Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Идиш тілінің құрылымы
Structure of the Yiddish language
Идиш грамматикасы – идиш тілінің құрылымын басқаратын принциптер жүйесі. Бұл мақалада YIVO белгілеген стандартты форма сипатталады, сонымен қатар көптеген қазіргі заманғы хасидтердің диалекттері сияқты маңызды диалекттердегі айырмашылықтарға тоқталып өтіледі. Орта неміс тілінен тараған герман тілі ретінде, идиш грамматикасы неміс тіліне шамалы ұқсас, бірақ оның көптеген тілдік жаңалықтарымен қатар, еврей, арамей және түрлі славян тілдерінен ықпалданған немесе алынған грамматикалық ерекшеліктері де бар.
Yiddish grammar is the system of principles which govern the structure of the Yiddish language. This article describes the standard form laid out by YIVO while noting differences in significant dialects such as that of many contemporary Hasidim. As a Germanic language descended from Middle High German, Yiddish grammar is fairly similar to that of German, though it also has numerous linguistic innovations as well as grammatical features influenced by or borrowed from Hebrew, Aramaic, and various Slavic languages.
Көмекші етістіктің құрастырылуы
Жоғары неміс тілінің басқа түрлері сияқты және әдеби неміс тілінен өзгеше, идиш тілінде өткен заманның (претерит) жіктелуі жоқ. Оның орнына, «бар болу» мағынасындағы האָבן hobn немесе «болу» мағынасындағы זײַן zayn көмекші етістіктері, етістіктің өткен шағымен бірге қолданылып, өткен шақты құрайды. Көптеген етістіктер האָבן hobn көмекшісін қабылдайды; мысалы, «Мен сатып алам» деген איך קויף ikh koyf-тың өткен шағы «Мен сатып алдым» деген איך האָב געקויפֿט ikh hob gekoyft болады. Шамамен 30 қозғалыс немесе жағдайды білдіретін етістік және олардың кейбір туындылары זײַן zayn көмекшісін қабылдайды; мысалы, «Мен келемін» деген איך קום ikh kum-ның өткен шағы «Мен келдім» деген איך בין געקומען ikh bin gekumen болады. Бұл ерекше етістіктердің ауыспалы туындылары көбінесе האָבן hobn көмекшісін қабылдайды: мысалы, זײַן zayn «кету» мағынасындағы גײן geyn етістігімен қолданылады, ал האָבן hobn «арқылы өту» мағынасындағы איבערגײן ibergeyn ажыратылатын ауыспалы етістігімен қолданылады. Идиш тіліндегі болашақ шақ арнайы көмекші етістік וועלן veln және содан кейін келетін инфинитив арқылы жасалады. Жоғарыдағы кестеде көрсетілгендей, оның жіктелуі ретсіз. Плюперфект, өткен шаққа געהאַט gehat (have hobn 'бар' етістігінің өткен шағы) модификаторын қосу арқылы жасалады: איך האָב געהאַט געזאָגט ('Мен айтқан едім'); איר זענט געהאַט געגאַנגען ir zent gehat gegangen (Сіз барыпсыз). Келешектегі плюперфект, болашақ шақ көмекшісі, содан кейін האָבן көмекші етістігі және етістіктің қатысушысы арқылы жасалады: איך וועל האָבן געזאָגט ikh vel hobn gezogt (Мен айтқан болармын). Бұл екі шақ та, әсіресе ауызша тілде өте сирек қолданылады. Контекст әрекеттің бұрынғылығын нақты көрсеткен жағдайда, оның орнына қарапайым өткен немесе болашақ шақ қолданылады, көбінесе שוין shoyn (қазірдің азаматтығы) немесе פֿריִער friër (бұрын) сияқты сөздермен бірге. Көмекші етістік פֿלעגן (flegn), инфинитивпен (немесе кейбір диалекттерде қатысушымен) бірге, әдеттегі өткен шақты білдіру үшін қолданылады: мысалы, איך פֿלעג קומען ikh fleg kumen (Мен келіп тұратын едім). Өткен шақпен бірге келетін וואָלט (volt) көмекші етістігі шартты көңіл-күйді білдіру үшін қолданылады: איך וואָלט געגאַנגען ikh volt gegangen 'Мен барар едім'.
Like other varieties of High German and unlike literary German, Yiddish does not have the inflected past tense (preterite). Instead, the auxiliary verbs האָבן hobn 'to have' or זײַן zayn 'to be' are used with the past participle of the verb to construct the past tense. Most verbs take האָבן hobn; for example, the past tense of איך קויף ikh koyf 'I buy' is איך האָב געקויפֿט ikh hob gekoyft 'I bought'. About 30 intransitive verbs of motion or status and some of their derivatives take זײַן zayn; e. g., the past tense of איך קום ikh kum 'I come' is איך בין געקומען ikh bin gekumen 'I came'. Transitive derivatives of these exceptional verbs usually take האָבן hobn: e. g., זײַן zayn is used with the intransitive גײן geyn 'go', but האָבן hobn is used with the derived transitive separable verb איבערגײן ibergeyn 'go across'. The future tense in Yiddish is formed with a special auxiliary verb וועלן veln followed by the infinitive. As shown in the table above, its inflection is irregular. The pluperfect is formed by adding the modifier געהאַט gehat (the past participle of האָבן hobn 'have') to the past tense: איך האָב געהאַט געזאָגט ('I had said'); איר זענט געהאַט געגאַנגען ir zent gehat gegangen (you had gone). The Future perfect tense is formed with the future tense auxiliary followed by the auxiliary verb האָבן and the participle of the verb: איך וועל האָבן געזאָגט ikh vel hobn gezogt (I will have said). These tenses are both very infrequent, especially in the spoken language. When the context makes the previousness of action clear, the ordinary past or future is used instead, and usually with an adverb such as שוין shoyn (already) or פֿריִער friër (earlier). The auxiliary verb פֿלעגן (flegn), in combination with the infinitive (or participle, in some dialects), is used to form a habitual past aspect: for example, איך פֿלעג קומען ikh fleg kumen (I used to come). The auxiliary וואָלט (volt), accompanying the past participle, is used to form a conditional mood: איך וואָלט געגאַנגען ikh volt gegangen 'I would have gone'.
Жоқ ету
Негаторлар - ניט нит және נישט ништ, олар тек қажет болған жағдайда ғана баса көрсетіледі. Бірінші дәреже - қалыпты кішіртеу. Екінші дәреже - күштірек, көбірек махаббатпен айтылатын кішіртеу. Екінші дәреже іріңкейту деп те аталады. Кез келген кішіртеуді жасау үшін кейде дауыстың өзгеруі (i мутациясы / i umlaut) қажет болуы мүмкін. (балалар, кішіртеу). Ель және эле қосымшасынан басқа, сөзді кішіртеудің тағы да жолдары бар. Бір жолы - "тшик" жұрнағын немесе поляк тіліндегі "чик" жұрнағын қосу. Йонггерман, жас адам → Йонггерманчик, жас адам. Дегенмен, етістікпен басталатын сөздердің реті себеп-салдарлық немесе тікелей мағыналық байланысты көрсету үшін қолданылуы мүмкін, бұл ағылшын тіліндегі "со" сөзімен ұқсас мағына береді. Идиш поэзиясында сөздердің еркін тәртібі қолданылуы әдеттегідей.
The negators are ניט nit and נישט nisht, which are only stressed when the emphasis is required. The first degree is the regular diminutive. The second degree is a stronger, more affectionate diminutive. The second degree is also known as the iminutive. In order to form any diminutive, there sometimes needs to be a vowel shift (i mutation/ i umlaut). (children, diminutive). Besides the addition of el and ele, there are more ways to make a word be in the diminutive. One way is by adding the ending טשיק , or the Polish czyk. יונגערמאַן, yingerman (young man) → יונגערמאַנטשיק, yingermanchik. However, verb initial word order may be used to indicate a causal or other close contextual relationship between consecutive sentences, with a meaning similar to English so. It is customary to use freer word order in Yiddish poetry.
Клитика
Талапқа сай қысқартулар әдетте ауызша және әдеби идиш тілінде қолданылады. Кейбір көмекші етістіктер мен жеке есімдіктер жиі қысқартылады, әсіресе күнделікті сөйлеуде. Мысалы, "ол маған айтты" деген мағына беретін ער האָט מיר געזאָגט фразасы ער׳ט מיר געזאָגט немесе ר׳האָט מיר געזאָגт деп қысқартылуы мүмкін, көмекші етістік жайлы аңғарылмайды. Ал "оған құпия сөзді айтайық" деген мағынадағы זאָלן מיר אים דערציילן דאָס געהיימע וואָרט фразасы зאָל׳מיר׳ן דערציילן ס׳געהיימע וואָרט деп қысқартылуы мүмкін. Соңғы фраза орталық (поляк) диалекті үшін ерекше.
Optional contractions are commonly used in both spoken and literary Yiddish. Some auxiliary verbs and personal pronouns are often contracted, especially in colloquial speech. For example, the phrase ער האָט מיר געזאָגט (he told me) may be contracted to ער׳ט מיר געזאָגט or ר׳האָט מיר געזאָגט with the auxiliary almost disappearing, while זאָלן מיר אים דערציילן דאָס געהיימע וואָרט (let's tell him the secret word) may be contracted to זאָל׳מיר׳ן דערציילן ס׳געהיימע וואָרט The last phrase is more characteristic for the Central (Polish) dialect.
Диалектілік айырмашылықтар
Балтық елдері мен Беларусьтен шыққан идиштің солтүстік немесе литва диалектісі, көптеген ерекшеліктерімен қатар, нейтральдік жыныстың болмауымен және жеңілдетілген жағдайлар жүйесімен ерекшеленеді. Стандартты әдеби идиш тілінде нейтральді есімдер еркек немесе әйел жынысында қолданылады. Солтүстік идиш тілінде номинатив және аккузатив немесе көлбеу жағдайлары ғана бар, дативтің аз қалдықтарын есептемегенде. Көмекші етістік האָבן ("иелену") солтүстік идиш тілінде кез келген етістікпен қолданылуы мүмкін, тіпті әдеби идиш және басқа диалекттерде "болу" ("זײַן") етістігі қажет болатын жағдайларда да. Диалектілер арасындағы басты айырмашылықтар – диалекттегі басым дауыстылардың айтылуында, олардың морфологиясы мен грамматикасында. Жоғарыда айтылғандай, солтүстік диалекттер консервативті, ал оңтүстік диалекттер дауыстылардың айырмашылықтарын сақтап қалған. Әр түрлі диалекттердегі негізгі фонетикалық айырмашылықтар басым дауыстылардың айтылуында көрінеді. Идиш тілінде ұзын және қысқа дауыстылар арасында ерекшелік жасалмайды, басым дауыстылардың ұзақтығы шамамен бірдей. Ағылшын тіліндегі сәйкес дауыстылармен салыстырғанда, олар дауыс жолындағы негізгі дауыстылардың шеткі жағдайларына жақын орналасқан.
The Northern or so called Lithuanian dialect of Yiddish from the Baltic countries and Belarus is notable, among a number of other peculiarities, for its lack of the neuter gender and the simplified case system. Substantives which are neuter in standard literary Yiddish appear as masculine or feminine. Only two cases, nominative and accusative or oblique, exist in the Northern Yiddish, except for a few isolated remnants of the dative. The auxiliary verb האָבן ('to have') may be used with any verb in the Northern Yiddish, including the cases when the literary Yiddish and other dialects require זײַן ('to be'). Other primary differences between the dialects are in the stressed vowels within the dialect, the differences in their morphology and grammar as well as the northern dialects are more conservative as mentioned above while southern dialects have preserved vowel distinctions. The realization of stressed vowels is where the main phonetic distinctions across the different dialects are found. Long and short vowels are not separated in Yiddish. Stressed vowels are about the same length. Compared to their English equivalents, they are located closer to the peripheral locations of the cardinal vowels in the vocal tract.