Кіріспе
Осман империясының тұрақты емес жеңіл атты әскері, барлаушы бөлімдері және алдыңғы қатардағы әскерлері – Осман империясының тұрақты емес әскери барлаушылары. Акинжи немесе Акинджи (, ; көпше түрі: akıncılar) – Осман империясы әскерінің құрамындағы тұрақты емес жеңіл атты әскер, барлаушы бөлімдер (дели) және алдыңғы қатардағы әскерлер болды. Бұрынғы түрік ғазилері Осман империясының әскеріне қосылғанда "акинчи" деп аталды. Олар жалақысыз, Осман империясының шекарасында тонаушылар ретінде өмір сүрді және қарақшылықпен айналысты. Неміс деректерінде бұл әскерлер Renner und Brenner ("Жүгіруші және өртеуші") деп аталды. "Акинчи" мен "Дели" атты әскерлері арасында ерекшелік бар.
irregular military scouts of the Ottoman Empire
Akinji or akindji (, ; plural: akıncılar) were irregular light cavalry, scout divisions (deli) and advance troops of the Ottoman Empire's military. When the pre existing Turkish ghazis were incorporated into the Ottoman Empire's military they became known as "akıncı." Unpaid, they lived and operated as raiders on the frontiers of the Ottoman Empire, subsisting on plunder. In German sources these troops were called Renner und Brenner (English: "Runner and burner"). There is a distinction made between "akıncı" and "deli" cavalry.
Тарих
Соғыста олардың негізгі рөлі – майдан шебінде алдыңғы қатардағы әскер ретінде әрекет ету, партизандық тактика қолданып қарсыластың рухын түсіру, оларды шатастырып, дүрлік-шарпыға ұшырату болды. Оларды бидай даласындағы ораққа теңеуге болады. Жауға негізінен жебелермен шабуылдайтын. Жекпе-жекке түскенде, кері шегіне отырып, соңғы демімен қарсы атып, шабуылдайтын. Олар жеңіл қаруланғандықтан және жылдамдыққа бауылған аттар болғандықтан, ауыр атты әскерден оңай оза алатын. Акинджилерде қылыш, найза, қалқан, соғыс балғасы және тоқмақ та болған, сондықтан олар жауынгерлік далада жауға бірінші болып қарсы шығып, жақын арада шайқаса алатын. Кейбір Османдық жорықтарында, мысалы, Крбава алаңындағы шайқаста, Акинджи әскерлері Османның ауыр атты әскері мен жаяу әскеріне мұқтаждық болмай, жалғыз қолданылған күштер болды. Олардың жылдамдығының арқасында акинджилер барлау үшін де, негізгі Осман әскерлерінің алға жылжуынан бұрын жергілікті халықты қорқыту үшін де авангард күші ретінде пайдаланылды. Олар тұрақты келісімдермен байланысты болмағандықтан, бейбіт уақытта шекаралық ауылдарға шабуыл жасап, жау гарнизондарына, бекіністеріне және шекаралық посттарына шабуылдай алатын. Жаудың жабдықтау және көлік жолдарын қиып, оларды да шабуылдайтын. Акинджи әскерлерін белгілі отбасылар басқарды. Белгілі акинджи отбасылары: Малкочоғлу, Турханлы, Өмерли, Евреносоғлу және Михалли. Бұл акинджи тайпалары негізінен түрікмен тайпаларының жауынгерлерінен құралған, ал олардың жетекші әулеті алғашқы Осман билеушісі Осман I-нің батыр ғазилерінен тараған. Акинджи топтарына авантюристтер, сарбаздар, жалдамалылар, жауынгер дервиштер және байлық пен оқиға іздеген азаматтар да қосылған. Акинджилер көбінесе мұсылман халқынан жиналған, дәл сияқты Девширме христиан халқынан жиналған. Алайда, вақф жерлеріне қарасты ауылдар үшін де ерекшеліктер болды. Мысалы, 1573 жылы Филибедегі кейбір ауылдар акинджилер беруден босатылды, өйткені олар Ускудардағы Сұлтанның сорпаханасының вақфына тиесілі болды. Акинджилер ретсіз әскер саналғандықтан, капикулу сарбаздары сияқты тұрақты жалақылары немесе тимарлы сарбаздары сияқты иеліктері болмады; олардың жалғыз табысы олжа болды. Акинджи жүйесі империяның құрылуында және Еуропадағы Осман аймақтарының жылдам кеңеюінде маңызды рөл атқарды. Акинджи жүйесі 14-16 ғасырларда жақсы жұмыс істегенмен, 16 ғасырдан кейін құлдырауға бет бұрды. 16-17 ғасырлардағы Қырым хандығынан шыққан көшпелі татар және ноғай атты әскерлері Осман империясы үшін акинджилер ретінде қызмет етті. Османның Еуропадағы ілгерілеуі тоқтағаннан кейін, акинджи жауынгерлері қажетсіз болды және олжаның экономикасы болмағандықтан, бұл жауынгерлер класы бірте-бірте жойылды. Осман әскерін жаңғыртудан кейін, соңғы ресми танылған акинджи тайпалары таратылды. Дегенмен, Акинджи жүйесінің соңғы қалдықтары 19 ғасырдың соңына дейін Балқан провинцияларында башибозук (ретсіз) жауынгерлері ретінде сақталды. Осман атты әскерінің ұқсас типтерін ажырату терминологиясы толыққанды анықталмағанмен, 1595 жылғы қазанда Гиуржу шайқасында Дунайдан кері шегінгенде жойылған акинджилер, бірте-бірте "дели" және "башибозук" сияқты жаңа ретсіз корпустармен алмастырылды. Акинджилер бүкіл әлемге таралып, "Акунджи" тегін жасады, бұл тегтің иелерін өте сирек кездестіруге болады. Акунджилердің шағын тобының көпшілігі Азияның кейбір аймақтарына қоныс аударды.
Әдебиетте
Акинджилердің шайқасқа толы өмірі жұртшылық үшін романтикалық қиялға айналды. Сондықтан акинджилер Осман халық әдебиеті мен музыкасында жиі кездесетін тақырып болды. "Серхад Түркүлери" (Шекаралық халық әндері) – Осман халық музыкасының акинджилердің шабуылдары мен шайқастары, немесе акинджи батырларының махаббат оқиғалары туралы, кейде қаза тапқан батырларға арналған мадақтардан тұратын бір саласы. "Әлишимнің қаштары қара" және "Эстергон қамалы" – осы жанрдың ең танымал үлгілері. Қазіргі заманда романтизмді жаңғыртушы түрік жазушылары да акинджилер туралы өлеңдер жазды. Яхья Кемальдің "Акинжилер" атты туындысы осы тақырыптағы ең белгілі шығармалардың бірі болып саналады.