Кіріспе

6 ғасыр араб ақыны, яһуди дініне кірген. Ас-Самауаль бин ‘Адия (السموأل بن عادياء بن رفاعة بن الحارث بن كعب /) – исламға дейінгі араб ақыны және батыры, арабтар оны адалдығы үшін жоғары бағалады, оның есімі араб тіліндегі «ауфа мин ас-Самауаль» (أوفى من السموأل / ас-Самауальдан адал) деген мақал-мәтелмен сақталған. Ол 6 ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген. Оның руы Оңтүстік Арабияда болғанда яһуди дініне көшкен. Кейін Солтүстік Арабияға қоныс аударып, әл-Самауальдің туған және өмірінің көп бөлігін өткізген Таима қаласына орналасқан. Ол Мұхаммед пайғамбардың әйелдерінің бірі – Сафийя бинт Хуаййдің анасының әкесі болды.

Өмірбаян

Оның толық аты араб ғалымдары арасында даулы. Оның есімі әл-Самауаль бин Адия немесе әл-Самауаль бин Арид бин Адия немесе әл-Самауаль бин Ауфа немесе әл-Самауаль бин Хайян немесе әл-Самауаль бин Хайя деп айтылады. Ибн Дурайд оның Харун ибн Амран атындағы дін қызметкерінің ұлы екенін және Бану Гассан тайпасынан екенін айтады. Ал-Жауалики болса, оның анасы Бану Гассаннан, әкесі әл-Азд тайпасынан екенін мәлімдейді. Ол заманындағы ең белгілі ақындардың бірі болды, себебі ол халқының саны аз болғандықтан, бір ханшайым оларды кемсіртуге тырысқаннан кейін жазған танымал өлеңінің арқасында даңққа ие болды. Бұл өлеңінде ол өз руының – Бану Алрайянның тарихымен және олардың тайпа билігіне қалай көтерілгенімен мақтанады. Йеменнен көшкенге дейін оның руы қазіргі Сауд Арабиясындағы Наджран қаласының патшалары болған. Бір кезде олар Йеменге билік еткен, кейін олардың бір бөлігі, соның ішінде ақынның әкесі де, яһуди дініне өткен және Солтүстік Арабияға қоныс аударған. Бұл өлеңінде әл-Самауаль өзінің әулетін Бану Алдаянға дейін жетеді. Әл-Самауаль Мединадан сегіз сағаттық жерде орналасқан Таима маңында, әкесі Әдия салған және түрлі түстері үшін әл-Аблак деп аталған қамалға ие болды. Бұл қамал биік төбеде орналасқан және Сирияға баратын және қайтатын саяхатшылар үшін тоқтау орны болған. Қараңыз, Хасан М. Эль Шами, "аль Самавал ибн Адия". "Аль-Тақафа әл-Шанибия" (Халық мәдениеті), 5-том, 16-сан (Манама, Бахрейн, 2012 жылғы қыс), 6-23 беттер (ағылшын мәтіні); 20-39 беттер (арабша мәтіні): “Qâla al Samaw'al ibn `Aadiyâ al yahûdiyy” (Иудей, `Aadiyâ ұлы Ал Самауаль айтты). Араб дәстүріндегі қаһармандық сапалар – ар-ұждан және адалдық (Яһуди мысалы). (Хассан Эль Шами қосты).

Адалдық

Ал Самуал поэзиялық қабілетінен гөрі, батыр ақын және ханзада Имру әл-Қайспен байланысы үшін танымал болды. Осының нәтижесінде ол "сенімді" деген лақап атын алды және араб тілінде "Ал Самуалдан сенімдірек ешкім жоқ" деген мақал пайда болды. Бұл оқиға былай болды: Әкесінің өлімінен кек алу үшін Бану Асад тайпасымен шайқас кезінде Амру әл-Қайстың ізбасарлары оны тастап кетті, ал Аль Нуман ибн әл-Мундир ибн Ма'ал Сама' оны қуды. Ол рудан-руға көшіп, қорғау іздеді және мұрасын қайтаруға қолдау таба алмады. Бану Фазара тайпасына келгенде, олардың басшысы оған әл-Аблақ қамалындағы Самавал ибн 'Адияны іздеуге кеңес берді. Ол грек императорын көргенімен және әл-Хирадағы Лакхмид мемлекетін аралағанмен, мұқтаж адамдарға қауіпсіздік беруге одан жақсы орын таппағанын және одан сенімді қорғаушыны білмегенін айтты. Амру әл-Қайс, оның қызы Хинд, туысы және басқа қарулардан бөлек, бес түрлі зәрлі доспехпен бірге қамалға бет алды. Жолда ол және оның жетекшісі болашақ мейманды мақтаған өлең шығарды. Самавал ақынды құшақтап, Хинд үшін тері шатыр тікті және ерлерді өз залына қабылдады. Олар "Алла қалағанша" сонда болғаннан кейін, Амру әл-Қайс император Юстиниан І-нің көмегін алу үшін Самавалдан Гассанид князі Харит ибн Әби Шамирге хат беруін өтінді, ол оның жолына көмектесе алатын еді. Содан кейін ақын Хиндті, туысын және қаруларын Самавалдың сақтауына қалдырып кетті және оларды қайтарып алуға қайта оралмады. Араб дәстүріне сәйкес, Константинопольден отанына қайтып бара жатқанда, ол Юстинианның бұйрығымен уланды, өйткені ол оған қарсы жасалған жалған айыптамаларды тыңдаған еді. Амру әл-Қайс әл-Аблақтан кеткеннен кейін, ханзада әл-Мунтир – Амрудың өлімінен бұрын немесе кейін – Харитті Самуилге жіберіп, оған тапсырылған заттарды беруге бұйырды. Самуил бас тартқандықтан, Харит қамалға шабуыл жасады. Шабуылдаушылар сәттілікке жетпеді, бір күні Харит Самуилдің ұлын тұтқынға алды, ол, "Ағани кітабындағы" оқиға бойынша, аң аулаудан оралған еді. Содан кейін Харит әкесіне мүлікті беруді немесе ұлының өлімін көруді таңдауды ұсынды. Самуил: "Менің ұлымның інілері бар, бірақ бір рет жоғалған абыройды қайтару мүмкін емес", - деп жауап берді. Харит бақытсыз әкесінің көз алдында баланың басын кесіп, мұндай беріктікке қарсы ештеңе жасай алмайтынын түсініп, шегінді. Араб жазушыларының бірнеше өлеңдерінде Самавал ибн 'Адия осы оқиғаға сілтеме жасайды. Ақын А'ша (Якут, I.96) әл-Аблақ қамалының сипаттамасын береді, ол оны Сүлеймен ғибадатханасымен шатастырады. Бұл ақын басқа арабтармен бірге тұтқындалып, сол кезде Самуилдің ұлы Шұрайх ибн Самуалға тиесілі Таймадағы сарайға тұтқын ретінде әкелгені айтылады. Шұрайхтың естілуіне күтіп, А'ша әкесі жасаған істі мақтаған өлең айта бастады және ұлын оны (А'шаны) құтқарып, оның үлгісіне еліктеуге шақырды. Шұрайх ақынды босатып, оған жолға шығуға рұқсат берді, алдымен жылдам түйе сыйлады. Шұрайхтың өзі, оның інісі Жәрид және Самуилдің немересі Са'ба да ақындар болған.