Кіріспе
Мәлімдеменің шындығы оның сыртқы шындыққа сәйкестігіне емес, дәлелделу мүмкіндігіне негізделеді. Аналитикалық философияда антиреализм – метафизикалық, математикалық, семантикалық, ғылыми, моральдық және эпистемиялық сияқты көптеген түрлерін қамтитын ұстаным. Бұл терминді алғаш рет британдық философ Майкл Даммет "түссіз редукционизм" деп атаған реализм түріне қарсы пікірде айтқан. Антиреализмде мәлімдеменің шындығы ішкі логикалық механизмдер арқылы дәлелделуге негізделеді, мысалы, контекст принципі немесе интуиционисттік логика, бұл реалистік түсінікке тікелей қарсы келеді, онда мәлімдеменің шындығы сыртқы, тәуелсіз шындыққа сәйкес келеді деп есептеледі. Антиреализмде бұл сыртқы шындық гипотетикалық болып табылады және қабылданып алынбайды. Антиреализмді ең жалпы мағынасында, пәнінің ерекше объектілерінің бар екенін және олардың қасиеттері сенімдер мен түсінік схемаларына тәуелсіз болатынын айтатын жалпы реализмге қарсы ұстаным ретінде түсінуге болады. Антиреализмнің осы талаптарды қабылдамау жолдары өте әртүрлі болуы мүмкін. Бұл абстрактілі идеалдық объектілерді (мысалы, математикалық объектілерді) қамтитын мәлімдемелерді қамтығандықтан, антиреализм философиялық тақырыптардың кең ауқымына – материалдық объектілерден бастап ғылымның теориялық объектілеріне, математикалық мәлімдемелерге, саналық күйлерге, оқиғалар мен процестерге, өткен мен болашаққа қатысты қолданылуы мүмкін.
In analytic philosophy, anti realism is a position which encompasses many varieties such as metaphysical, mathematical, semantic, scientific, moral and epistemic. The term was first articulated by British philosopher Michael Dummett in an argument against a form of realism Dummett saw as 'colorless reductionism'. In anti realism, the truth of a statement rests on its demonstrability through internal logic mechanisms, such as the context principle or intuitionistic logic, in direct opposition to the realist notion that the truth of a statement rests on its correspondence to an external, independent reality. In anti realism, this external reality is hypothetical and is not assumed. Anti realism in its most general sense can be understood as being in contrast to a generic realism, which holds that distinctive objects of a subject matter exist and have properties independent of one's beliefs and conceptual schemes. The ways in which anti realism rejects these type of claims can vary dramatically. Because this encompasses statements containing abstract ideal objects (i. e. mathematical objects), anti realism may apply to a wide range of philosophical topics, from material objects to the theoretical entities of science, mathematical statements, mental states, events and processes, the past and the future.
Метафизикалық антиреализм
Метафизикалық антиреализмнің бір түрі физикалық әлемге күмәнмен қарайды, мынадай пікірлерді қозғайды: 1) санадан тыс ештеңе жоқ, немесе 2) егер ол болса да, санаға тәуелсіз шындыққа қол жеткізе алмаймыз. Соңғы жағдай көбінесе «ұғымдастырылмаған» тәжірибелерге ие бола аламыз деген идеяны жоққа шығару түрінде келеді (қараңыз, «Берілген миф»). Керісінше, көптеген реалистер (әсіресе, жанама реалистер) қабылдаулар немесе сезімдік деректер санаға тәуелсіз объектілердің нәтижесінде туындайды деп санайды. Бірақ бұл тағы бір күмәнділік мүмкіндігін тудырады: себебі, себеп-салдар туралы түсінігімізге сәйкес, бірдей нәтиже бірнеше себептен туындауы мүмкін, сондықтан адам қандай нәрсені қабылдап тұрғаны туралы нақтылық жоқ, мысалы, «ваннадағы ми» сценарийіндегідей. Метафизикалық антиреализмге балама – метафизикалық реализм. Көбірек абстрактілі деңгейде, модельдік-теориялық антиреалистік аргументтер теориядағы белгілер жиынтығын нақты әлемдегі объектілердің кез келген жиынтығына бейімдеуге болады дейді, әрбір жиынтық теорияның «моделі» болып табылады, егер объектілер арасындағы қатынас сақталса (символдардың негізделуімен салыстырыңыз). Ежелгі грек философиясында, стоиктер, әсіресе Хрисипп, жалпылама туралы номиналистік (антиреалистік) доктриналарды ұсынды. Жаңа заман философиясында Рене Декарт, Джон Локк, Барух Спиноза, Готфрид Вильгельм Лейбниц, Джордж Беркли және Дэвид Юм сияқты ойшылдар жалпылама туралы концептуалистік антиреалистік доктриналарды ұсынды. Жаңағы заман философиясында неміс идеалисті Георг Вильгельм Фридрих Гегель білім туралы антиреалистік доктриналарды ұсынды. Гегель қазір инференциализм деп аталатын нәрсенің жақтаушысы болды: ол аксиомалардың негізі және қорытындылардың дұрыстығының негізі дұрыс салдарлар екеніне сенді, ал аксиомалар салдарды түсіндірмейді. Кант пен Гегель жалпылама туралы концептуалистік көзқарастар ұстанды. Қазіргі заман философиясында антиреализм эмпириокритицизм, логикалық позитивизм, семантикалық антиреализм және ғылыми инструментализм түрінде қайта жаңғырды (төменде қараңыз).
Математикалық антиреализм
Математика философиясында реализм – математикалық ұғымдардың, мысалы, "санның" бақылаушыға тәуелсіз болуы туралы пікір. Сандарды нақты физикалық объектілермен байланыстыратын эмпиризм және сандар абстрактілі, физикалық емес ұғымдар болып табылатын платонизм – математикалық реализмнің басты түрлері. Пол Бенасерраф және Хартри Филд платонизмге қарсы "эпистемологиялық аргумент" келтірген. Платонизм математикалық объектілердің абстрактілі ұғымдар екенін жобалайды. Жалпы алғанда, абстрактілі ұғымдар физикалық объектілермен себеп-салдар байланысына түсе алмайды ("біздің математикалық тұжырымдамаларымыздың шындық мәні кеңістік-уақыттан тысқарыда жатқан платоникалық ұғымдарға байланысты фактілерге негізделген"). Физикалық объектілер туралы біліміміз оларды қабылдау мүмкіндігімізге, демек, олармен себеп-салдар байланысына түсуге негізделген, ал математиктердің абстрактілі ұғымдар туралы білімге қалай ие болады деген сұраққа жауап жоқ. Филд өз көзқарастарын фикционализмге дамытты. Бенасерраф математикалық объектілердің жоқтығын жобалайтын математикалық структурализм философиясын да дамытты. Дегенмен, структурализмнің кейбір түрлері реализмнің кейбір түрлерімен үйлесімді.
Қарсы дәлелдер
Антиреалистік аргументтер ойлау процестерінің математикалық қорыту үшін қанағаттанарлық, натуралистік сипаттамасын беруге болатындығы туралы идеяға негізделген. Бір қорғаныс жолы – мұның жалған екенін айту, сондықтан математикалық қорыту сэр Роджер Пенроуздың аргументіндегідей, Платондық әлеммен байланысқа түсетін ерекше түйсіктерді қолданады. Тағы бір қорғаныс жолы – абстрактілі объектілердің себеп-салдарлық байланыссыз және қабылдауға ұқсамайтын тәсілмен математикалық қорыту үшін маңызды екенін сақтау. Бұл аргументті 2000 жылы Джеррольд Кац өзінің "Реалистік рационализм" кітабында жазған. Осы кітапта ол метафизикалық реализм мен рационализмді біріктіретін реалистік рационализм деп аталатын позицияны ұсынды. Одан да радикалды қорғаныс – физикалық және Платондық әлемдердің бөлінуін жоққа шығару, яғни математикалық ғалам гипотезасы (математизмнің бір түрі). Бұл жағдайда математиктің математика туралы білімі – бір математикалық объектінің екіншісімен байланысуы болып табылады.
Семантикалық антиреализм
"Антиреализм" термині Майкл Даметтің 1982 жылғы "Реализм" атты мақаласында номинализм, Платондық реализм, идеализм және феноменализм сияқты доктриналарды қамтитын бірқатар классикалық философиялық пікір таластарын қайта қарау мақсатымен енгізілді. Даметтің ұсынысының жаңалығы – осы пікір таластарын математика философиясындағы интуиционизм мен платонизм арасындағы пікір таласына ұқсас етуден тұрады. Интуиционистердің (математикалық объектілерге қатысты антиреалистердің) пікірінше, математикалық тұжырымның шындығы біздің оны дәлелдеу мүмкіндігімізде жатыр. Платондық реалистердің пікірінше, тұжырымның шындығы объективті шындыққа сәйкес келуімен дәлелденеді. Осылайша, интуиционистер "P немесе Q" пішіндес тұжырымды тек қана P немесе Q дәлелдеген жағдайда ғана шындық деп қабылдауға дайын. Атап айтқанда, біз "P немесе P емес" дегенді жалпы жағдайда шындық деп айта алмаймыз (шығарылған орталық заң), себебі кейбір жағдайларда біз "P" тұжырымын да, "P емес" тұжырымын да дәлелдей алмай қалуы мүмкін. Сол сияқты, интуиционистер классикалық логиканың барлық қасиеттерін сынап, оның ішінде біреудің терминін көрсетпестен дәлелдеуге болатын жағдайларға қарсы шығады. Даметтің пікірінше, осы шындық түсінігі антиреализмнің әртүрлі классикалық формаларының негізінде жатыр және оны феноменализмді қайта түсіндіру үшін пайдаланады, оның редукционизм түрінде болуы міндетті емес екенін айтады. Даметтің антиреализм туралы жазған еңбектері Людвиг Витгенштейннің мағына және ережелерге қатысты кейінгі жазбаларына көп сіңірілген, және оны Готтлоб Фрегеден бастау алатын аналитикалық философияның конструктивтік дәстүріне "Философиялық зерттеулерден" алынған негізгі идеяларды біріктіру әрекеті ретінде қарастыруға болады.
Ғылыми антиреализм
Ғылым философиясында антиреализм, негізінен, электрондар немесе гендер сияқты адам сезімдерімен тікелей байқауға келмейтін "байқалмайтын" нысандардың нақты еместігі туралы мәлімдемелерге қатысты қолданылады. Ғылыми антиреализмнің маңызды түрі – инструментализм, ол байқалмайтын нысандардың болуына қатысты толығымен агностицизмдік көзқарас ұстанады. Онда байқалмайтын X нысаны Y теориясының сәттілігіне көмектесетін құрал ретінде танылады, ал X-тің бар екенін немесе жоқ екенін дәлелдеу қажеттілігі туындамайды.
Эпистемиялық антиреализм
Моральдық антиреализм нормативті фактілердің жоқтығын тұжырымдағандай, эпистемиялық антиреализм эпистемология саласындағы фактілердің жоқтығын тұжырымдайды. Осылайша, екеуі кейде "метанормативтік антиреализм" деп біріктіріледі. Эпистемиялық антиреализмнің белгілі жақтаушылары – Хартри Филд, Саймон Блэкберн, Мэтью Крисман және Аллан Гиббард сияқты ғалымдар.