Кіріспе

Британдық саясаткер сэр Джон Макферсон, 1-ші баронет (1745 – 12 қаңтар 1821), Үндістандағы британдық әкімші. Ол 1785 жылдан 1786 жылға дейін Бенгалияның әкімшісі болды.

Ерте өмір

Макферсон 1745 жылы Скай аралындағы Слит қаласында дүниеге келді, оның әкесі Джон Макферсон (1713–1765) пастор болды. Оның анасы – Бернералық Дональд Маклиодтың қызы Жанет. Әкесі, Дугальд Макферсонның ұлы, Дуиринш пасторы, Абердин университетінде классика ғылымдарынан өзгелерден ерекшеленді (M. A. 1728 ж., ал D. D. 1761 ж.), сондай-ақ Уист (1734–1742 жж.) және Слит (1742–1765 жж.) пресвитерияларында Барраның пасторы қызметін атқарды. Ол «Ежелгі каледониялықтардың, олардың ұрпақтарының, пикттер мен британдық және ирландтық шотландтардың тегі, ескіліктері, тілі, үкіметі, әдет-ғұрыптары және діні туралы сындық диссертациялар» атты еңбегін жариялады, Лондон, 1768 ж., және «Шотландия журналы» журналының I, IX, XI томдарында Мұсаның әнін латын тілінде қайта жазды. Ол Оссианға жатқызылған өлеңдердің нақтылығын қорғады, ал Сэмюэл Джонсон оның латын тіліндегі өлеңдері оған құрмет келтіргенін айтты. Доктор Макферсонның үлкен ұлы Мартин Макферсон (1743–1812) Слитте оның орнын басып, доктор Джонсонның жоғары жерлерге сапары кезінде оның құрметіне ие болды. Кіші ұлы Джон Абердиндегі Корольдік колледжінде және Эдинбург университетінде білім алды.

Үндістанға алғашқы сапары

1767 жылы наурыз айында ол анасының інісі, капитан Александр Маклиод басқаратын Шығыс Үндістан кемесінде purser болып Үндістанға сапарлады. Макферсон Мадрасқа қонды, онда Карнатик науабы Мұхаммед Әлимен танысты. Науабының істері дүркіреп, тәртіпсіздікке толы болғандықтан, ол Мадрастағы Шығыс Үндістан компаниясының шенеуніктерінен жоғары пайызбен үлкен сомада қарыз алған. Кредиторларының қысымына ұшыраған ол Макферсонды Ұлыбританияға құпия миссиямен жіберді, мақсаты – үкіметке өзінің мәселелерін жеткізу. Макферсон 1768 жылдың қараша айында Ұлыбританияға келді. Ол премьер-министр, Грэфтонның 3-ші герцогы Август Фицроймен бірнеше рет кездесті, ол ақырында сэр Джон Линдсейді корольдің ерекше елшісі ретінде науабының талаптарын реттеу үшін жіберді. Бұл миссия жаңа және негізсіз болғандықтан, компания наразылық білдірді және Линдсейді қайтарып алды.

Үндістанға екінші сапар

1770 жылғы қаңтарда Макферсон компания қызметіндегі хатшы лауазымымен Үндістанға қайта оралды. Ол Мадраста алты жыл әкімшілік жұмыстармен айналысты. Сондай-ақ, ол өзі мойындайтындай, кейде набобтан ақша қарыз алғанмен тағы да жақын таныстыққа түсті. 1776 жылы Мадрас губернаторы Джордж Пигот Макферсонның набобқа жолдаған хатын қолға түсірді, онда Макферсонның Ұлыбританияға жасаған сапары туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілген. Хатта компанияның іс-әрекетіне қатысты өткір сын айтылған және Макферсоннің отандық үкіметті компанияға қарсы қоюға тырысқаны көрсетілген. Осылайша ол қызметтен шығарылды. 1777 жылы ол Ұлыбританияға оралды, ал бұрын набобтан отандық үкіметке жаңа хабарламалар алған еді.

Криклейдтің депутаты 1779-1782 жылдар

Макферсон Англияда төрт жыл қалды. 1779 жылдың сәуірінен 1782 жылдың мамырына дейін ол Криклейдтен Парламент палатасында өкіл болды және Аркот набобынан жалақы алып отырған деген күдікке ілінген алты депутаттың бірі болды.

Калькуттаға тағайындалу

Макферсон Мадрас кеңесінің оны қызметтен босатуына қарсы директорлар кеңесіне шағымданған еді. Кеңес мүшелері Карнатикадағы өз қызметкерлерінің жасаған интригаларына риза болмады және оны қайтадан қызметке орналастырды. Алайда, 1781 жылдың қаңтарында, Мадрасқа қайтып үлкермес бұрын, оны Лорд Норт, оның үкіметін қолдаған болатын, Ричард Барвелл босатқан Бенгалияның Жоғарғы Кеңесіне тағайындады. Бұл тағайындама көпшілік тарапынан қатты сынға ұшырады; ал 1782 жылы Халық үйінің комитеті Макферсонның бұрынғы әрекеттері Набобтың талаптарын қолдау арқылы Үндістанның бейбітшілігіне қауіп келтіргенін мәлімдеді. Макферсон генерал-губернатор Уоррен Хейстингстің билік еткен соңғы жылдары оның шараларына жүйелі, бірақ түсініксіз қарсылық көрсетті.

Бас губернатор

1785 жылы ақпанда кеңестің ең үлкен мүшесі ретінде, Гастингстің отставкаға шығуына байланысты ол генерал-губернатор болып тағайындалды. Ұлыбританияның ұзақ және қиын соғыста қатысуының нәтижесінде ол қаржылық жағдайдың нашар екенін анықтады.

Қаржыны басқару

Макферсон көтеріліс жасауға айналған әскерлерге жалақы төлеу үшін қазынадағы нақты ақшаны қолданудан бастады. Қалған барлық төлемдер 8 пайыздық сыйақымен облигациялармен жүзеге асырылды, мерзімі толуына дейін. Мемлекеттік шығындар айтарлықтай қысқартылды, түсімдерге ең жоғары деңгейде назар салынды, және он екі айдың ішінде үкіметтің қалыпты шығындарын жабумен қатар, жаңа қарыздың барлығын төлеуге жеткілікті қаражат жиналды. Өкіметтік қызметінің соңында Макферсон шығындарды 1,250,000 фунт стерлингке (2009 жылы 375 миллион фунт стерлинг) дейін қысқартқанын мақтан тұтты. Дегенмен, оның билігінде соғыс болмағанын ескеру керек; ал оның қаржылық жетістіктері бағынышты ұсыныстарға байланысты болды, оларды Джонатан Дункан жасаған. Сонымен қатар, Макферсон компания қызметкерлерінің заңсыз сыбайлас жемқорлығын тоқтатуға ешқандай әрекет етпеді, ал лорд Корнуоллис, бейтарап сыншы, оның үкіметін "нағыз лас жемқорлық жүйесі" деп айыптады.

Махараджа Махдоджи Синдияның талап етуі

Макферсон билікке келгеннен кейін көп ұзамай, Махаратта басшысы, Махараджа Махдоджи Синдия, Үндістанның титулды императоры Шах Алумды бағындырып алып, 1765 жылы императорға берген уәдесі бойынша ағылшындардан 4,000,000 фунт стерлинг (2009 жылы 1.2 миллиард фунт стерлинг) сомасын талап етті. Макферсон бұл талапты дереу қайтарып алуды және бас тартуды талап етіп, егер қайталанса соғыс жариялайтынымен қорқытты. Синдияның құлшынысынан сақтандыру үшін ол Маратта конфедерациясының танылған астанасы Пуннаға Чарльз Малетті ағылшын елшісі етіп тағайындады. 1786 жылы Мараттар Майсур сұлтаны Типуге қарсы соғыс жариялады. Макферсон оларға үш батальон көмек ұсынды, олар Маратта территориясын қорғауға жұмсалатын еді. Бұл ұсыныс Макферсон қызмет еткен кезеңде қабылданбады және оның ізбасары оны кері қайтарып алды.

Пенанг қаласы

Макферсон 1786 жылғы маусымда Фрэнсис Лайтты әкімшілікке тағайындап, Пенангты сатып алу және құру ісіне жетекшілік етті.

Британияға оралу

Макферсон 1786 жылғы 10 маусымда баронет титулымен марапатталды, ал қыркүйек айында оны Лорд Корнуоллис алмастырды, бұл оның қанағаттанбауына себеп болды, содан кейін ол Ұлыбританияға оралды. Оның достары генерал-губернаторлық қызмет мерзімінің бес жылға белгіленгенін және Макферсонның қызметтен тек жиырма ай өткен соң, жаман қылық жасағандығы дәлелденбесе, әділетсіздікке ұшырағанын көрсетуге тырысты. Бұл талап негізсіз деп есептелді және қарастырылмады. Макферсон енді Дандастан Лорд Корнуоллиске мұрагерлік беру туралы уәде алуға немесе кемінде Бенгалия кеңесіндегі бұрынғы лауазымына оралуға тырысты. Бірақ бұл да қабылданбады. Макферсонның үкіметті осы талаптармен мазалаудың жалғыз мақсаты – ауыр ақшалай өтемақы алу еді. Оның лауазымға қайта оралу мүмкіндігі мүлдем жойылған кезде, ол директорлар кеңесіне жылына 2000 фунт стерлинг (2009 жылы 0,6 миллион фунт стерлинг) зейнетақы сұрады. Біраз уақыттан кейін ол 1789 жылдың 1 наурызы мен 1790 жылдың 1 наурызы аралығында үш бөліп төленетін 15 301 фунт 7 шиллинг сомасын алды. 1809 жылғы маусымда ол компанияға Аркот набобынан 10 000 фунт стерлинг (2009 жылы 3 миллион фунт стерлинг) талабын беруінің орнына, жылына 1000 фунт стерлинг (2009 жылы 0,3 миллион фунт стерлинг) зейнетақы алды.

Криклейд 1788 жылғы депутаты

1788 жылы Макферсон Криклейдтен Парламентке қайта сайланды, бірақ қарсыласы Сэмюэл Петри шағымдануы нәтижесінде пара алу айыбымен депутаттығынан шеттетіліп, 3000 фунт айып төледі. Ол енді виг оппозициясына қосылды және 1802 жылға дейін Уэльс принцімен тығыз байланыста болды.

Флоренция мен Венаға сапар

1789 жылы ол Флоренцияға сапар шекті, онда Ұлы герцог Леопольд одан қаржы және басқару мәселелері бойынша кеңес сұрады. 1790 жылы Леопольд император болған соң, ол Венада оны қабылдады. Макферсонның бойының ұзындығы, әдемі сыртқы келбеті және әдепті мінез-құлқы оны қоғамда өте танымал етті; ал оның мол білімі мен тілдерді білу қабілеті ғалымдардың құрметіне бөленді.

Хоршамның депутаты 1796-1802

Ол 1796 жылдың қыркүйегінде Хоршем округінен парламентке өкіл болып сайланды және 1802 жылдың маусымына дейін осы қызметін атқарды.

Уитшед Кинмен келіспеушілік

1806 жылы үнді мәселелері жөніндегі талқылау барысында Монтгомери округінің депутаты Уитшед Кин Аркот набобымен байланыстарына қатысты сын айтуға мүмкіндік алды. Макферсон 31 мамыр 1806 жылы Уитшед Кин мырзаға жазған ашық хатында осы айыптауларға жауап берді. Ол 1777 жылы набоппен жақын қарым-қатынас арқылы Францияның осы ханзадаға жасаған құпия ұсыныстарын білгенін, оның жариялануы британ үкіметіне зор пайда келтіргенін мәлімдеді. Сондай-ақ ол набопқа қатысты өзінің талаптары әлі төленбегенін қосты.

Өлім

Макферсон 1821 жылдың 12 қаңтарында Бромптон Гроувте, үйленбеген күйінде қайтыс болды, соның салдарынан барондық атағы тоқтатылды.