Кіріспе

Лас-Хурдес (las ˈuɾðes; Extremaduran: Las Jurdis) – Испанияның Эстремадура автономды бірлестігіндегі Касерес провинциясының солтүстік бөлігінде, Орталық жүйеде орналасқан комарка. Лас-Хурдес тарихи аймақ ретінде белгілі және қазіргі уақытта Еуропалық Одақтың Қоғамдық маңызы бар учаскесі болып табылады.

Сипаттама

Лас-Хурдес ауданы , батысында Сьерра-де-Гата, солтүстігінде Кастиль-Леонның Сьерра-де-Франция (Саламанка провинциясы), ал оңтүстігінде Тразиерра/Тьеррас-де-Гранадильямен шектеседі. Бұл салыстырмалы түрде биік таулы аймақ, онда халық тығыздығы төмен. Оның аумағы көршілес Лас-Батуэкас аңғарымен байланысты, ал оның төменгі жағында тарихи тұрғыдан Лас-Хурдеске қарайтын Лас-Местас алкериясы орналасқан. Аймақтағы орташа ауа-райы Лас-Хурдестің климатын Атлант мұхитының әсерімен Жерорта теңізі/Континенттік деп сипаттайды. Испанияның «ылғалды» («España húmeda») бөлігі ретінде жиі қарастырылғанына қарамастан, физикалық жағдайлары мен табиғи өсімдік жамылғысы жартылай шөлейтті. Лас-Хурдес аймағында тасты аңғарларды кесіп өтетін жеті өзен бар: Рио Мало немесе Ладриллар, Батуэкас, Хурдано, Малвелидо, Эсперабан, Овехуэла және Рио-де-Лос-Анхелес.

Ерте тарих

Лас-Хурдес аймағында халколит дәуірінде адамдар қоныстанғандығына археологиялық дәлелдер табылды. Ең көне тас жазулар (петроглифтер) Иберия Рим дәуірінің басталуына шамамен 4000 жыл бұрын жасалған. Бұл қалдықтар көбінесе куәлік ретінде қызмет етеді, аймақта адамдар тұрғандығын көрсетеді, бірақ ірі елді мекендердің болуын растамайды. Каминоморисконың жанындағы жерлерде Лас-Хурдесті қоршаған аймақтың ежелгі Рим провинциясы Лузитанияның құрамына кірген римдік кезеңге қатысты қоныстардың іздері табылды. Испанияға 8 ғасырда арабтардың басып кіруінен кейін Лас-Хурдес аймағы құлдырап, халықсыз қалды. Бірнеше үйлерден немесе кішкентай ауылдардан тұратын оқшауланған құрылымдардағы қайта қоныстанудың алғашқы белгілері, жергілікті тілде алькерия деп аталатын, шамамен 12 ғасырдың соңына жатсады. Аймақтың аты латын тіліндегі gurdus сөзінен шыққан деп саналады, бұл сөз Иберия тіліне тән және "ақымақ, ессіз" мағынасын білдіреді. Лас-Хурдестегі қатал өмірлік жағдайлар, сондай-ақ ең жақын білім орталықтарына жетудегі қашықтық пен қиындықтар сауаттылықтың дамымауына себеп болды. Әлсіз шіркеу институты кең таралған білімсіздікке және ежелгі сенімдердің сақталуына жағдай жасады. Лас-Хурдестегі алғашқы халық санауы 16 ғасырда жүргізілді. Осы кезде аймақтың қараңғылығы мен артта қалуы туралы аңыз қалыптаса бастады. "Себебі олар Құдайдың бар екенін білмейді / немесе осы аңғардан басқа әлемнің бар екенін білмейді" деген сөздермен драматург Лопе де Вега 1635 жылға дейін Лас-Хурдесте "Лас Батуэкас дель Дуке де Альба" комедиясын қойды, онда аймақты көшпенді орын ретінде бейнеледі, ал тұрғындарын қараңғы және жабайы деп сипаттады. Лопе де Вега өзінің пьесасын жазу үшін Саламанка пребендары Алонсо Санчестің ("De Rebus hispaniae", Алкала-де-Энарес, 1632) еңбектеріне сүйенді, ол аймаққа саяхаттап, көрген кедейлікке қатты таң қалды. Ғасырлар өте келе басқа испан жазушылары да Лас-Хурдесті "жаман және жасырын орын" деп сипаттап, мифке, көңіл көшіруге және қорқынышпен қызығушылыққа үлес қосты. Тіпті Паскуал Мадос сияқты белгілі хроникашылар да 1849 жылы жарық көрген "Diccionario Geografico Estadistico Historico" еңбегінде жергілікті хурданолардың жабайылығы мен моральдық бұзылуын "дін белгісіз (ол жерде)" сияқты мәлімдемелермен күшейте түсті. Аймақ туралы қараңғы аңызға жалған үлес қосқан бұл тұжырымды испан зиялысы Марселино Менендес и Пелайо сынға алды, ол мұндай ақпаратты "вероятно, аймақтың наразы діни қызметкері берген" деп есептеді және Мадос оны тексеруге тырыспағанын айтты.

Өңірдің имиджін өзгерту

Алайда, 19 ғасырдың соңында Лас-Хурдес бұрын-соңды болмаған меценаттық көмекке және ғалымдардың назарына бөленді. Кейбір адамдар Лас-Хурдестегі халықтың ең қасіретті кедейлікке және оның нәтижесіндегі өмірдің сауатсыз жағдайларына шын ниетпен алаңдаушылық білдіріп, бұл туралы жария түрде айта бастады. 1892 жылы француз дәрігері Ж. Б. Биде Лас-Хурдеске саяхат жасап, аймақты зерттеді, картасын жасады және Мадрид географиялық қоғамының бюллетенінде баяндама жариялады. Кейіннен белгілі болғандай, ол ішкен кофесіне қосылған сүт оның жақында босанған әйелінен алынған екен. Патша бұл жайтты кофе ішкеннен кейін ғана білді. Бұл зерттеуді Луис Бунюэль оқыды және ол аймаққа қараңғылық түсірген қаралы аңызды қазіргі заманғы БАҚ арқылы жалғастырды. 1933 жылы Лас-Альберка қаласының маңында Бунюэль түсірген "Лас-Хурдес: Нансыз Жер" атты хурданолар туралы қысқа, бірақ танымал фильмде Лас-Хурдес қараңғылыққа толы, оқшауланған жер ретінде бейнеленді. Бунюэль фильмнің кейбір сахналарын күшті әсер қалдыру үшін алдын ала дайындап, артық көрсетті. Бунюэльдің фильмін көрсетуге сол кездегі билік, Екінші испан Республикасының үкіметі, жергілікті халықтың қиын жағдайын пайдаланғаны үшін айыптап, тыйым салды.

Қазіргі күн

Франсиско Франко дәуірінде Лас-Хурдес экономикалық тұрақсыздыққа және халық санының азаюына ұшырады, себебі қалалар мен жағалауға жақын аудандар Испанияның ауылдық аймақтарына зиян келтіріп, дамуға басымдық берілді. 1959 жылы диктатураның Тұрақтандыру жоспарынан кейін халық саны күрт төмендеді, адамдар ірі қалалардың өнеркәсіптік аймақтарына және туризмнің қарқынды өскен жағалау қалаларына көшіп кетті. 1955-1975 жылдар аралығында көптеген хурдандар қиын өмір жағдайларымен, суық, қарлы қыстармен және қарапайым тұрмысымен сипатталатын шағын ауылдарды тастап кетті. Ароцерезо, Ла Батуэкилла, Ла Хоркахада және Эль Мораль сияқты кейбір елді мекендер тасталып, көшпенді қалаларға айналды. 1976 жылы демократияға өтудің бастапқы кезеңінде министр Мануэль Фрага Ирибарне Лас-Хурдеске сапар шегіп, аймақтың жаман беделін жою және экономикасын жандандыру мақсатында «Хурдес жоспары» атты бағдарлама әзірледі. Фраганың жоспары Лас-Хурдес тұрғындары тарапынан жағымды жарнама мен той-қуаныш үшін қуана қарсы алынды, бірақ айтарлықтай нәтиже бермеді. ICONA басшылығымен бұрынғыда шөпсіз тау беткейлеріне жергілікті емес түрлер – қарағайлар отырғызылды. Бұл шара дәстүрлі ешкі және ара шаруашылығына зиян келтірді, себебі жаңа орман жануарлардың сүйіп жейтін гүлді бұталары мен хош иісті өсімдіктерін жойды. Қарағайлы орман аймақты өртке де осал етті. Мальвелидо аңғарындағы алкерияларда тұратын жергілікті тұрғындар жаңа орман ескі жолдарды жойғанын және құдықтарды тоңдырғанын айтты. Жаңа үйлер салынды, дәстүрлі тас және саз үйлер, көбінесе кішкентай және тығыз, заманауи тұрғын үйлермен ауыстырылды. Лас-Местас сияқты жерлерде ата-баба үйлері сақталмады. Лас-Хурдес әлеуметтік-мәдени қауымдастығы (ASHURDES) 1985 жылы құрылды. Ол 1988 жылы «Хурдандар мен хурданофилдердің II Ұлттық Конгресін» ұйымдастырды, онда Лас-Хурдеске қатысты саясатқа жергілікті халықтың қатысуын арттыруға тырысты. Аймақтың шамамен 6000 тұрғынының басты мәселесі Лас-Хурдеске қатысты стигмамен күресу және халық санының азаюын тоқтату болып табылады. Конгреске сарапшылар қатысқанына қарамастан, оның әсері мен жауабы 1908 жылғы шіркеу ұйымдастырған қайырымдылық акциясымен салыстырғанда аз болды. Король Хуан Карлос және королева София 1998 жылдың сәуір айында Лас-Хурдестегі Пинофранкеадоға сапар шекті, бұл 1922 жылдан бергі алғашқы патшалық сапар болды. Сөз сөйлеген король хурдандарды өткеннің қиындықтары мен ауруларын жеңгендері үшін мақтады. Бұқаралық ақпарат құралдарының назары қалыпты жағдайды көрсетуге бағытталғанына қарамастан, аймақ әлі де қиындықтарға тап болып отыр. Каминомориско мен Пинофранкеадо белгілі бір дамуды көрсеткенімен, Нуньоморал, Касарес де лас Хурдес және Ладриллар экономикалық дағдарысқа ұшырап, қалаларға көшіп кету және ауылдарда қалғандардың қартаюы салдарынан халық саны азайып барады. 2001 жылы «Ұлттық су шаруашылығы жоспары» арқасында Лас-Хурдес және Ла-Вера аймақтарының сумен қамтамасыз етілуі жақсарды. Қазіргі уақытта Лас-Хурдес қала тұрғындары үшін табиғаты таза, пейзаждары әдемі болғандықтан тамаша демалыс орны болып табылады. Көбінесе туризмнің арқасында қазіргі тұрғындардың өмір сүру деңгейі орташа испан деңгейіне жетті.

Экономика

Лас-Хурдес бір кезде Испанияның ең кедей аймақтарының бірі болды. Оның дәстүрлі экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген, оның ішінде зәйтүн, картоп, шие, орман өнімдері, пробк және ешкі шаруашылығы дамыған. Соңғы жылдары аймақтың экономикасы негізінен туризм мен ара өсірудің арқасында гүлденуде. Аймақтың балын саудалайтын компания бар.

Гастрономия

Жергілікті тағамдар ешкі етін дайындаудың әртүрлі тәсілдеріне негізделген (cabrito en caldereta, cabrito en cuchifrito, cabrito a la sal және cabrito a la hortelana). Бір тағамның (cabrito al polen) рецептісіне гүл тозаңы қосылады. Лас-Хурдестің шошқа етінен жасалған өнімдері (embutidos) – жергілікті хоризолар мен шошқа қаны мен қабақтан жасалған морсилья де кальбаза сияқты, аймаққа тән ерекше дәміне ие. Негізгі тағамдардың ішінде ең танымалдары – хабичуэла және "асаура" деп аталатын ішек-қарғыдан жасалған қайнатылма. Лас-Хурдес тәттілері (буньюэлос, хихуэла, бойос фритос (қуырылған нан), роска, флорета, сокочонес урданос және херинга) негізінен жергілікті балға, сондай-ақ майға және ұнға негізделген. Гүл тозаңы мен балдан жасалған кәмпиттер – caramelos de miel y polen, аймақтан тыс жерлердегі ең танымал жергілікті тәттілік болып саналады.