Кіріспе

Иван Самойлович (Іван Самойлович, Lang ru, Iwan Samojłowicz; 1690 жылы қайтыс болған) – 1672 жылдан 1687 жылға дейін Украинаның сол жақ жағалауының гетманы болды. Оның билік мерзімі казак гетмандығының Ресей патшалығы құрамына толық енуімен және Польша-Литвадан Украинаның оң жақ жағалауын басып алу әрекеттерімен ерекшеленді.

Мемлекеттік саясат

Иван Самойлович алғаш рет Иван Брюховецкийдің Ресей патшалығына қарсы көтерілісі кезінде көзге түсті. Брюховецкийдің өлімінен кейін ол Демиан Многохришниді жаңа гетман ретінде қолдады және Ресей патшасына адалдық серт берді. Многохришнидің қуылғаннан кейін, ол 1672 жылдың 17 маусымында Конотопта Сол жағалау Украинасының гетманы болып сайланды. Мемлекеттік істерде билеуші Украинадағы ішкі жағдайды тұрақтандыруға ерекше мән берді. Ол украин жалдамалы әскерінің – сердюк (жаяу әскер) және компанискьи (атты әскер) полктерін кеңейтуге көмектесті. Сонымен қатар, ол мемлекеттік элитаны нығайтуға үлес қосты. Самойловичтің гетмандығы кезінде мемлекеттік элитаның Бунчуктавариши сияқты жеңілдік алған тобы құрылды. Кейінгі гетмандардың тұсында олар мемлекеттік басқаруға кадрлармен қамтамасыз етудің көзіне айналды. Самойловичтің билігінде украин жерлері ресми түрде Днепр өзенінің бойымен Польша-Литва одағы мен Мәскеу мемлекеті арасында Сол жағалау Украинасы және Оң жағалау Украинасы болып бөлінді (1667 жылғы Андрусово бітім шарты бойынша). Бұл бөліну елдің дамуына көмектеспеді. Осылайша Оң жағалау Украинасы көрші мемлекеттердің үздіксіз соғыстарының аренасы болып қала берді. Сондықтан гетман украин жерлерін біріктіруді шешті. 1674 жылы ол Оң жағалау Украинасына әскери жорық бастады. Бұл жердегі халық үнемігі күрестен зардап шегіп, өз отанын еркін мекендеу құқығын қайтадан иемденгісі келді. Сондықтан олардың көп бөлігі гетман әскеріне қарсылық көрсетпей қарсы алды. Олардың қолдауының арқасында поляк патшасының жақтастары Иван Самойловичті жеңе алмады. Бұл жорықта Оң жағалау Украинасының гетманы Петр Дорошенко шешуші рөл атқарды. Ол 1676 жылы Иван Самойловичтің пайдасына биліктен бас тартуға өз еркімен келісті. Осылайша мемлекеттік басқарудағы жіктелiс жеңілді. Иван Самойловичтің гетмандық резиденциясы Батуринде (қазіргі Чернигов облысы) орналасқан. Осылайша Батурин сол кезде украин казак мемлекетінің жалғыз әкімшілік орталығы мәртебесіне ие болды. Бұл қайта біріктіруге халықаралық мойындыру да қажет болды. Сондықтан 1681 жылы гетман Самойлович түрік сұлтаны мен Қырым хандығының бір жағынан, ал Мәскеу мемлекетінің екінші жағынан арасындағы Бахчисарай шартының бастамашыларының бірі болды. Шарты бойынша украин жерлерінің бір бөлігінің тағдыры шешілді. Гетманның ішкі саясатына келетін болсақ, ол украин мемлекетінің болу идеясын қалыптастыру орталығы және украин халқының бірлігінің орталығы болған Киев митрополиясына ерекше мән берді. Иван Самойлович Украина православие шіркеуінің басшыларымен тығыз байланыс орнатып, түрлі мемлекеттік мәселелерді шешуде олардың көмегін алды. Гетман украин мемлекетіне және әлемдік православие орталықтарынан қолдау іздеді. Мысалы, Иван Самойлович Афон тауындағы Болгарияның Зограф монастырының құрылысына қайырымдылық көмек көрсеткен алғашқы украин билеушілерінің бірі болды. Сонымен қатар, XVII ғасырдың екінші жартысында гетман Иван Самойлович украин жерінде белсенді шіркеу құрылысын бастады. Оның қолдауымен Батуринде гетманның астанасының басты шіркеуі – Троица соборының құрылысы аяқталды. Осы кезеңде Украинаның басқа қалаларында, мысалы, Хлюхив, Полтава, Любный және Черниговта да әсем шіркеулер салынды. Жалпы, замандастары оны дана және ақылды, әскери басқару және дипломатия шеберлігіне ие билеуші ретінде сипаттады.

Голицынмен қақтығыс

1679 жылы Польша Василий Голицынды (Ресейдің премьер-министрі) түріктерге қарсы Киелі одаққа қосылуға шақырды. Польша мен Ресей арасындағы Мәңгілік бейбітшілік шарты Андрусово шартынан кейін поляк үстемдігінде қалған Днепрдің оң жағалауын аннексиялау жоспарларына Самойловичтің қарсы келді. Самойлович орыс боярларын поляктардың адалсыздығына көндіруге тырысты, бірақ жоспары сәтсіз аяқталып, Польша короліне ашулы хат жіберді. Кейін кешірім сұрағанына қарамастан, бұл оқиға оның құлауына ықпал етті. 1687 жылы Голицын мен Самойлович дала өрттері салдарынан Қырым хандығына қарсы жорықтарында сәтсіздікке ұшырады. Даланы Самойлович өртеп жіберген, себебі ол поляктардан гөрі татарларды артық көреді деген қауесет тарады. Голицын осы уақытта Самойловичтің бұрынғы саяси қарсыласы Ромодановский ханзадасымен достығына ашуланып, оны басқа, ыңғайлырақ казакпен алмастыруға бел буды. 1687 жылдың маусымында Иван Мазепа Самойловичтің қатыгез мінезі мен жоғары салықтарына наразылық білдіріп, оны сепаратизмде айыптады. Содан кейін оның кіші ұлы Григорий Самойлович патшаны қаралағандық үшін айыпталып, Севскіде өлім жазасына кесілді. Ескі гетман мен оның отбасы тұтқындалып, Сібірдегі Тобольскіге жер аударылды, ол 1690 жылы қайтыс болды.

Еске алу

Автор Игорь Заричный ауылындағы Гетман Самойлович ескерткіші, 2003 жыл. Батуриндегі Иван Самойлович ескерткіші, авторлары Богдан және Микола Мазури. 2009 жыл. Батуриндегі Иван Самойлович көшесі. Запорожье қаласындағы Иван Самойлович көшесі.