Кіріспе

Осман, сириялық және ирактық жазушы, педагог және араб ұлтшылы Сати` әл-Хусри (ساطع الحصري; 1880 жылдың тамызы – 1968), туған аты Әбу Халдун Сати` әл-Хусри, 20 ғасырдағы ықпалды араб ұлтшыл ойшылы болды.

Ерте өмір

Сириялық тегі бар Аль Хусри Йеменнің Сана қаласында, бай араб Алепполық әулеттен шыққан мемлекеттік қызметкердің отбасында дүниеге келді. Жыл сайын көшіп-қону себепті ол медреседе формальды білім алмады, орнына өсіп-жетілу жылдарын Константинопольдегі мемлекеттік басқару колледжі – "Мектеп и Мюлькие"де оқыды. Араб тілін оқуға кіріспес бұрын, ол түрік және француз тілдерін үйренді. Ол сөйлегенде түрік акценті болған деседі.

Педагогтік мансап

1900 жылы ол Корольдік академияны бітіріп, Епирдегі Иоаннина қаласында мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді, ол кезде бұл аймақ Осман империясының Еуропалық территорияларының құрамында болды. Осы кезеңде ол ұлттық мәселелерге қызығушылық таныта бастады және Еуропалық ұлтшылдықтың түрлі бағыттарымен танысты. Янинда бес жыл қызмет еткеннен кейін, ол Македонияда жоғары әкімшілік лауазымға тағайындалды, онда кейін Одақ және прогресс комитетін (CUP) құраған офицерлердің беделі зор болды. 1908 жылғы Жас түрік революциясынан кейін, 1909 жылдың мамыр айында Константинопольдегі Мұғалімдер институтының (Дарулмуаллимин) директоры болып тағайындалды, онда педагогика және мемлекеттік білім беру жүйесінде маңызды реформалар бастады. Осы кезеңде ол екі маңызды білім беру журналының редакторы болды ("Tedrisat ı İbtidaiye Mecmuası", "Muallim"). 1910 жылдан 1912 жылға дейін ол Еуропа елдерін аралап, заманауи білім беру әдістерін зерттеді. Бастапқыда Осман империясының және Жас түріктердің жақтаушысы болған ол, 1916 жылдан бастап арабшылдыққа қадам басты. 1941 жылы әл-Хусри идеяларының ықпалында болған ұлтшыл армия офицерлері британдық монархия мен үкіметке қарсы төңкеріс жасап, Рашид Әли әл-Гайлани басшылығымен уақытша Ось державаларына жақын режим орнатты. Британдық әскерлер монархияны қалпына келтірген кезде әл-Хусри, сондай-ақ ол Иракқа шақыртқан жүзден астам сириялық және палестиналық мұғалімдер де жер аударылды. Әл-Хусридің келесі маңызды жобасы – Сирияның білім беру жүйесін реформалау болды. 1943 жылы жаңадан сайланған Сирия президенті Шукри әл-Куватли оны Дамаскқа шақырды, ол кезде әлі француз мандатында болды, елдің жоғары білім беру жүйесі үшін араб ұлттық идеяларына негізделген жаңа оқу бағдарламасын жасау үшін. Әл-Хусри ұлттық идеяларымен сіңген оқу бағдарламасын құрды, ол француз мәдени элементін едәуір азайтып, француздық білім беру үлгісінен жаңылды. Француздардың қатты қарсылығына және түрлі саяси тұлғалардың күмәніне қарамастан, жаңа оқу бағдарламасы 1944 жылдың желтоқсанында енгізілді, бірақ күрт өзгеріс шатастыруға алып келді және жаңа оқулықтардың жетіспеушілігі оны қабылдауды жақсартқан жоқ. Бір жыл өткен соң, бұрынғы оқу бағдарламасы қайта жаңартылды. 1947 жылы әл-Хусри Каирге көшіп, Араб мемлекеттері лигасының Мәдени басқармасында қызмет етті. Ол он сегіз жыл бойы сол жерде тұрып, өзінің көптеген еңбектерін жазды. 1965 жылы Бағдадқа оралып, 1968 жылдың желтоқсанында дүниеден өтті.

Идеологиялық көзқарастар

Әл-Хусридің араб ұлтшылдығына деген көзқарасына 19 ғасырғы еуропалық ойшылдар, әсіресе Гердер мен Фихте сияқты неміс романтикалық ұлтшылдарының әсері тиді. Тарихшы Махер Шариф оны ұлтшылдыққа «мәдени сезімталдық» көзқарасымен қараған деп сипаттайды. Әл-Хусридің ұлт туралы ұғымы – алғашқылық. Ол ұлтты тірі организм ретінде қарастырды, және оның мектебінің басқа да ойшылдары сияқты, оның ұзақ тарихы бар екенін қатыстыра көрсетті, тіпті оның мүшелері оны білмесе немесе араб деп танылудан бас тартса да. Әл-Хусри үшін ұлттың негізгі құрамдас бөліктері – ортақ тіл және ортақ тарих. Ол ұлтшылдық сезімді тудыруда мемлекеттік шаралар, дін немесе экономикалық факторлар сияқты басқа факторлардың рөлі бар деген пікірді қабылдамады; бұл тіл мен мәдениеттің бірлігінен туындайтын таза эмоционалдық құбылыс еді. Әл-Хусри ислам ұлтын құру идеясын тым кең мәдени және географиялық шеңберді қамтиды деген негізде қабылдамады. Ол тіпті бұл соңғы мақсат болса да, алдымен араб бірлігіне қол жеткізбей оған жету мүмкін емес деп мәлімдеді. Сондай-ақ, ол араб тілі мен Исламды ажыратуға тырысты, екеуінің де Исламнан бұрын пайда болғанын айтты. Әл-Хусри жергіліктік тенденцияларды ұлтшылдық мақсаттарға жетудегі басты кедергі ретінде қарастырды, бірақ неміс және итальяндық тәжірибелер олардың соңында жеңілетінін көрсетті. Коммунистік интернационализм де қауіп тудырды, бірақ 1920 жылдардың ортасында Халифат жойылғаннан кейін Әл-Хусри пан-исламизмнің тудырған қиындықтары да жеңілгеніне сенімді болды. Шариф Әл-Хусридің «бір жағынан өркениет пен екінші жағынан мәдениет арасында шекара орнатып, ғылым, технология және өндіріс тәсілдерін қамтитын біріншісінің «әмбебап», ал әдет-ғұрып пен тілді қамтитын екіншісінің «ұлттық» екенін ескергенін» айтады. Сондықтан араб ұлты батыстың ұсынған барлық мүмкіндіктерін қабылдауы керек, бірақ өз мәдениетін абайсызда сақтауы керек. Бұл ерекшелік кейінгі ұлтшыл теоретиктер арасында әсерлі болды. Әл-Хусри тіл мәселесіне ерекше назар бөлді, ол араб әлемінде кең таралған диглоссияға байланысты қиын мәселе еді. Ол арабтардың көпшілігі классикалық араб тілінде, яғни жалпы араб жазу тілінде жаза алмай, араб әлемінің әртүрлі диалектілерінде бір-бірімен сәтті қарым-қатынас жасай алмайтын жағдайды ескере отырып, тіл реформасы қажет деп санады. Оның ұсынысы бойынша, кем дегенде білім беруді жақсартуды күтіп тұрған уақытша шара ретінде классикалық араб тілінің біршама оңайлатылған түрі жасалуы керек, ол белгілі бір дәрежеде сөйлеу диалектілеріне жақын болуы керек, бірақ ол барлық арабтардың ортақ тілі ретінде өз орнын сақтауы керек.

Дәйексөздер

Әр араб тілді халық – араб халқы. Осы араб тілді халықтардың әрбір мүшесі – араб. Егер ол мұны мойындамаса, араб екендігімен мақтан тұтпаса, онда біз оның осы пікірге келген себебін анықтауымыз керек. Бұл білімсіздіктің көрінісі болуы мүмкін; онда оған шындықты үйретуіміз керек. Бұл бейжайлық немесе бұрыс сананың салдары болуы мүмкін; мұндай жағдайда оны нұрландырып, дұрыс жолға салуымыз керек. Бұл оның өте өзімшілдігінен туындауы да мүмкін, онда оның өзімшілдігін шектеуіміз керек. Бірақ еш жағдайда: "Егер ол араб болғысы келмесе және арабтығын жеңілсінсе, онда ол араб емес" деуге болмайды. Ол өзінің тілегіне қарамастан араб. Білмейтін, бейжай, міндетін орындамайтын немесе сенімсіз болса да, ол араб, бірақ санасыз немесе сезімсіз, тіпті ар-ождансыз араб. (Адид Даушаның «ХХ ғасырдағы араб ұлтшылдығы: жеңістен үмітсіздікке дейін» [Принстон және Оксфорд, 2003] 72-беттен аудармасы.)