеуі де қызыл. Кейбір философтар осыдан ішкі қарым-қатынастардың дұрыс онтологиялық мәртебесі жоқ екенін, оларды ішкі қасиеттерге дейін тоғытуға болатынын қорытады. Ал сыртқы қарым-қатынастар қатысушыларының ерекшеліктерімен анықталмайды. Мысалы, кітап үстелдің үстінде жату арқылы үстелмен сыртқы қарым-қатынаста тұрады. Бірақ бұл кітаптың немесе үстелдің түсі, пішіні сияқты ерекшеліктерімен анықталмайды. Күрделі объектілер басқа объектілерден құралады немесе басқа объектілер арқылы құрылады. Атомдық жағдайлар бір ерекшелік пен осы ерекшелікпен мысалға келтірілген бір қасиеттен тұрады. Мысалы, Сократтың дана екендігі – «Сократ» ерекшелігі мен «ақылды» қасиетінен тұрады. Қарым-қатынастық жағдайлар бірнеше ерекшеліктерді және оларды байланыстыратын қарым-қатынасты қамтиды. Алынған жағдайлар фактілер деп те аталады. Көп жағдайда жағдайлар шындықтың негізін құрайды: пікірлер немесе тұжырымдар сәйкес жағдайлардың болуына байланысты шын болады. Оқиғалар уақытта өтеді, кейде олар қасиетті алу немесе жоғалту сияқты өзгерістерді қамтиды, мысалы, көгалдың құрғауы. Кейбір оқиғалар күрделі, себебі олар оқиғалар тізбегінен тұрады, олар көбінесе процесс деп аталады. Бірақ тіпті қарапайым оқиғаларды да объектіні, уақытты және объектінің осы уақыттағы қасиетін қамтитын күрделі құрылымдар ретінде қарастыруға болады. Процесс философиясы немесе процесс онтологиясы өзгерістер мен процестерге онтологиялық басымдық береді, дәстүрлі басым зат метафизикасындағы статикалық болмысқа баса назар аударғаннан өзгеше.

The category of properties consists of entities that can be exemplified by other entities, e. g., by substances. Properties characterize their bearers, they express what their bearer is like. Bundle theory is an alternative view that does away with a substratum altogether: objects are taken to be just a bundle of properties. They are held together not by a substratum but by the so called compresence relation responsible for the bundling. Both substratum theory and bundle theory can be combined with conceptualizing properties as universals or as particulars. Categoricalism is the thesis that on a fundamental level there are only categorical properties, that dispositional properties are either non existent or dependent on categorical properties. Dispositionalism is the opposite theory, giving ontological primacy to dispositional properties. Relations are in many ways similar to properties in that both characterize the things they apply to. Properties are sometimes treated as a special case of relations involving only one relatum. A relation is internal if it is fully determined by the features of its relata. For example, an apple and a tomato stand in the internal relation of similarity to each other because they are both red. Some philosophers have inferred from this that internal relations do not have a proper ontological status since they can be reduced to intrinsic properties. External relations, on the other hand, are not fixed by the features of their relata. For example, a book stands in an external relation to a table by lying on top of it. But this is not determined by the book's or the table's features like their color, their shape, and so forth. Complex entities are built up from or constituted by other entities. Atomic states of affairs are constituted by one particular and one property exemplified by this particular. For example, the state of affairs that Socrates is wise is constituted by the particular "Socrates" and the property "wise". Relational states of affairs involve several particulars and a relation connecting them. States of affairs that obtain are also referred to as facts. It is often held that states of affairs play the role of truthmakers: judgments or assertions are true because the corresponding state of affairs obtains. Events take place in time, they are sometimes thought of as involving a change in the form of acquiring or losing a property, like the lawn's becoming dry. Some events are complex in that they are composed of a sequence of events, often referred to as a process. But even simple events can be conceived as complex entities involving an object, a time and the property exemplified by the object at this time. So called process philosophy or process ontology ascribes ontological primacy to changes and processes as opposed to the emphasis on static being in the traditionally dominant substance metaphysics.

Іс жүзіндегі жағдай

"Нақты" сөзі латын тіліндегі res сөзінен туындаған, ол көбінесе "зат" деп аударылады. "Зат" сөзі онтологиялық талқылауларда жиі қолданылады, оның алдын ала түсінігі бар деп есептеледі, сондықтан философиялық анықтама қажет емес сияқты. Дегенмен, "зат" дегеніміз не және не шынайы немесе маңызды деген сұрақтар онтологияның пәні болып табылады. Философтар үстелдер мен орындықтар, арыстан мен жолбарыстар, философиялық доктриналар, сандар, шындық және сұлулық сияқты нәрселерді "заттар" деп қарастыру керек пе, әлде "нақты" нәрсе немесе ештеңе деп қарастыру керек пе деген мәселелерді талқылайды.

Онтологиялардың түрлері

Онтологиялық теорияларды теориялық ұстанымдарына қарай әртүрлі типтерге бөлуге болады. Нақты онтологиялық теориялар немесе теориялардың түрлері көбінесе "онтологиялар" (жекеше немесе көпше) деп аталады. Бұл қолданыс "онтология" (тек жекеше) сөзінің философия саласы ретіндегі мағынасынан – жалпылама болмыстың ғылымынан – өзгеше.

Жалпақ және көп санатты және иерархиялық

Онтологияларды бөлудің бір жолы – олар қолданатын негізгі санаттардың саны. Монокатегориялық немесе бір категориялы онтологиялар тек бір ғана негізгі категория бар екенін айтады, ал поликатегориялық онтологиялар бірнеше ерекше негізгі категориялар бар екенін көрсетеді. Онтологияларды бөлудің тағы бір жолы – онтологиялық иерархия ұғымы арқылы. Иерархиялық онтологиялар кейбір бірліктердің негізгі деңгейде бар екенін және басқа бірліктердің оларға тәуелді екенін тұжырымдайды. Ал, жалпақ онтологиялар кез келген бірлікке мұндай ерекше мәртебе беруден бас тартады. Джонатан Шаффер осы көзқарастарды тегіс онтологиялар (иерархиялық емес), сұрыпталған онтологиялар (поликатегориялық, иерархиялық емес) және реттелген онтологиялар (поликатегориялық, иерархиялық) деп ажырату арқылы қарастырады. Жалпақ онтологиялар тек қана барлық пен жоқтықтың айырмашылығына қызығушылық танытады. Олар жалпақ, себебі әрбір жалпақ онтология осы онтологияға қатысты барлық бірліктерді қамтитын қарапайым жиын ретінде бейнелене алады. Бұл көзқарастың ықпалды тұжырымын Уиллард Ван Орман Куин берген, сондықтан оны метаонтологиядағы Куиндік көзқарас деп атайды. Бұл тұрғысынан, қазіргі бірліктер одан әрі бөлінуі және бір-бірімен әртүрлі қатынаста болуы мүмкін екендігі жоққа шығарылмайды. Бұл мәселелер нақты ғылымдардың құзыретіне жатады, бірақ олар Куиндік мағынадағы онтологияға жатпайды. Поликатегориялық онтологиялар болмыстың санаттарымен айналысады. Әрбір поликатегориялық онтология бірнеше санатты ұсынады. Бұл санаттар өзгеше және толық: барлық қолданыстағы бірліктер дәл бір санатқа жатады. Төрт санат – объект, түр, режим және атрибут. Төрт қабатты құрылым екі ерекшелікке негізделген. Бірінші ерекшелік – маңызды бірліктер (объектілер мен түрлер) мен маңызсыз бірліктер (режимдер мен атрибуттар) арасындағы айырмашылық. Екінші ерекшелік – жеке бірліктер (объектілер мен режимдер) мен жалпы бірліктер (түрлер мен атрибуттар) арасындағы айырмашылық. Шындық әртүрлі санаттарға жататын бірліктердің өзара әрекеттесуі арқылы құрылады: жеке бірліктер жалпы бірліктерді іске асырады, ал маңызсыз бірліктер маңызды бірліктерді сипаттайды. Иерархиялық онтологиялар олар тұжырымдайтын бірліктердің негізділік дәрежесіне қызығушылық танытады. Олардың басты мақсаты – қай бірліктер негізгі екенін және негізгі емес бірліктер оларға қалай тәуелді екенін анықтау. Негізділік ұғымы әдетте метафизикалық негіздеме тұрғысынан анықталады. Негізгі бірліктер негізгі емес бірліктерден өзгеше, себебі олар басқа бірліктерге негізделмейді. Мысалы, кейде элементар бөлшектер макроскопиялық объектілерге (олар құрайтын орындықтар мен үстелдер сияқты) қарағанда негізгірек деп есептеледі. Бұл микроскопиялық және макроскопиялық объектілер арасындағы негіздеу қатынасы туралы мәлімдеме. Шаффердің басымдық монизм – иерархиялық онтологияның соңғы түрі. Оның пікірінше, ең негізгі деңгейде тек бір нәрсе бар: бүкіл әлем. Бұл тезис біздің күнделікті өмірде кездесетін машиналар мен басқа адамдар сияқты нақты объектілердің бар екендігі туралы жалпы түсінігімізді жоққа шығармайды. Ол тек осы объектілердің ең негізгі формада бар екенін жоққа шығарады. Континенттік философиядағы иерархиялық онтологияның мысалы – Николай Хартманнан. Ол шындықтың төрт деңгейден тұратынын айтады: жансыз, биологиялық, психологиялық және рухани. Бұл деңгейлер иерархия құрайды, себебі жоғары деңгейлер төменгі деңгейлерге тәуелді, ал төменгі деңгейлер жоғары деңгейлерге бей-жай.

One way to divide ontologies is by the number of basic categories they use. Monocategorical or one category ontologies hold that there is only one basic category while polycategorical ontologies imply that there are several distinct basic categories. Another way to divide ontologies is through the notion of ontological hierarchy. Hierarchical ontologies assert that some entities exist on a more fundamental level and that other entities depend on them. Flat ontologies, on the other hand, deny such a privileged status to any entities. Jonathan Schaffer provides an overview of these positions by distinguishing between flat ontologies (non hierarchical), sorted ontologies (polycategorical non hierarchical) and ordered ontologies (polycategorical hierarchical). Flat ontologies are only interested in the difference between existence and non existence. They are flat because each flat ontology can be represented by a simple set containing all the entities to which this ontology is committed. An influential exposition of this approach comes from Willard Van Orman Quine, which is why it has been referred to as the Quinean approach to meta ontology. This outlook does not deny that the existing entities can be further subdivided and may stand in various relations to each other. These issues are questions for the more specific sciences, but they do not belong to ontology in the Quinean sense. Polycategorical ontologies are concerned with the categories of being. Each polycategorical ontology posits a number of categories. These categories are exclusive and exhaustive: every existing entity belongs to exactly one category. The four categories are object, kind, mode, and attribute. The fourfold structure is based on two distinctions. The first distinction is between substantial entities (objects and kinds) and non substantial entities (modes and attributes). The second distinction is between particular entities (objects and modes) and universal entities (kinds and attributes). Reality is built up through the interplay of entities belonging to different categories: particular entities instantiate universal entities, and non substantial entities characterize substantial entities. Hierarchical ontologies are interested in the degree of fundamentality of the entities they posit. Their main goal is to figure out which entities are fundamental and how the non fundamental entities depend on them. The concept of fundamentality is usually defined in terms of metaphysical grounding. Fundamental entities are different from non fundamental entities because they are not grounded in other entities. For example, it is sometimes held that elementary particles are more fundamental than the macroscopic objects (like chairs and tables) they compose. This is a claim about the grounding relation between microscopic and macroscopic objects. Schaffer's priority monism is a recent form of a hierarchical ontology. He holds that on the most fundamental level there exists only one thing: the world as a whole. This thesis does not deny our common sense intuition that the distinct objects we encounter in our everyday affairs like cars or other people exist. It only denies that these objects have the most fundamental form of existence. An example of a hierarchical ontology in Continental philosophy comes from Nicolai Hartmann. He asserts that reality is made up of four levels: the inanimate, the biological, the psychological, and the spiritual. These levels form a hierarchy in the sense that the higher levels depend on the lower levels while the lower levels are indifferent to the higher levels.

Зат онтологиясы мен факт онтологиясы

Заттық онтология мен фактілік онтология – бір категориялы онтологиялар: екеуі де барлық негізгі объектілер бір категорияға жатады деп есептейді. Олар осы категорияның заттар немесе фактілер категориясы екендігі туралы пікір келістірмейді. Фактілік онтологиялар үшін ұран Людвиг Витгенштейннен келген: «Әлем – заттардың емес, фактілердің толық жиынтығы». Осы дауды сипаттаудың бір қиындығы – заттар мен фактілердің не екенін және олардың бір-бірінен қалай ерекшеленетінін түсіндіру. Заттар көбінесе олардың көрсететін қасиеттері мен қатынастарымен салыстырылады. Ал фактілер осы заттар мен қасиеттер/қатынастардың құрамы ретінде сипатталады. Бұл айырмашылық тілдік тұрғыдан былай сипатталады: бір мәлімдеменің тақырыптары мен объектілері заттарға, ал мәлімдеме тұтастай алғанда фактіге сілтеме жасайды. Рейзм – заттық онтологияның бір түрі. Франц Брентано өзінің кейінгі философиясында рейзмнің бір нұсқасын жасады. Ол тек нақты, жеке заттар ғана бар деп санады. Заттар екі түрде болуы мүмкін: кеңістік-уақыттық денелер немесе уақытша жандар. Брентано көптеген күнделікті сөздердің оның онтологиясында орны жоқ объектілерге, мысалы қасиеттерге немесе ниетті объектілерге сілтеме жасайтынын білген. Сондықтан ол осы онтологиялық міндеттемелерден қашу үшін осы сөздерді қайта формулирлеу әдісін әзірледі. Түйін теориялары – құраушы онтологиялардың мысалдары. Түйін теориясы бойынша, объект – оның «иеленген» қасиеттерінен басқа ештеңе емес. Осыған сәйкес, әдеттегі алма қызыл, дөңгелек, тәтті және т.б. сияқты қасиеттердің жиынтығы ретінде сипатталуы мүмкін. Түйін теориясын қолдаушылар түйінделген қасиеттердің мәні туралы келіспейді. Кейбіреулер осы қасиеттер жалпылама екенін, ал басқалары оларды «троптар» деп аталатын жекеліктер деп санайды. Кластық номинализм, керісінше, бұлб теориясының бір түрі. Кластық номиналистер қасиеттер – заттардың кластары деп есептейді. Қасиеттің іске асырылуы – тиісті кластың мүшесі болу ғана. Осылайша, қасиеттер – оларға ие заттардың құрамдас бөлігі емес.

Thing ontologies and fact ontologies are one category ontologies: they both hold that all fundamental entities belong to the same category. They disagree on whether this category is the category of things or of facts. A slogan for fact ontologies comes from Ludwig Wittgenstein: "The world is the totality of facts, not of things". One difficulty in characterizing this dispute is to elucidate what things and facts are, and how they differ from each other. Things are commonly contrasted with the properties and relations they instantiate. Facts, on the other hand, are often characterized as having these things and the properties/relations as their constituents. This is reflected in a rough linguistic characterization of this difference where the subjects and objects of an assertion refer to things while the assertion as a whole refers to a fact. Reism is one form of thing ontology. Franz Brentano developed a version of reism in his later philosophy. He held that only concrete particular things exist. Things can exist in two forms: either as spatio temporal bodies or as temporal souls. Brentano was aware of the fact that many common sense expressions seem to refer to entities that do not have a place in his ontology, like properties or intentional objects. This is why he developed a method to paraphrase these expressions in order to avoid these ontological commitments. Bundle theories are examples of constituent ontologies. Bundle theorists assert that an object is nothing but the properties it "has". On this account, a regular apple could be characterized as a bundle of redness, roundness, sweetness, etc. Defenders of bundle theory disagree on the nature of the bundled properties. Some affirm that these properties are universals while others contend that they are particulars, so called "tropes". Class nominalism, on the other hand, is a form of blob theory. Class nominalists hold that properties are classes of things. To instantiate a property is merely to be a member of the corresponding class. So properties are not constituents of the objects that have them.

Индуизм философиясы

Онтологиялық ерекшеліктер б.з.б. бірінші мыңжылдықта индуизм философиясының Самкхья мектебінде кездеседі. Самкхья философиясы әлемді екі тәуелсіз шындықтан құралған деп қарастырады: пуруша (таза, мазмұнсыз сана) және пракрити (материя). Пурша мен пракрити арасындағы субстанциялық дуализм, Декарттың еңбектерінен кейін Батыс философиялық дәстүріндегі көптеген пікір таластарының ортасында болған, сана мен дене арасындағы субстанциялық дуализмге ұқсас, бірақ толықтай сәйкес келмейді. Йога мектебі Самкхья философиясымен пуруша мен пракрити арасындағы негізгі дуализм туралы келіседі, бірақ Самкхьяның атеистік ұстанымынан "жеке, бірақ негізінен әрекетсіз құдай" немесе "жеке құдай" (Ишвара) тұжырымын қосу арқылы ерекшеленеді. Бұл екі мектеп Адвайта Ведантаға қарсы тұрады, ол шындықтың ең негізгі деңгейінде (Брахман) жасырылған иллюзия (Мая) екенін ашып көрсету арқылы бірлікке бейімделгендіктен, дуализмді мойындамайды.

Орта ғасырлар

Ортағасырлық онтология Аристотельдің іліміне күшті ықпал етті. Осы кезеңдегі ойшылдар өз теорияларын құру үшін көбінесе субстанция, акт және потенция, немесе зат пен форма сияқты аристотельдік категорияларға сүйенді. Бұл дәуірдегі маңызды онтологтарға Авиценна, Фома Аквинский, Дунс Скот және Уильям Оккам кіреді. Фома Аквинскийдің онтологиясының негізі – оның мән мен барлық арасындағы айырмашылығы: барлық нәрселер мән мен барлықтың біртұтас бөлігі ретінде қарастырылады. Бір нәрсенің мәні – бұл нәрсенің қалай екендігі, ол осы нәрсенің анықтамасын білдіреді. Құдай ерекше мәртебеге ие, себебі Оның мәні мен барлығы бір-бірімен сәйкес келеді. Бірақ барлық басқа шектеулі нәрселер үшін мән мен барлық арасында нақты айырмашылық бар. Бұл айырмашылық, мысалы, бір нәрсенің мәнін оның бар екенін білмей түсіну мүмкіндігімізде көрінеді. Аквинский барлықты – мән берген күшті іске асыратын болу актісі ретінде қарастырады. Әртүрлі нәрселердің әртүрлі мәні бар, олар тиісті болу актісіне әртүрлі шектеулер қояды. Мысалы, мәрмәр мүсіннің мәні – мәрмәрдің құрамы (оның материясы) және оның пішіні (оның формасы) болады. Форма – әмбебап, өйткені әртүрлі заттардан жасалған заттардың бірдей формасы болуы мүмкін. Заттың формалары негізгі және кездейсоқ формаларға бөлінеді. Зат кездейсоқ формасының өзгеруінен аман қалуы мүмкін, бірақ негізгі формасының өзгеруінен кейін өмір сүруі тоқтатылады. Бұл кезеңдегі көптеген онтологиялық теориялар рационалистік болды, себебі олар онтологияны негізінен алғашқы принциптер немесе аксиомалардың шағын жиынтығынан басталатын дедуктивті ғылым ретінде қарады, бұл позицияны Барух Спиноза мен Христиан Вольф жақсы көрсетті. Метафизика мен онтологиядағы осы рационализмға Иммануил Кант қарсылық білдірді, ол осы жолмен жеткен көптеген талаптарды жоққа шығару қажет екенін айтты, өйткені олар оларды ақтауы мүмкін кез келген тәжірибе шегінен шығады. Рене Декарттың сана мен дене арасындағы онтологиялық айырмашылығы оның философиясының ең ықпалды бөліктерінің бірі болды. Оның пікірінше, сана – ойлайтын нәрсе, ал денелер – кеңейтілген нәрсе. Ой және кеңейту – әрқайсысы әртүрлі болу тәсілдерінде болатын екі атрибут. Ойлау тәсілдеріне үкімдер, күмәндер, ерік-жігерлер, сезімдер мен эмоциялар жатады, ал материалдық заттардың пішіні – кеңейту тәсілдері. Режимдер шындықтың төмен дәрежесімен келеді, өйткені олар өздерінің болуы үшін субстанцияға тәуелді. Ал субстанциялар өздігінен өмір сүре алады. Бұл позиция сана мен дененің шындығында бір-бірінен бөлек екенін білдірмейді, бұл біздің денеміз бен санамыз бар деген интуицияға қайшы келеді. Керісінше, бұл сана мен денені, кем дегенде, принцип бойынша, ажыратуға болады дегенді білдіреді, өйткені олар әртүрлі субстанциялар болып табылады, сондықтан олар тәуелсіз өмір сүре алады. Сана мен дененің бір-бірімен себепті байланыста болуын түсіндіру – субстанция дуализмі үшін ұзақ уақыттан бері келе жатқан мәселе, өйткені олар, әрине, ерік қолын қозғауға немесе торшаға түсетін жарық визуалды әсерге әкелгенде, бір-бірімен себепті байланыста болады. Ол бұл субстанцияны «Құдай немесе Табиғат» деп атайды, бұл оның пантеизмі мен натурализмін де көрсетеді. Бұл субстанция шексіз қасиеттерге ие, ол «ақыл-ойдың субстанциядан оның мәнін құрайтын нәрсе ретінде қабылдауы» деп анықтайды. Осы қасиеттердің тек екеуі ғана адам санасына қол жетімді: ойлау және кеңейту. Режимдер – субстанция қасиеттерінің атрибуттарынан туындайтын және сондықтан тек тәуелді өмір сүру формасы бар заттардың қасиеттері. Спиноза тас, мысық немесе өзіміз сияқты күнделікті нәрселерді жай ғана режимдер ретінде қарастырады және осылайша оларды субстанциялар ретінде жіктеудің дәстүрлі аристотельдік және картезиандық тұжырымдамасына қарсы тұрады. Режимдер әртүрлі режимдер бір-бірімен себеп пен әсер ретінде байланысты детерминистік жүйелерді құрайды. Спиноза жүйесіндегі барлық нәрсе қажет: кездейсоқ нәрселер жоқ. Бұл қасиеттердің өздері қажет болғандықтан және режимдер жүйесі олардан туындайтындықтан. Вольфтың пікірінше, бұл дедуктивті ғылым, ол априори танылады және екі негізгі принципке негізделеді: қарама-қайшылықсыздық принципі («бір нәрсе бір уақытта бола да, болмай да қалай алады») және жеткілікті себеп принципі («неге бар екеніне жеткілікті себепсіз ештеңе жоқ»). Шын мәнінде жоқ нәрселердің жеткілікті себебі осы нәрсенің негізгі табиғатын құрайтын барлық анықтамалардан тұрады. Вольф бұны «болу себебі» деп атайды және «болу себебінен» ажыратады, ол кейбір нәрселердің шындығында болуын түсіндіреді. Ол ерік-жігерді негізгі және соңғы шындық ретінде қарастырады. Шындық тұтастай алғанда тек бір ерік-жігерден тұрады, ол Канттың өзінің нәрсесімен теңестіріледі. Канттың өзінің нәрсесі сияқты, ерік-жігер кеңістік пен уақыттан тыс өмір сүреді. Бірақ, Канттың өзінің нәрсесінен айырмашылығы, ерік-жігерде тәжірибелік компонент бар: ол күш-жігер, тілек, сезім және т.б. түрінде келеді. Біз күнделікті тәжірибемізде кездесетін нәрселердің көптүрлілігі, мысалы, ағаштар немесе көліктер, байқаушыдан тәуелсіз өмір сүруге құқығы жоқ жай ғана көріністер болып табылады. Шопенгауэр оларды ерік-жігердің объективациясы деп сипаттайды. Бұл объективациялар әртүрлі «сатыларда» жүзеге асырылады, ол Платондық формаларға сәйкес келеді. Барлық объективациялар ерік-жігерге негізделген. Бұл негіздеме принципиум индивидуациясымен басқарылады, ол кеңістік пен уақытта тараған жеке нәрселердің көптүрлілігін бір ерік-жігерге негіздеуге мүмкіндік береді.

Medieval ontology was strongly influenced by Aristotle's teachings. The thinkers of this period often relied on Aristotelian categories like substance, act and potency, or matter and form to formulate their own theories. Important ontologists in this epoch include Avicenna, Thomas Aquinas, Duns Scotus, and William of Ockham. Fundamental to Thomas Aquinas's ontology is his distinction between essence and existence: all entities are conceived as composites of essence and existence. The essence of a thing is what this thing is like, it signifies the definition of this thing. God has a special status since He is the only entity whose essence is identical to its existence. But for all other, finite entities there is a real distinction between essence and existence. This distinction shows itself, for example, in our ability to understand the essence of something without knowing about its existence. Aquinas conceives of existence as an act of being that actualizes the potency given by the essence. Different things have different essences, which impose different limits on the corresponding act of being. So, for example, the essence of a marble statue would be the composition of the marble (its matter) and the shape it has (its form). Form is universal since substances made of different matter can have the same form. The forms of a substance may be divided into substantial and accidental forms. A substance can survive a change of an accidental form, but ceases to exist upon a change of a substantial form. Many ontological theories of this period were rationalistic in the sense that they saw ontology largely as a deductive discipline that starts from a small set of first principles or axioms, a position best exemplified by Baruch Spinoza and Christian Wolff. This rationalism in metaphysics and ontology was strongly opposed by Immanuel Kant, who insisted that many claims arrived at this way are to be dismissed since they go beyond any possible experience that could justify them. René Descartes' ontological distinction between mind and body has been one of the most influential parts of his philosophy. On his view, minds are thinking things while bodies are extended things. Thought and extension are two attributes that each come in various modes of being. Modes of thinking include judgments, doubts, volitions, sensations and emotions while the shapes of material things are modes of extension. Modes come with a lower degree of reality since they depend for their existence on a substance. Substances, on the other hand, can exist on their own. This position does not entail that minds and bodies actually are separated from each other, which would defy the intuition that we both have a body and a mind. Instead, it implies that minds and bodies can, at least in principle, be separated, since they are distinct substances and therefore are capable of independent existence. A longstanding problem for substance dualism since its inception has been to explain how minds and bodies can causally interact with each other, as they apparently do, when a volition causes an arm to move or when light falling on the retina causes a visual impression. He refers to this substance as "God or Nature", emphasizing both his pantheism and his naturalism. This substance has an infinite amount of attributes, which he defines as "what the intellect perceives of substance as constituting its essence". Of these attributes, only two are accessible to the human mind: thought and extension. Modes are properties of a substance that follow from its attributes and therefore have only a dependent form of existence. Spinoza sees everyday things like rocks, cats or ourselves as mere modes and thereby opposes the traditional Aristotelian and Cartesian conception of categorizing them as substances. Modes compose deterministic systems in which the different modes are linked to each other as cause and effect. Everything in Spinoza's system is necessary: there are no contingent entities. This is so since the attributes are themselves necessary and since the system of modes follows from them. According to Wolff, it is a deductive science, knowable a priori and based on two fundamental principles: the principle of non contradiction ("it cannot happen that the same thing is and is not") and the principle of sufficient reason ("nothing exists without a sufficient reason for why it exists rather than does not exist"). The sufficient reason for things without actual existence consists in all the determinations that make up the essential nature of this thing. Wolff refers to this as a "reason of being" and contrasts it with a "reason of becoming", which explains why some things have actual existence. he regards will as the underlying and ultimate reality. Reality as a whole consists only of one will, which is equated with the Kantian thing in itself. Like the Kantian thing in itself, the will exists outside space and time. But, unlike the Kantian thing in itself, the will has an experiential component to it: it comes in the form of striving, desiring, feeling, and so forth. The manifold of things we encounter in our everyday experiences, like trees or cars, are mere appearances that lack existence independent of the observer. Schopenhauer describes them as objectivations of the will. These objectivations happen in different "steps", which correspond to the Platonic forms. All objectivations are grounded in the will. This grounding is governed by the principium individuationis, which enables a manifold of individual things spread out in space and time to be grounded in the one will.

20 ғасыр

Онтологияға 20-шы ғасырда басым көзқарас феноменология, лингвистикалық талдау және натурализм болды. Эдмунд Гуссерл мен Мартин Хайдеггер мысалға келтірген феноменологиялық онтология әдісі үшін тәжірибе сипаттамасына сүйенеді. Лингвистикалық талдау тілге онтология үшін орталық рөл береді, мысалы, Рудольф Карнаптың өмір сүру туралы мәлімдемелердің шындық мәні жасалған тілдік аяға байланысты деген тезисінде көрініс тапқандай. Натурализм онтологиялық талаптарды табу және бағалау үшін табиғи ғылымдарға басымдық береді. Бұл позицияны Куиннің онтология әдісімен мысалға келтіруге болады, ол ғылыми теориялардың онтологиялық міндеттемелерін талдауды қамтиды. Гуссерл формальды онтологияны, ол жалпы объективтіліктің мәнін зерттейді, және аймақтық онтологияны, ол аймаққа жататын барлық субъектілер бөлісетін аймақтық мәндерді зерттейді, ажыратады. Аймақтар нақты бірліктердің ең жоғары түрлеріне сәйкес келеді: материалдық табиғат, жеке сана және жеке-жекелік рух. Гуссерлдің онтологияны және жалпы мәнді ғылымдарды зерттеу әдісі эйдетикалық вариация деп аталады. Бұл зерттеуде қолданылатын нысанды елестетіп, оның ерекшеліктерін өзгертуді қамтиды. Егер нысан оның өзгеруінен аман қалса, өзгертілген ерекшелік бұл түрге маңызды емес, әйтпесе ол түрдің мәніне жатады. Мысалы, үшбұрыштың бір жағы ұзартылса, ол үшбұрышты болып қала береді, бірақ төртінші жағы қосылса, ол үшбұрышты болып қалудан бас тартады. Аймақтық онтология осы әдісті ең жоғары түрлерге сәйкес келетін мәндерге қолдануды қамтиды. Мартин Хайдеггердің философиясының негізгі тұжырымдамасы онтологиялық айырмашылық: болудың өзі және нақты бірлік арасындағы айырмашылық. Ол философиялық дәстүрді осы айырмашылықты ұмытып кеткен деп айыптайды, бұл болудың өзін "идея, энергея, субстанция, монад немесе билікке деген ерік" сияқты соңғы бірлік ретінде түсіну қателігіне әкелді. Хайдеггер бұл қателікті өзінің "негізгі онтологиясында" қазіргі заманғы метаонтологияға ұқсас жобаның орнына болу мағынасына назар аудару арқылы түзетуге тырысады. Мұны жүзеге асырудың бір әдісі - адам баласын немесе Дазайнды, Хайдеггер терминологиясымен зерттеу. Оның мақсаты - кейінгі философтар жасырып қойған ежелгі грек ой-пікіріндегі болудың бастапқы тәжірибесін қайтару. Хартманның пікірінше, ең жалпы санаттар - болудың сәттері (болу және мән), болудың тәсілдері (нақтылық және идеалдық) және болудың модальдықтары (мүмкіндік, нақтылық және қажеттілік). Әрбір бірлікте болу да, мәні де бар. Шындық пен идеалдық, керісінше, екі ажырағыш категория: әрбір бірлік не нақты, не идеал. Идеалдық бірліктер жалпыға ортақ, қайтаруға болатын және әрқашан бар, ал нақты бірліктер жеке, бірегей және жойылатын. Идеалдық бірліктердің арасында математикалық нысандар мен мәндер бар. Болудың модальдықтары абсолюттік модальдықтарға (нақтылық және нақтылық емес) және салыстырмалы модальдықтарға (мүмкіндік, мүмкін еместік және қажеттілік) бөлінеді. Салыстырмалы модальдықтар абсолюттік модальдықтарға байланысты: бір нәрсе мүмкін, мүмкін емес немесе қажет, өйткені басқа нәрсе нақты. Хартман шындықтың төрт деңгейден (жансыз, биологиялық, психологиялық және рухани) құралатынын және олардың иерархиялық құрылымын құрайтынын айтады. Карнаптың пікірінше, мұндай мәлімдемелер ең жақсы жағдайда қандай аяны таңдау туралы прагматикалық ойлар, ал ең нашар жағдайда мүлдем мағынасыз. Мысалы, реализм немесе идеализмнің шындығы туралы ешқандай мәселе жоқ: олардың шындығы қабылданған аяға байланысты. Философтардың жұмысы қандай заттардың өздігінен бар екенін анықтау емес, қызықты аяларды құру және оларды қабылдаудың салдарын зерттеу үшін "концептуалды инженерияның" бір түрі. Шындықтың тәуелсіз тұжырымдамасы болмағандықтан, аяны таңдау тиімділік немесе жемістілік сияқты практикалық ойларға негізделеді. Онтологиялық міндеттеме ұғымы Уиллард Ван Орман Куиннің онтологияға қосқан үлесінде орталық рөл атқарады. Теория шындыққа айналу үшін, егер ол болуы керек болса, онда теорияны онтологиялық тұрғыдан бір тұлғаға міндеттейді. Куин бұл мәселені анықтаудың ең жақсы жолы - бұл теорияны бірінші реттік предикаттық логикаға аудару. Бұл аудармада ерекше қызығушылық туғызатын логикалық константалар экзистенциалдық квантификаторлар деп аталады, олардың мағынасы "бар" немесе "кейбір" сияқты сөздерге сәйкес келеді. Олар квантификатордан кейін келетін өрнектегі айнымалыларды байланыстыру үшін қолданылады. Теорияның онтологиялық міндеттемелері экзистенциалдық квантификаторлармен байланыстырылған айнымалыларға сәйкес келеді. Бұл тәсіл Куиннің мәшһүр тұжырымымен қамтылған: "[б]олу - айнымалының мәні болу". Бұл әдіс өзі онтология үшін жеткіліксіз, өйткені ол онтологиялық міндеттемелерді тудыру үшін теорияға тәуелді. Куин біздің онтологиямызды ең жақсы ғылыми теориямызға негіздеуімізді ұсынды.

Dominant approaches to ontology in the 20th century were phenomenology, linguistic analysis, and naturalism. Phenomenological ontology, as exemplified by Edmund Husserl and Martin Heidegger, relies for its method on the description of experience. Linguistic analysis assigns to language a central role for ontology, as seen, for example, in Rudolf Carnap's thesis that the truth value of existence claims depends on the linguistic framework in which they are made. Naturalism gives a prominent position to the natural sciences for the purpose of finding and evaluating ontological claims. This position is exemplified by Quine's method of ontology, which involves analyzing the ontological commitments of scientific theories. Husserl distinguishes between formal ontology, which investigates the essence of objectivity in general, and regional ontologies, which study regional essences that are shared by all entities belonging to the region. Regions correspond to the highest genera of concrete entities: material nature, personal consciousness, and interpersonal spirit. Husserl's method for studying ontology and sciences of essence in general is called eidetic variation. It involves imagining an object of the kind under investigation and varying its features. The changed feature is inessential to this kind if the object can survive its change, otherwise it belongs to the kind's essence. For example, a triangle remains a triangle if one of its sides is extended, but it ceases to be a triangle if a fourth side is added. Regional ontology involves applying this method to the essences corresponding to the highest genera. Central to Martin Heidegger's philosophy is the notion of ontological difference: the difference between being as such and specific entities. He accuses the philosophical tradition of being forgetful of this distinction, which has led to the mistake of understanding being as such as a kind of ultimate entity, for example as "idea, energeia, substance, monad or will to power". Heidegger tries to rectify this mistake in his own "fundamental ontology" by focusing on the meaning of being instead, a project which is akin to contemporary meta ontology. One method to achieve this is by studying the human being, or Dasein, in Heidegger's terminology. His goal is to retrieve the original experience of being present in the early Greek thought that was covered up by later philosophers. According to Hartmann, the most general categories are moments of being (existence and essence), modes of being (reality and ideality), and modalities of being (possibility, actuality, and necessity). Every entity has both existence and essence. Reality and ideality, by contrast, are two disjunctive categories: every entity is either real or ideal. Ideal entities are universal, returnable and always existing, while real entities are individual, unique, and destructible. Among the ideal entities are mathematical objects and values. The modalities of being are divided into the absolute modalities (actuality and non actuality) and the relative modalities (possibility, impossibility, and necessity). The relative modalities are relative in the sense that they depend on the absolute modalities: something is possible, impossible, or necessary because something else is actual. Hartmann asserts that reality is made up of four levels (inanimate, biological, psychological, and spiritual) that form a hierarchy. Such statements are at best pragmatic considerations about which framework to choose, and at worst outright meaningless, according to Carnap. For example, there is no matter of fact as to whether realism or idealism is true: their truth depends on the adopted framework. The job of philosophers is not to discover which things exist by themselves but is a kind of "conceptual engineering" to create interesting frameworks and to explore the consequences of adopting them. Since there is no framework independent notion of truth, the choice of framework is guided by practical considerations like expedience or fruitfulness
The notion of ontological commitment plays a central role in Willard Van Orman Quine's contributions to ontology. A theory is ontologically committed to an entity if that entity must exist in order for the theory to be true. Quine proposed that the best way to determine this is by translating the theory in question into first order predicate logic. Of special interest in this translation are the logical constants known as existential quantifiers, whose meaning corresponds to expressions like "there exists " or "for some ". They are used to bind the variables in the expression following the quantifier. The ontological commitments of the theory then correspond to the variables bound by existential quantifiers. This approach is summed up by Quine's famous dictum that "[t]o be is to be the value of a variable". This method by itself is not sufficient for ontology since it depends on a theory in order to result in ontological commitments. Quine proposed that we should base our ontology on our best scientific theory.

Онтологиялық құрылымдар

Онтологиялық формациялар ұғымы – өмір сүрудің басым жолдары ретінде түсінілетін әлеуметтік қатынастардың құрылымдарын білдіреді. Уақыттық, кеңістіктік, денелік, эпистемологиялық және атқарушылық қатынастар басым құрылымды түсіну үшін маңызды болып саналады. Яғни, нақты бір онтологиялық формация уақыт, кеңістік, дене, білім және атқарудың онтологиялық категориялары объективті және субъективті түрде қалай өмір сүретініне негізделген. Әртүрлі онтологиялық формацияларға әдеттегі (рулық қоғамды қоса алғанда), дәстүрлі, заманауи және постмодерн жатады. Бұл ұғымды алғаш рет 2006 жылы Пол Джеймс, сондай-ақ Дамиан Гренфелл және Манфред Стегер сияқты бірнеше авторлар енгізді. Ынтымақтастық теориялық тәсілде онтологиялық формациялар жеке құрылымдар емес, қабаттасқан және қиылысатын құрылымдар ретінде қарастырылады. Олар – «болудың формациялары». Бұл тәсіл қазіргі заман мен одан бұрынғы заман арасындағы үлкен айырмашылықтарды көрсетудің жиі кездесетін мәселелерін болдырмайды. Философиялық тұрғыдан әртүрлі формацияларға қатысты айырмашылықтарды ескере отырып, бұл ұғым адамдардың әртүрлі онтологиялық формацияларда шығармашылықпен өмір сүретін қалалар мен қоғамдарды қалай жобалай алатынына қатысты практикалық түсініктерге аударуға мүмкіндік береді; мысалы, кеңістіктік құрылымның заманауи ерекшеліктерімен толыққанды үстемдік етпейтін қалалар. Бұл тұста Тони Фрайдың еңбектері маңызды.

Онтологиялық және эпистемологиялық сенімділік

Рене Декарт «cogito, ergo sum» («Мен ойлаймын, демек, мен бармын») деген тұжырымы арқылы адамның ойлау қабілеті, олардың «res cogitans» – материалдық денесінен, «res extensa» – ерекшеленетінін, біздің білуімізге мүмкін екенін, эпистемологиялық нақтылықпен дәлелдеді. Декарт сондай-ақ, бұл білім Ансельм Кентерберийлік алғаш формулирлеген онтологиялық аргументті қолданып, Құдайдың бар екендігін нақты дәлелдеуге алып келуі мүмкін екенін айтты.

Дене мен қоршаған орта, өмірдің мәнін сұрастыру

Субъективизм, объективизм және релятивизм мектептері ХХ ғасырдың әртүрлі кезеңдерінде болды, ал постмодернистер мен дене философиясының өкілдері осы сұрақтардың бәрін қоршаған ортада белгілі бір әрекеттер жасайтын денелер тұрғысынан қарастыруға тырысты. Бұл, көбінесе биология, экология және когнитивтік ғылымдар зерттеген жануарлардың табиғи және жасанды ортадағы инстинктивті әрекеттері туралы ғылыми зерттеулерден алынған түсініктерге негізделді. Денелердің қоршаған ортамен байланысу процестері маңызды мәселеге айналды, ал болмыстың өзінің мәнін анықтау қиынға соқты. Адамдар «А – В», «А – В болуы керек», «А – В еді» дейтін кезде не білдіргісі келді? Кейбір тіл білімі мамандары ағылшын тілінен «to be» етістігін алып тастап, «E Prime» қалдыруды ұсынды, оның жаман абстракцияларға бейімделуі аз деп есептеді. Басқалары, көбінесе философтар, осы сөзді және оның қолданылуын зерттеуге тырысты. Мартин Хайдеггер адамның дүниедегі болуын дүниедегі заттардың болуынан ажыратты. Хайдеггер біздің адам ретінде болу жолымыз бен әлемнің біз үшін қалай екендігі тарихи тұрғыдан фундаменталды онтологиялық сұрақтар арқылы қалыптасады деп санайды. Бұл негізгі онтологиялық категориялар бір дәуірдегі қарым-қатынастың негізін құрайды: айтылмаған және сөзсіз түсінілетін мәндердің көкжиегі, мысалы, адамдар сұрақсыз субъектілер ретінде, ал басқа да нәрселер сұрақсыз объектілер ретінде қарастырылады. Осы негізгі онтологиялық мағыналар күнделікті өзара әрекеттесуде туындайды және қайта жаңартылады, сондықтан тарихи дәуірде біздің болуымыздың орны – қолданыстағы тілдің коммуникативтік оқиғасы болып табылады. Алайда, Хайдеггер үшін ең алдымен қарым-қатынас адамдар арасында емес, тілдің өзі болмыстың (шешілмейтін мәнінің) сұрақтарына жауап ретінде қалыптасады. Тіпті дәстүрлі онтологияның «нелігі» немесе квиддитаға назар аударуын адамның «кімдігіне» қатысты сұрақ қоюға ауыстыруға болады.

Онтология және тіл

Кейбір философтар "Не?" деген сұраққа фактілер туралы сұрақ емес, пайдалану мәселесі (кем дегенде ішінара) екенін ұсынады. Бұл көзқарасты Дональд Дэвидсонның мысалы түсіндіреді: Егер бір адам "кесе" дегенді "орындық" деп атап, кесеге қатысты пікірлер айтса, бірақ "кесе" орнына үнемі "орындық" сөзін қолданса, оның "кесені" "орындық" деп атағанын түсіну оңай. Ерекшелік те түсіндіріледі. Сол сияқты, егер біз "мұндайлар бар" деп мәлімдейтін адамдарды кездестірсек, ал өзіміз "мұндайлар бар" деп ойламайтын болсақ, онда бұл адамдар ақылсыз емес деп қорытынды жасауымыз мүмкін (Дэвидсон бұл болжамды "игілік" деп атайды); олар жай ғана "мұндайлар бар" деген сөзді бізден өзгеше қолданады. "Не?" деген сұрақ – кемінде жартылай тіл философиясының тақырыбы, және ол толығымен онтология туралы емес. Бұл пікірді Эли Хирш білдірген. Хирш Хилари Путнамды "бір нәрсенің болуы" туралы әртүрлі түсініктер дұрыс болуы мүмкін деп мәлімдегендей түсіндіреді. Содан кейін "тілдің" әлемге сәйкестігін анықтау зерттеу нысанына айналады. Барлық үнді-еуропалық байланыс тілдерінде "болу" етістігінің екі рет қолданылуы бар: X тұлғасының бар екенін ("X - бұл") және X-тің қасиетке ие екенін ("X - бұл P") білдіру үшін. Кейде үшінші қолданыс та ерекшеленеді, X – сыныптың мүшесі ("X – C") деп айтылады. Басқа тілдер отбасыларында бұл рөлдер мүлдем басқа етістіктермен берілуі мүмкін және олардың шатасу ықтималдығы төмен. Мысалы, олар "көлік қызыл" деп айтудың орнына "көлікте қызыл түс бар" десе болады. Сондықтан, үнді-еуропалық тіл философиясындағы "болу" туралы кез келген талқылау осы мағыналардың арасында ажырату жасауды қажет етуі мүмкін.

Онтология және адам географиясы

Адам географиясында онтологияның екі түрі бар. Бірінші, кіші "о" практикалық бағытты көрсетеді, топтың бір бөлігі болудың қызметтерін сипаттайды, бұл маңызды әрекеттерді тым қарапайымдап, назардан тыс қалдырады деп есептеледі. Екінші "о", немесе үлкен "О", жүйелі, логикалық және рационалды түрде маңызды ерекшеліктерді және жалпы белгілерді сипаттайды. Бұл тұжырым Платонның адам санасы өзінің "үңгірлерінің" шегінде тұрып, одан шықпаса, үлкен әлемді қабылдай алмайды деген пікірімен тығыз байланысты. Дегенмен, айырмашылықтарға қарамастан, онтология мүшелер арасындағы символдық келісімдерге негізделген. Сондықтан, онтология аксиоматикалық тілдік жүйелер үшін маңызды болып табылады.

Антропология

Онтология тақырыбы 1990 жылдардан бері антропологияда үлкен назар аударуда. Бұл кейде "онтологиялық бұрылыс" деп аталады. Осындай зерттеулер әртүрлі мәдениеттердегі адамдардың болмыстың мәнін қалай қабылдайтыны мен түсінетініне бағытталған. Бұл тұрғыда, ерекше назар жергілікті халықтардың онтологиялық көзқарастарына және олардың көзқарастарының Батыс көзқарасынан қалай ерекшеленетініне берілді. Мысалы, түрлі жергілікті қауымдар өсімдіктер, ормандар немесе өзендер сияқты адам емес нәрселерге де саналы қабілеттер тағайындайды. Бұл көзқарас анимизм деп аталады және Солтүстік Американың түпкі халықтарының онтологиясында да кездеседі, ол барлық тірі жандардың бір-бірімен байланыстылығын және табиғатпен тепе-теңдік пен үйлесімділіктің маңыздылығын баса көрсетеді.

Микрокосмостық онтология

Атомдар ұғымының микроскопиялық физикалық объектілер ретінде қалыптасқан және ұзақ философиялық тарихы бар. Олар қалыс көзге көрінбейтіндей кішкентай. Физикалық атомдардың өлшемдерін нақты бағалау тек 19 ғасырда ғана мүмкін бола бастады. Атомдық эффектілерді тікелей эмпирикалық тұрғыдан бақылау ХХ ғасырдың басында Альберт Эйнштейннің Браун қозғалысын теориялық зерттеуінің нәтижесінде болды. Тіпті сол кезде де, кейбір адамдар атомдардың нақты бар екендігіне күмән келтірді. Мұндай пікірталасты «микрокосмостық онтология» деп атауға болады. Мұнда «микрокосмос» сөзі атомдар сияқты кішкентай объектілерден тұратын физикалық әлемді білдіреді. Субатомдық бөлшектер әдетте атомдардан әлдеқайда кіші деп есептеледі. Олардың нақты немесе шын болуын эмпирикалық жолмен көрсету өте қиын болуы мүмкін. Кейде нақты және виртуалды субатомдық бөлшектер арасында ерекшелік жасалады. Осыған байланысты, виртуалды бөлшектер физикалық тұлға ретінде қандай мағынада бар, егер бар болса, деген сұрақ туындайды. Атомдық және субатомдық бөлшектерге қатысты, олардың нақты орны немесе нақты импульсі бар ма, сияқты қиын сұрақтар туындайды. «Кванттық механикалық толқындық функция қандай физикалық нәрсені білдіреді, егер білдірсе?» деген сұрақ әлі де даулы болып қана қоймайды.

Онтологиялық аргумент

Батыс христиан дәстүрінде Анзельм Кентерберийский өзінің 1078 жылғы "Прослогион" еңбегінде Құдайдың бар екендігіне қатысты "онтологиялық аргумент" деп аталатын нәрсені ұсынды. "Онтологиялық аргументтер тарихында үш негізгі кезең бар. Біріншісі 11 ғасырда, Кентерберийлік қасиетті Анзельм алғашқы онтологиялық аргументті ұсынған кезде болды". Анзельм Құдайды "одан артық ештеңе ойлауға болмайтын" деп анықтады және бұл болмыс, тіпті Құдайдың бар екенін жоққа шығаратын адамның санасында да, санада болуы керек деп таластады. Ол, егер ең ұлы болмыс санада болса, онда ол шындықта да болуы керек деп ұсынды. Егер ол тек санада ғана болса, онда одан да ұлы болмыс болуы мүмкін – санада да, шындықта да бар. Сондықтан, осы ең ұлы мүмкін болмыс шындықта болуы керек. XVII ғасырдағы француз философы Рене Декарт осыған ұқсас аргумент келтірді. Декарт өзінің аргументінің бірнеше нұсқаларын жариялады, олардың әрқайсысы Құдайдың бар екендігін ең жоғары дәрежедегі кемелді болмыс туралы "ашық және айқын" идеядан тікелей шығаруға болатыны туралы идеяға негізделген. Он сегізінші ғасырдың басында Готфрид Лейбниц Декарттың идеяларын "жоғары дәрежеде кемелді" болмыстың ұғымдық тұрғыдан дұрыс екенін дәлелдеу үшін дамытты. Норман Малкольм 1960 жылы Анзельмнің еңбегінде екінші, күштірек онтологиялық аргументті тапқан кезде онтологиялық аргументті қайта жаңғыртты; Альвин Плантинга бұл аргументке қарсы шығып, модальдық логикаға негізделген балама ұсынды. Сондай-ақ, Анзельмнің дәлелін автоматтандырылған теореманы дәлелдейтін құрал арқылы растауға жасалған әрекеттер де болды. Соңғы кезде Курт Гёдель Құдайдың бар екендігіне формалды аргумент ұсынды. Құдайдың бар екендігіне қатысты басқа да аргументтер келтірілді, соның ішінде ислам философтары Мулла Садра мен Аллама Табатабаи ұсынған аргументтер де бар.

Хинтиканың өмір сүрудің орнын табуы

Яакко Хинтикка барлықтың мәнін түсіндірудің пайдалы жолы – "біреу таба алады" дегенді, белгілі бір әлемде немесе ой-пікір аясында жасырын түрде қамтиды деген пікірді айтады.