1589 жылғы Англия-Испания соғысы: Дрейк-Норрис экспедициясы

Кіріспе

1589 жылы Испанияға қарсы жіберілген ағылшын флоты – 1589 жылы Англиядан Испанияға қарсы жіберілген экспедициялық теңіз күштері. Ағылшын армадасы (lang es), сонымен қатар Қарсы армада немесе Дрейк-Норрис экспедициясы деп те аталады, Англия королевасы Елизавета I Испанияға қарсы жіберген шабуыл флоты. Ол 1589 жылғы 28 сәуірде жарияланбаған ағылшын-испан соғысы (1585–1604) және Сегіз жылдық соғыс кезінде теңізге шықты. Адмирал Фрэнсис Дрейк пен генерал Джон Норрис басқарған бұл күштер Англияның өткен жылы испан армадасының жеңілісінен алған үстемдігін нығайта алмады. Испанияның жеңісі Филипп II-нің келесі он жылда теңіз күшін қайта жаңғыртуына мүмкіндік берді.

Португалия

20 мамырға дейін Сан-Жулиао, Оейрас, Трафария және Капарика бекіністерін нығайту жұмыстары аяқталды. Филипп II Португалиядағы вице-королі Альберт VII, жақын арадағы шабуылға қарсы тұру үшін жергілікті тұрғындарды жұмылдыруды Жоао Гонсалвес де Атайдеге тапсырды және Фуэнтес графы, капитан Педро Энрикес де Гусманға бірнеше испандық жасақтарды жеткізуге бұйрық берді. Дрейк желмен күресіп жатты. Коруньядан үш күн өткен соң, оңтүстік-батыс жел флотының бір бөлігін Эстака-де-Барес және Луго жағалауына қарай итерді, осылайша флоты шашырап кетті. 24 мамырда ғана флоттың көп бөлігі Финистерре мүйісінен өтіп, Эссекс пен «Свифтсюрмен» кездесті, содан кейін қолайлы желмен Лиссабонға бет алды. Келесі күні, 25 мамырда, Берленгас аралынан жақын жерде олар Рока мүйісін көрді, бұл Тагус сағасының көп алыс емес екенін көрсетті. Күн батқанға дейін флот Пенише шығанағына жетіп, соғыс кеңесін өткізді. Елизаветаның келесі жоспары – Филиппке қарсы португалдық көтеріліс ұйымдастыру еді. Португалия аристократиясы 1580 жылы оны Португалия королі деп мойындады, осылайша Португалия Корольдігін испан монархиясына қосты. Англия қолдаған таққа талапкер, Крато приоры, жақсы кандидат емес еді. Оның тіпті эмиграцияда үкімет құруға да жеткілікті қолдауы болмады, сондай-ақ, күмәнді талабын қолдауға жеткілікті харизмасы да болмады. Осыған қарамастан, Елизавета Испания империясының Еуропадағы күшін әлсірету және стратегиялық маңызды Азор аралдарындағы тұрақты әскери базаны құру үшін оған көмектесуге келісті, одан сауда кемелеріне шабуыл жасап, Жаңа Дүниеге бағытталған сауда жолдарына толық бақылау орнатуға болады. Дом Антонио 29 мамырда Торрес-Ведрасқа зор шумен салтанатты түрде кірді, бірақ ағылшын командирлері мен ақсүйектері бірдеңе дұрыс емес екенін байқады. Олар португалдық ақсүйектердің тойға қатыспағанын, тіпті оларды ешқайда таба алмағанын түсінді. Осы адамдар өздерінің шақырылғандарымен бірге халыққа Крато приоры жағында көтерілуге үлгі көрсетуі керек еді. Ағылшындар Кратодан азық-түлікпен қамтамасыз ету туралы сұрады, содан кейін ол жақын жерде тұратын адвокат Гаспар Кампеллоны әкелу үшін сарбаздарды жіберді және оған армияны азық-түлікпен қамтамасыз етуді тапсырды. Кампелло азық-түлік жинауда сәттілікке жете алмады, өйткені жергілікті тұрғындар өздерінің мүлкін алып, Лиссабонға қарай кетіп, Лиссабонға баратын жолды азық-түліксіз қалдырды. Осы уақытта Лиссабондағы тұрғындар ағылшындар қалаға басып кіретінін күтіп, жылжымалы мүлкін алып қашып кетті, қаланың қорғанысын испандарға қалдырды. 30 мамырда Дрейк Каскайстың портына жетіп, өз флотын оның цитаделі мен Сан-Жулиао арасында, жағалауға мүмкіндігінше жақын жарым ай пішінде бекітті. Сондай-ақ, ол шабуылдаушы кемелерге жақын маңайдағы Берленгас аралдары мен жағалау суларын жау кемелерінен тазалауға бұйрық берді. Испандықтардың үнемі мазалаған ағылшын әскері Лиссабон қабырғасынан алыс, Лурске жетті. Қауіпті сапар аяқталғанына қарамастан, испандар оларға демалуға мүмкіндік бермеді, өйткені олардың лагеріне шабуылдар жалғасты және кез келген азық-түлік кесілді; Норрис әскерінің ашаруы минут сайын артты. Ағылшындар қала қабырғасының сыртында көп мөлшерде азық-түлік сақталғанын білмеді. Жау келесі күні шабуыл жасап, жол бойындағы қоймаларды табады деп қорқып, эрцгерцог 31 мамырда капитан Дон Хуан де Торреске оларды ұстап тұруға бұйрық берді, ал азық-түлік қалаға әкелінді, егер де Торрес ағылшындарға зиян келтірсе, бәрі жақсы болар еді. Испандықтар ағылшындарды ордадан шығуға көндіруге тырысты, бірақ соңғылары қозғалмады. Сондықтан ағылшындарға азық-түлік жеткізбеу үшін, Лиссабонға әкелгеннен кейін қоймаларда қалғандары өртеліп тасталды. Ағылшындар испандықтардың соғыс шақыруларына жауап беруге дайын болмағандықтан, капитан Хуан де Торрес, Санчо Браво, Гаспар де Аларкон және Франсиско Мало 200 элиталық аркэбузиерлерді таңдап алды. Осы тапсырманың мақсаты ретінде подполковник Джон Сэмпсонның лагері таңдалды. Испандықтар 1 маусымда, бейсенбіде, Корпус Кристи күні таңертең лагерьге жақындап, «Viva el Rei Dom António!» деп айқайлады. (Дом Антонио ұзақ өмір сүрсін!). Лагерьге кірген сәтте күзетшілер өлтірілді, содан кейін шатырларында ұйықтап жатқан бірнеше сарбаздар өлтірілді, ал дабыл соғылды. Ағылшындар өз отандастарын қырғынға ұшыратып жатқанда, асығыс түрде қорғаныс желісін құрды. Екі жақтан да от жауды, Дон Хуан де Торрес қолға жараланды; ол үш аптадан кейін осы жарадан қайтыс болды. Испандықтар асығыс түрде шегінді. Ағылшындар тынығып, аштан өлуді жалғастырды – сарбаздар ауа райы тым ыстық және шаршатарлық екенін айтты, көптегені аштықтан, аурудан және жарақаттардан әлсіреп, багаж есектерімен және найзалардан жасалған көтергіштермен тасымалдануы керек болды, – эрцгерцог соғыс кеңесін шақырды. Португалиялық командирлер күшін жинап, жақын арада көмек әскері келеді, қала қабырғалары биік және мықты, және олар Тагустан оңай қайта толықтырыла алады, ал ағылшындар аштықтан және аурудан зардап шегіп жатыр екенін атап өтті, сондықтан олар армияны қала қабырғаларына кіргізіп, сонда тұруға шешім қабылдады. 1 маусым күнінің соңына дейін ағылшындар Алваладеде болды, қаладан бір сағаттан кем қашықтықта, найза жасақтарын құрып жатты. Лиссабондағы биік және тік төбеде қала мен айналасына керемет көрініс ашатын әсерлі және қауіпті Сан-Жорже қамалы орналасқан. Оның ішінде ағылшын лагеріне бағытталған, қалың ұңғылары бар жаңа үлкен нығайтылған қола құбырлары орнатылған. Оқ атушылар өздерінің жаңа қаруларының қашықтығын сынап көруге мұқтаж болды және осы уақытты тиімді деп тапты. 2 мамырда ағылшынның соңғы жасағы Алваладені тастап кеткен кезде, алдыңғы жасақ қашықтыққа жетті және оқтар атылды, Норрис әскеріне күтпеген соққы берді және шығын келтірді. Олар осы қауіпке осылайша тап болатынын түсінді, сондықтан қалаға жақындау үшін жақсырақ және жасырылған жол таңдалды. Осы уақытта испандар қала қабырғасына жақын салынған үйлерді өртеп, импровизациялық бекініс құрды және Базанға Сан-Жулиаодан 12 галераны қалаға әкелуге бұйрық берді. Ағылшындар қамалдағы артиллериядан және галералардан қорғалған маңдайкөлге жетіп, онда түнеді. Олардың тынығысы испандық шабуылмен бұзылды, нәтижесінде ағылшын әскерінің бір бөлігі қаза тапты, бірақ ағылшын кавалериясы және Эссекс графының әскері оларды кері шегіндірді. Әскерлер демалып жатқанда, қалаға жасырын кіру жолдары іздестірілді. Дом Антониоға адал португалдық ақсүйектердің бірі Руи Диас Лобо, қала қабырғасының нашар бөлігіне салынған Әулие Үшбірлік монастырының аббаттары мен монахтарына ағылшын әскерін кіргізуге рұхсат сұрап хат жіберді. Католик монахтары протестант ағылшындардың католиктерге қалай қатысқанын білгендіктен, осы жоспарды испандарға жасырын түрде жеткізді, олар Диас Лобоны қамап, түрмеге жапты. Басқа жоспар Матиас де Албуркерке капитанды алдауға және қақпалардың біріне жауапкершілігі бар адамды пайдалануға бағытталған, бірақ ол сәтті болмады. Үшінші, ең сенімсіз жоспар – халық Дом Антонио Лиссабон қабырғаларына жеткенде көтеріліс жасап, испандарды қабырғалардың ішінде ұстап тұруға мүмкіндік береді, ал ағылшындар қиындықсыз кіре алады. Бұл жоспарлардың ешқайсысы нәтиже бермеді.

Work to strengthen the fortifications of São Julião, Oeiras, Trafaria and Caparica which defended the entrance to the Tagus estuary had been completed by 20 May. Philip II's viceroy in Portugal was Archduke Albert VII who tasked João Gonçalves de Ataide to recruit local men to defend against the impending invasion and ordered Captain Pedro Enríquez de Guzmán, Count of Fuentes to bring a few Spanish companies. Meanwhile, Drake struggled against the wind. Three days after leaving Coruña, a south westerly wind caused part of the fleet to drift towards Estaca de Bares and the coast of Lugo, leaving it somewhat dispersed. It wasn't until 24 May that the bulk of the fleet managed to sail beyond Cape Finisterre where they came upon Essex and the Swiftsure, then, with a favourable wind, headed for Lisbon. The next day, 25 May, just off the island of Berlengas, they spotted Cape Roca indicating the Tagus estuary was not far off. By the end of the day, the fleet anchored in the bay of Peniche where a war council was held. The next step in Elizabeth's plan was to arouse a Portuguese uprising against Philip II. The Portuguese aristocracy had recognized the latter as King of Portugal in 1580 and thus added the Kingdom of Portugal to the Hispanic Monarchy. The pretender to the throne who England supported, the Prior of Crato, was not the best candidate. He did not have enough support even to establish a government in exile or much charisma to back his already dubious claim. Despite this, Elizabeth had agreed to help him in hopes of diminishing the power of the Spanish Empire in Europe and for a permanent military base in the strategic Azores, from which to attack merchant ships and to obtain ultimate control of the commercial routes to the New World. Dom António made his triumphal entry into Torres Vedras on 29 May with much fanfare from the people but the English commanders and nobles noticed something was off. They realized that Portuguese nobility were not amongst the revellers; in fact, they were nowhere to be found. These were precisely the individuals who, along with their conscripts, were to set the example for the population to rise up in favour of the Prior of Crato. The English pressed Crato about provisioning whereupon the latter had sent soldiers to fetch the lawyer, Gaspar Campello, living nearby and put him in charge of provisioning the army. Campello had no better success in gathering provisions since the local population were leaving with their possessions and supplies thus leaving the road to Lisbon devoid of victuals. Meanwhile, in Lisbon, the population was fleeing with much of their moveable property in anticipation of the English overrunning the city thus leaving the defence of the city to the Spaniards. On 30 May, Drake reached the port of Cascais and anchored his fleet between its citadel and that of São Julião in a crescent formation as close to the coast as possible. He also ordered raiding vessels to scour the waters of the nearby coastline and the Berlengas islands for enemy ships. Meanwhile, the English army, continually harassed by the Spaniards during their arduous journey, reached Loures, barely from the walls of Lisbon. Though their perilous journey was behind them, the Spanish would not allow them to enjoy much rest for their camp continued to be attacked and any supplies cut off; Norris' army was getting hungrier by the minute. Little did the English know that just outside the city walls were vast stocks of supplies. Fearing the enemy would attack the next day and discover the storehouses along the way, the Archduke ordered Captain Don Juan de Torres to keep them occupied on 31 May whilst the provisions were brought into the city, and if de Torres could inflict losses on the English, all the better. Though the Spanish tried to coax the English into coming out of their trenches, the latter wouldn't move. Meanwhile, so as to deny the English any provisions, what remained in the storehouses after bringing what they could into Lisbon was set ablaze. Because the English were not willing to come out and answer Spanish calls for battle, Captains Juan de Torres, Sancho Bravo, Gaspar de Alarcón and Francisco Malo selected 200 elite harquebusiers supported by some cavalry and carried out a camisado. Lieutenant Colonel John Sampson's camp was selected as the target of this mission. The Spanish approached the camp at dawn on Thursday, 1 June, Corpus Christi day, shouting "Viva el Rei Dom António!" (Long live Dom António!). The moment they were admitted into the camp, the guards were killed then several soldiers sleeping in their tents were killed before the alarm was shouted. The English hurriedly formed a makeshift defensive line while their compatriots were being massacred. Harquebus fire erupted on both sides and Don Juan de Torres was wounded in the arm; he died from it three weeks later. The Spanish made a hasty retreat. While the English continued to rest and starve – the men found the weather too hot and exhausting, many were weak from hunger, sick and injured, and needed to be carried on baggage mules and stretchers made from pikes –, the Archduke called a war council. The Portuguese commanders pointed out that since they were expecting relief troops to arrive any day, the city walls were tall and strong, and they could be easily resupplied from the Tagus while the English were suffering from hunger and sickness, they decided to bring the army within the city walls and make their stand there. Before the end of day on 1 June the English were in Alvalade, less than an hour away, forming up pike squadrons. Atop a high steep mound in Lisbon is the imposing and threatening Castle of São Jorge which commands an extraordinary view of the city and its environs. Installed within were new large reinforced bronze culverins with extra thick barrels pointed towards the English camp. The gunners needed to test the range of their new guns and found this an opportune time. Just as the English rearguard was leaving Alvalade on 2 June, the vanguard came within and the guns were fired, causing surprise and inflicting casualties for Norris' army. They quickly realized they'd be contending with this threat for as long as they were within range so a more suitable route with better cover was chosen to approach the city. Meanwhile, the Spanish had set fire to the houses built adjacent to the city's wall thus forming a makeshift bulwark and Bazán was ordered to bring 12 galleys from São Julião to the city. The English found a suburb that was suitably protected from the castle's artillery and that of the galleys where they camped for the night. Their rest was unsettled by a Spanish sortie leaving some English casualties on the field, before being chased away by the English cavalry and the Earl of Essex forces. While the troops tried to rest, plans were made to effect a surreptitious entry into the city. One Portuguese noble still loyal to Dom António was Rui Dias Lobo who took a message to the abbot and friars of the monastery of the Holy Trinity, which was built against a weak section of the city wall, asking for permission to use the monastery as an entry point for the English soldiers. Since the catholic friars were fully informed of the Protestant English treatment of Catholics, they discretely relayed this plan to the Spanish who in turn arrested and imprisoned Dias Lobo. Another plan centered around a diversionary tactic and the betrayal of one of the Portuguese noble Matías de Alburquerque's captains who was in charge of one of the gates; nothing came of it. The third and least credible plan was the inhabitants would rebel the moment Dom António would reach the walls of Lisbon thus keeping the Spaniards inside the walls busy while the English entered without difficulty. None of these plans bore any fruit.

Лиссабонға шабуыл

3 маусым күні таңда ағылшындар қала қабырғасының батыс жағына шабуыл жасауға әзірленді. Осыған дайындық ретінде, испандықтар батыс қабырғадағыларды нығайту үшін солтүстік-батыс бөлігіндегі шіркеулердің шатырларына ең шебер мергендерді орналастырды. Санта-Каталина қақпасының сыртындағы үйлер, олар қабырғаға шығу үшін пайдаланылмауы үшін өртелді. Содан кейін ағылшындар оңтүстікке, теңіз жаққа бет алды, онда олар үшін дайындықтар жасалған еді. Сол жердегі үйлер де өртенді, ал галереялар оларға от жаудыруға дайын тұрды. Норрис Лиссабонның кең даласын және қаланың алып келбетін көріп, терең ойға батты. Оның қабырғаны бұзуға артиллериясы да, қабырғаға өрмелеуге баспалдақтары да, тіпті қоршау құралдары да болмады. Оның үстіне, оның әскерінің саны сағат сайын азайып, соғысуға қабілеттілері аштықтан әлсіреп бара жатты. Кратке адал португалдардың күтілген көтерілісі болған жоқ, және Норрис өзіне-өзі бұл жорыстың сәтсіздікке ұшырағанын мойындады. Олардың жалғыз мүмкіндігі – қорғанысқа көшу және окоптарына қайту еді. Осы сәтте испандықтар шабуылға көшті. Испандықтар үш бірдей шабуыл жасады: біреуі қала маңындағы окоптарға, екіншісі артқы күзетке, үшіншісі Сан-Жорж қамалынан оқ ату арқылы. Ағылшындар жүздеген сарбазды жоғалтты, ал испандықтардың 25-і қаза тапты. Испандықтар кез келген уақытта күшейтудің бірнеше мың сарбазының жедел маршпен келуін күтті және өзен арқылы үздіксіз жабдықталып отырды, ал ағылшындар оқ-дәрісінен және қоздырғыштарынан айырылды. Соңғылары 4 маусым күні қаза тапқандарын жерлеумен және Каскайсқа жасырын түнгі шегінуді жоспарлаумен айналысты. Алдауды іске асыру үшін, олар лагерьде бірнеше от жақты және оларды жандырып қойды, ал жаяу әскерінің көп бөлігі судан және басты жолдардан алыс жолмен тым-тымысылымен жылжыды, осылайша оларды анықтамауға тырысты. Темірқазық бұл күні ағылшын лагеріне шабуыл жасауды жоспарлады, өйткені олардың күні бойы ешқандай шабуылға көшпегені оған өте күдіс тудырды. Ол түн ортасында кемедегілерге 2000 отты шоғын қайықтармен ағылшын лагеріне жақын жағалауға жеткізуді бұйырды. Әдетте, түнде отты шоғындар орналасқан жерді көрсетеді, бірақ бұл жағдайда ағылшындар шабуылға ұшырайды деп ойлату мақсатында болды. Бұл амалдың нәтижесінде жау олардың шегінуін байқады деп ойлап, тәртіпсіздікке ұшырады – бұл таза кездейсоқтықтан болды.

At dawn on 3 June, the English readied themselves to mount an assault on the western side of the city wall. In anticipation thereof, the Spanish stationed top marksmen on the rooftops of churches just outside the north western sector to reinforce those on the western wall. The houses outside the gate of Santa Catalina were set on fire to prevent them from being used to scale the wall. The English then headed south toward the sea where preparations had been made for them. The houses there had also been burnt and the galleys were in position to rain fire down on them. When Norris finally got a good look at the vast outskirts of Lisbon and sheer size of the city, he could but only reflect. He had no artillery to smash through the wall nor scaling ladders to climb over the wall, in fact, he had no siege equipment of any kind. Moreover, his army's numbers were decreasing by the hour and those able to fight were weak from hunger. The expected uprising by the Portuguese loyal to Crato never materialized and Norris reluctantly admitted to himself that this campaign was a failure. Their only option was to go on the defensive and withdraw to their trenches. This was the moment where the table turned and the Spanish went on the offensive. Three simultaneous attacks were launched by the Spanish; one on the nearest most trenches in the very streets of the suburbs, one on the rear guard, and the cannonade from the castle of São Jorge. The English suffered hundreds of losses whereas the Spanish left 25 dead. The Spanish were expecting several thousand reinforcements on forced marches to arrive at any time and were continuously resupplied via the river whereas the English were out of powder and match. The latter spent the day of 4 June burying their dead and planning a clandestine nocturnal retreat to Cascais. To execute the deception, they lit several bonfires in the campsite and kept them lit while the bulk of the infantry quietly scurried along a route away from the water and away from main roads so as not to be discovered. Meanwhile, the Archduke planned a feigne attack on the English camp because it seemed really peculiar to him that they hadn't made any offensive moves that entire day. He ordered that at midnight, the men on the galleys send 2,000 lit match cords on skiffs to land on the shore near the English camp. Normally, lit match cords at night would give away one's position but in this case, it was intended to make the English believe they were about to be attacked. It was a purely serendipitous coincidence that this ruse resulted in the enemy thinking their retreat had been discovered causing them to make disorderly haste.

Каскаиске қайта оралу

5 маусымда таң атқанда Базанның галереялары жаудың қозғалысын байқап, Лиссабонды оятқан от ашты. Жаудың шегінуі толыққанды аяқталғанын және бұл алдау емес екенін анықтағаннан кейін, испандықтар оларды қууға шықты. Галлеялар ағылшын жаяу әскерінің соңынан үнемі атып, оларды қуып жете берді. Каскайсқа жақындағанда Санчо Браво мен Аларкон ағылшын колоннасына шабуыл жасап, жүздеген адамды жарақаттады. Ағылшындар Лиссабоннан Каскаиске дейінгі жорығын аяқтағанда, жол бойында шамамен 500 адамды жоғалтты. 6 маусымда Фуэнтес графы Лиссабонда әскер жинап, Каскаиске қарай жорыққа шықты, мақсаты – мүмкіндігінше көп нұқсан келтіру. Олар түнді Оейрасте өткізді. 7 маусым күні таңертең ағылшын бекіністеріне жеткенде, Дрейк флотының артиллериялық атысына тап болды. Соғыс кеңесінде ағылшындарға тікелей шабуыл жасаудың орынсыз екеніне келісті. Лиссабонға қайтып бара жатқанда Фуэнтес Сан-Жулиаодағы сарайға тоқталып, Базанмен кеңесті. Олар жауды Каскаиске оқшаулап, құрсауға алды. 8 маусым күні таңертең Эссекс графы, даңққа жетуге құштар және баяу, әлсіз әскердің нәтижесіздігіне ашуланған, испандарға ашық шайқасқа шақыру хабарын жеткізу үшін кернейшіні жіберді. Хабарда былай делінген: text=Біз, генералдар Дрейк және Норрис, сондай-ақ графтар, Португалия Корольдігінің генералы Фуэнтес графы және оның жақтастары Лиссабоннан жасырын түрде, соғысқа дайын әскер сияқты емес, қашқандығымыз туралы хабарлағандықтан, біз қашқан жоқпыз деп мәлімдейміз. Біздің дайындығымызды іс-әрекетімізбен көрсету үшін, осы кернейшіні сізге жіберіп, бізді Оейрас алаңында күтіп отыруыңызды сұраймыз. ↑ source=Relación de lo subçedido del [sic] armada enemiga del rey de Ynglaterra a este de Portugal con la retirada a su tierra este año de 1589, Biblioteca Nacional, Madrid, mss 18579 (испан тілінде), 79-бет. Хабаршыға қонақжайлылық ережелеріне сәйкес барлық құрмет көрсетілді, содан кейін хабарды ашпай қайтарып жіберді. Көп ұзамай Португалияның ең беделді аристократы Дом Теодосио II, Браганса герцогы, 20 дворянмен, оның ішінде оның інісі Дом Дуарте Браганса, Фрехилла маркизі, 70 гальбердиерден тұратын жеке күзеті, 200 найзагер және 1000 жаяу әскермен Лиссабонға келді. Оның келуі Лиссабонды қорғауға күш қосып қана қоймай, католиктер одағын нығайтып, Дом Антонионың жазадан қашқандай көрінуіне себеп болды. Дрейк Каскайсте бекінген кезде, бидаймен толтырылған бірнеше урканы тартып алды, бұл оған толыққанды жабдықтау көзін қамтамасыз етті. Олар бидайды ұнға айналдырып, нан пісіру үшін жақын жердегі диірмендерді пайдаланды. 9 маусымда Фуэнтес капитан Франсиско де Веласконы жаяу әскер мен ат әскерінің шағын бөлімімен сол диірмендерді жоюға жіберді, осылайша нан жасауға арналған бидайдың көп мөлшерін жойды. Олар астықты қайнатып жеуге мәжбүр болды. 10 маусымда Франсиско Колом Каскайсте бекінген жау кемелерінің санын 147 деп есептеді. Ол осы туралы хабарлағанда, олар өзен сағасына шабуыл жасаумен қорқытып келсе де, соңғы күндері оларға осыны жасауға қолайлы ауа райы мен жағдай болғанын, бірақ олардың осыны істемейтініне сенімді екенін қосты. Содан кейін, 11 маусымда Каскайс қамалының командирі капитан Франсиско де Карденас Сан-Антонио монастырының екі францискан монахынан күтпеген сапар алды. Олар Лиссабонның үш күн бұрын Дом Антониоға берілгенін және үмітсіз жағдайда күресу жалғастыру күнә екенін мәлімдеді. Карденас бірнеше күн бұрын Лиссабоннан екі сарбазды адам мен оқ-дәрі сұрап жіберген еді, бірақ олардан хабар жоқ, Лиссабоннан да ешқандай жаңалық келмеді, сондықтан монахтардың сөздеріне күмән келтіруге негіз болмады. Ол қаланы қарсылықсыз тапсырып, құрметті шарттармен кетіп, шамамен 50 адамымен, туларымен және қару-жарағымен, тіпті Сетубалға жүзуге кеме алды. Қамалда жеткілікті мүліктер мен оқ-дәрілер, сондай-ақ 14 зеңбірек болды. Сетубалға келгеннен кейін Карденас тұтқындалып, содан кейін басы кесілді. Күннен күнге испан-португал, яғни Иберия армиясы күшейіп, ағылшын әскері әлсіреп бара жатты. Жау флотының ерекше бейтараптығын байқаған Лиссабон ағылшындардың 13 маусымда, қаланың қасиетті қорғаушысы Сент-Антонидің мерекесінде, құрлық пен теңізден бірлескен шабуыл жасауға оралатынын күтті. Португалиялық ат әскерінің генералы Вилладорта графы Каскаис маңында күшті жасақ орналастырды, ал келесі күні Браганса герцогы олармен бірігіп, құрлықтан қоршауды аяқтады. Сонымен қатар, Кастилияның Алькалантадосы Мартин Падилья, Базанның галереяларын күшейту үшін 15 жақсы жабдықталған галереямен Сан-Жулиаоға келді, осылайша теңізден қоршауды аяқтады. Ағылшындар сол түні кемеге отырып кетті.

As dawn broke on 5 June, Bazán's galleys spotted the enemy's movements and opened fire which awakened Lisbon. Upon determining that the enemy's withdraw was complete and not a trick, the Spaniards set out in pursuit. The galleys followed the English infantry firing all the while. When they approached Cascais, Sancho Bravo and Alarcón attacked the English column inflicting hundreds more casualties. When the English completed the march from Lisbon to Cascais. they lost some 500 dead along the way. On 6 June the Count of Fuentes marshalled an army in Lisbon to march on Cascais so as to inflict as many casualties as possible. They spent the night in Oeiras. When they reached the English trenches on the morning of 7 June they were met with cannon fire from Drake's fleet. A council of war decided that it was impracticable to launch any sort of direct assault on the English. On the way back to Lisbon, Fuentes stopped off at the castle of São Julião to consult with Bazán. They arranged to keep the enemy isolated to Cascais, essentially besieging them. During the morning of 8 June, the Earl of Essex, champing at the bit to achieve glory and angry with the lack of success of the slow spineless army, arranged to have a trumpeter bring to the Spanish a message challenging them to open combat. The message read:
text=We, the Generals Drake and Norris and Earls of [such and such], having been informed that the Count of Fuentes, General of the Kingdom of Portugal, and others on his side, have said that we retreated and fled in secret from Lisbon, and not in the manner of an army intending to fight, hereby state that we have not fled. So that it may be known by our deeds that we are ready and willing, we are sending you this trumpeter with our challenge, and inform you that we await you on this field of Oeiras to offer battle until the end of the day. |source=Relación de lo subçedido del [sic] armada enemiga del reyno de Ynglaterra a este de Portugal con la retirada a su tierra este año de 1589, Biblioteca Nacional, Madrid, mss 18579 (in Spanish), p. 79
The messenger was shown all courtesies in accordance with the rules of hospitality then sent back with the message being unopened. Shortly thereafter, The most important Portuguese aristocrat Dom Teodósio II, Duke of Bragança arrived in Lisbon with 20 noblemen including his brother Dom Duarte of Bragança, Marquis of Frechilla, his personal guard of 70 halberdiers, 200 lancers and 1,000 infantrymen. His arrival not only brought reinforcements to defend Lisbon, it also solidified the Catholic union while leaving Dom António looking like little more than a fugitive from justice. While Drake was anchored in Cascais, he seized several wheat laden urcas giving him a veritable inexhaustible supply source. They engaged the nearby mills to grind the wheat into flour from which bread was made. On 9 June, Fuentes sent Captain Francisco de Velasco with a small division of infantry and cavalry to destroy those mills thus eliminating the usefulness of the vast amounts of wheat for making bread. They resorted to boiling the wheat in order to eat it. On 10 June, Francisco Coloma inventoried the enemy's vessels anchored at Cascais as counting 147. In reporting that, he added that, though they continue to threaten to attack the entrance of the estuary, he didn't believe they actually would do so for during the past few days, they had the most optimal weather and tides to do so if they wished to. Then, on 11 June. Captain Francisco de Cárdenas, commander of the castle of Cascais, received a visit from two Franciscan monks from the monastery of São António solemnly vowing that Lisbon had surrendered to Dom António three days earlier and it would be a mortal sin to keep fighting when all hope was lost. Several days prior, Cárdenas had sent two soldiers to request more men and ammunition from Lisbon who were never heard from, nor had he any news from Lisbon, so he had no reason to doubt the monks' claims. He surrendered the castle without a fight, obtaining honourable terms, leaving with ~50 men, banners and weapons, and even given a ship to sail to Setúbal. Within the castle were plenty of supplies and ammunition, and 14 cannons. Upon his arrival in Setúbal, Cárdenas was arrested then beheaded. As each day passed, the Spanish Portuguese, a. k. a. Iberian army was growing stronger while the English were dwindling. Observing the odd passive conduct of the enemy fleet, Lisbon still thought the English would return to launch a combined ground and sea attack on 13 June, St. Anthony's feast day, the city's own patron saint. The Count of Villadorta, general of the Portuguese cavalry, had stationed a strong detachment near Cascais and the next day, the Duke of Bragança joined his forces to complete the siege by land. Meanwhile, the Adelantado of Castile, Martín Padilla, arrived in São Julião with 15 well equipped galleys to reinforce those of Bazán thus completing the siege by sea. The English finished embarking that very night.

Теңізге

16 маусымда ағылшындарға қарсы ірі шабуылға дайындық толыққанды болды, егер ауа райы қолайлы болса, бірақ ол болмады, сондықтан шабуыл кейінге қалдырылды. Сол күні Англиядан екі шағын кеме келді, олар патшайымның 20 мамырдағы хаттарын, сондай-ақ 17 жабдықтау кемесі келгенін, бірақ әскер жоқ екенін жеткізді. 17 немесе 18 маусымда капитан Крос басқарған кемелер келді. Хаттарында патшайым өзінің сүйікті Эссексті дереу қайтаруға бұйрық берді және Дрейк пен Норристі экспедицияны нашар жүргізгені үшін, әсіресе, қолайлы жел болған кезде Сантандерге барып, испандық армаданың қалдықтарын жоймағаны үшін қатты сынады. Дрейк Португалиядан мүмкіндігінше тез шығып, қандай да бір жеңіске жетпек болды, бірақ жел оған көмектеспеді. 17 маусымда да жағдай жақсармады. Ағылшын армадасы Кашкайст жағасында бірнеше күн тұрғанда Дрейк көптеген сауда кемелерін жинады, ал кемелер кетер алдында 20 француз және 60 ханзалық кемесінен тұратын флот Тежудың аузында тұтқындалды. Р. Б. Вернемнің айтуынша, бұл тұтқын "испандықтардың дайындықтарына пайдалы соққы болды", бірақ кейіннен 30 маусымда 1589 жылы патшайымның баспасынан ресми түсіндіру жарияланды, себебі олжа болмағандықтан патшайым мен оның ағылшын инвесторлары үлкен шығынға ұшырады. 18 маусым күні таңертең, қолайсыз желге қарамастан, Дрейк өзінің флотымен және тұтқындалған сауда кемелерімен жағалаудан кетуге шешім қабылдады. Осы кезде Эссекс шамамен 30 голланд сауда кемелерін ертіп жүрді, осылайша олардың экспедицияға қатысуы аяқталды. Патшайымын жұбатқан үшін Дрейк Азор аралдарындағы қазыналы флотты басып алуға тырысты, бірақ батысқа қарай жүзе алмады, жел оны оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай итеріп, португал жағалауынан алыс емес сақтады. Темдеуде, ағылшындықтар кеткеннен кейін Кашкайске келген ибериялық әскерлер оны толық қираған күйде тапты. Қаланың бір бөлігі жарылған, бүкіл қала тоналған, шіркеулер зардап шеккен. Ол соншалықты лас және қираған еді, Фуэнтес гарнизонды тазарту үшін көршілес қалаларда орналастыруға бұйрық берді. Адельантадо 19 маусымда 9 галереямен ағылшын армадасын қуды, ал Лиссабонда Азор аралдарында күшейту үшін қосымша адамдар мен оқ-дәрілермен 15 каравель дайындалды. Теңіздегі алғашқы шайқас 20 маусым таңында болды, нәтижесінде 9 ағылшын кемесі, екі кішкентай қайық жойылды және флот шашырап кетті. Күннің соңына қарай Дрейк өзінің флотының көп бөлігін қайта жинауға қол жеткізді. Капитан Крос басқарған 17 жабдықтау кемесімен келген жас Уильям Феннер түнгі дауылдан кейін одан әрі бөлініп, Мадейра архипелагына қарай бет алды, ақырында Порто-Сантоға зәкір салды, онда келесі күні тағы жеті ағылшын кемесі қосылды. Олар аралды басып алып, келесі екі күн бойы өздерін қамтамасыз етті. Флоттың қалған бөлігін таба алмағандықтан, олар Англияға қарай жүзіп кетті. 20 маусымдағы шайқаста ибериялықтар тұтқындаған ағылшын тұтқындары флоттың Азор аралдарына жорық жасауы мүмкін емес екенін көрсетті, сондықтан ибериялықтар Норрис 28 мамырда Пенишеде қалдырған 500 адамдық гарнизонға назар аударды. Дрейк желге қарсы Португалия жағалауымен жоғары көтеріліп, сол адамдарды қайтаруға тырысты, ал Гусман мен Браво оларға атты әскерлерімен жетті. Соңғылары 22 маусымда келді, гарнизон кішкентай кемеге отырғыза бастаған кезде күтпеген шабуыл жасап, 300-ге жуық адамды өлтірді немесе тұтқынға алды. Португалия жағалауымен солтүстікке қарай жүзіп, Дрейк келесі күні Пенишеге келді, гарнизонды алып кетуді үміттенеді, бірақ форттан оқ жаудырылды. Ол кете берді, ал келесі күні, 24 маусымда, қолайлы солтүстік-шығыс жел соқты және Дрейк ашық теңізге қарай жолға шықты, көрінетін Азор аралдарына бет алды.

Everything was ready on 16 June to launch a major offensive against the English assuming the weather cooperated, which it didn't, so the attack was delayed. Also that day, two small vessels arrived from England bringing correspondences from the Queen dated 20 May o. s. and news that 17 supply vessels, but no troops, were en route; Most of those ships had earlier abandoned the fleet. T hose supply ships arrived on 17 or 18 June, commanded by Captain Cross. In her letters, the queen ordered the immediate return of her favourite Essex and vehemently criticized Drake and Norris for how badly they've conducted the expedition thus far, especially for not going to Santander to destroy the remnants of the Spanish Armada despite the favourable winds to do so. All Drake could think of was leaving Portugal as quickly as possible to achieve some sort of victory but the wind wasn't cooperating. It didn't cooperate on 17 June either. In the several days that the English Armada was anchored off Cascais, Drake had collected numerous merchantmen and the day before they sailed, a fleet of 20 French and 60 Hanseatic ships was captured in the mouth of the Tagus. That seizure, notes R. B. Wernham, "dealt a useful blow to Spanish preparations", but later required a publicly printed justification from the Queen's own printer on 30 June 1589 o. s., since, without booty, she and her fellow English investors faced considerable losses. On the morning of 18 June, despite the unfavourable wind, Drake finally decided to set sail away from the coast with his fleet and the captured merchantmen totalling some 210 ships which is when Essex escorted some 30 Dutch merchant ships which were discharged thus ending their participation in the expedition. So as to placate his queen, Drake decided to try and capture the treasure fleet in the Azores but not being able to sail west, the winds pushed him south southwest, staying within sight of the Portuguese coast. Meanwhile, the Iberian troops who arrived in Cascais after the English departure found it in utter shambles. Part of the castle had been blown up, the entire town sacked, and the churches desecrated. It was so dirty and dilapidated that Fuentes ordered the garrison to billet in adjacent towns until it had been cleaned up. The Adelantado set off on pursuit of the English Armada with 9 galleys on 19 June, while in Lisbon 15 caravels with extra men and munitions were being made ready to reinforce the Azores. The first engagement at sea was on the morning of 20 June resulting in the loss of 9 11 English ships, two smaller boats and the dispersion of the fleet. By the end of the day, Drake had managed to reassemble much of his fleet. Young William Fenner who had come with the 17 supply ships commanded by Captain Cross was separated further after a storm during the night and found himself heading toward the archipelago of Madeira, ultimately anchoring in Porto Santo where, the next day, seven more English vessels joined him. They took the island and resupplied themselves over the next two days. Unable to find the rest of the fleet, they set sail for England. The English prisoners captured by the Iberians following the 20 June battle revealed that the fleet had no provisions making an adventure to the Azores unlikely so the Iberians shifted their attention to the 500 man garrison Norris left at Peniche on 28 May. Drake made his way up the Portuguese coast against the wind to retrieve those men while Guzmán and Bravo rushed thereto with their cavalry. The latter arrived on 22 June making a surprise attack just as the garrison started to embark on a small ship, killing or capturing some 300. Tacking his way north along the Portuguese coast, Drake arrived at Peniche the next day hoping to pickup the garrison only to be met with cannon fire from the fortress. He sailed off and on the next day, 24 June, a favourable northeast wind came up and Drake set off for the open sea, seemingly heading for the Azores.

Вигоға шабуыл

Дрейк желге қарсы күресіп, келесі бес күн бойы Вигоға қарай бағытталды, жүздеген мәйіттерді теңізге тастап, 29 маусым күні таңертең қорғаныссыз шағын балықшы қаласына жетті. Түнгі уақытта Бузас, Виго және Тейс жағалауларында шамамен 133 кеме тоқтады, ал 20 кеме Сиес аралдары маңындағы аймақты күзетті. Күн батқандықтан, жағаға түсуге асықпады, ертеңгі күнді күтті, бұл испандарға қаладан қашуға мүмкіндік берді. Олардың стратегиясы – бөліп билеу еді. Ағылшындардың бірігіп қалаға кіретінін күтті, бірақ қалада адам да, бағалы заттар да жоқ екенін көрген соң, олардың айналасында күтіп отырған шабуылдарға тарап кетеді деп болжады. 30 маусым күні таңертең ағылшындар үш түрлі жерден шамамен 2000 сарбазбен жағаға шықты, бірақ қаланың толығымен бос екенін көріп, қатты таңырқады және көңілі қалды. Корунья мен Лиссабондағы жеңілістерінен ашуланған олар Вигоға ешқандай жарысқандық танытпады. Бұзушылық армаданың зеңбіректерімен басталды, содан кейін иконалардың қиратылуы, шіркеулердің өртелуі және қаланың қалған бөлігін өртеп жіберу ісі жүрді. Өздеріне-өздеріне шектеу қоймай, қиратуға құмарлық таныту оларға қауіпті сенімділік сезімін сыйлады, олардың ашкөздігін оятып, тамақ, тонау және т.б. іздеуге шашырап кетті. Сол күні бірнеше шайқастар болды, жүздеген басып кіргендер қаза тапты, бірақ жағаға түсудің басты мақсаты – су ыдыстарын толтыру еді, ол хаос арасында жалғасты. Келесі күні, 1 шілдеде, Дон Луис Са́рмиенто үлкен испан әскерімен келіп, ағылшындарды дайындықсыз ұстап, жүздеген адамды өлтіріп, тұтқынға алды. Дрейк дереу әскерлеріне қайта кемеге мінуге бұйрық берді, содан кейін тұтқындар қайтарылған жағдайда, теңіз шығанағын одан әрі зақымдамай тастауға уәде берген хабарлама жіберді. Испан командирі келтірілген қирауды көрген соң, тұтқындарды флоттың көз алдында дарға асты және Дрейкті көбірек ағылшындарды жіберіп, олардың барлығын дарға асуға шақырды. Келесі күні таңертең Дрейк флоттың көп бөлігімен шығанақтан шықты, Норристі 30 кемемен қалдырды, өйткені ол су жолының жоғары жағында болды және дауыл басталғанға дейін шыға алмады. Дрейктің екі кемесі сол күні жаулап алынды, біреуі қарасты, ал тағы екеуі Кангус жанындағы жартастарға соқтығысты. 3 шілдеде Дрейк әлі де Финистерреге қарай жолда желмен күресіп жатты, ал Норрис әлі де Сиес аралдарында қарастырылған кемеден артиллерияны алып тастап, оны өртеді. Соңғысы 4 шілдеде Сиестен шыға алды.

Drake struggled against the wind, tacking his way to Vigo over the next five days, tossing the dead overboard by the hundred, finally arriving within sight of the undefended small fishing town on the morning of 29 June. By nightfall, about 133 ships had anchored off Bouzas, Vigo and Teis with 20 vessels guarding the area around the Cíes Islands. Since it was too late in the day to start a landing, they waited until the next morning which gave the Spaniards time to evacuate the town. Their strategy was essentially to divide and conquer. They expected the English to enter the town as a cohesive groups but, after seeing the town empty of people and valuables, they would eventually spread out across the outskirts where ambushes were waiting for them. Come dawn, 30 June, the English came ashore at three different locations with about 2,000 men and were, at once, stunned and disappointed to find the town completely deserted. Incensed by their defeats in Coruña and Lisbon, they showed no mercy to Vigo. Destruction started with the armada's cannons followed by iconoclasm and burning of churches then setting the rest of the town ablaze. Surrendering to their desires for wanton destruction gave them a dangerous sense of confidence that allowed their greed to take over and sent them to disperse in search of food, loot, etc. There were a few skirmishes that day a few hundred invaders were killed but the main purpose of the landing was to refill their water casks which went on during the chaos. The next day, 1 July, Don Luis Sarmiento showed up with a sizable Spanish force, catching the English unawares, killing hundreds and capturing prisoners. Drake quickly ordered his men to reembark then sent a dispatch promising to leave the estuary without causing further harm on condition the prisoners were returned. When the Spanish commander saw the totality of the devastation, he had the prisoners hanged within view of the fleet and challenged Drake to send more Englishmen so he could hang them all. The next morning, Drake sailed out of the estuary with most of the fleet leaving Norris behind with some 30 vessels as he was further up the waterway and couldn't make it out before a storm hit. Two of Drake's ships were captured that day, one ran aground and two more were smashed against the rocks near Cangus. On 3 July, Drake still struggled against the wind on his way to Finisterre while Norris, still anchored off Cíes Islands had the artillery removed from the ship that ran aground then set it ablaze. The latter was able to leave Cíes on 4 July.

Англияға оралу

Испания 5 шілдеде ағылшын флотының соңғысын көрді, ол Финстерредан желге қарсы күресіп өтті. Капитан Диего де Арамбуру Сантандерден сабралардың флотилиясымен ағылшын флотын дерлік өз жағалауларына дейін қуу үшін жіберілді. Осы сәттен бастап, армаданың жолын анықтау қиын, себебі ақпарат тек бірнеше кемелер туралы ғана қол жетімді, бірақ белгілісі қорқынышты. Томас Феннердің 500 тонналық "Дредноут" кемесі 300-ге жуық теңізшімен жолға шықты, ал Плимутқа тек 18 жұмыс істей алатын адаммен қайтып келді, қалғандары қайтыс болды немесе ауыр сырқатқа шалдықты, олардың ішінде Феннер де болды. Любек қаласының "Гриффин" кемесінің экипажының тек 5 немесе 6 адамы жақсы жағдайда болды, бірақ желкен көтеруге күші жетпеді, қалғандары, капитанды қоса, қайтыс болды немесе ауырып қалды, ал борттағы 50 сарбаздың 32 немесе 33-і теңізге тасталды. Тағы екі адам Сандвичке түскен кезде қайтыс болды. Дрейктің флагманы "Revenge" дауылдан зақымданып, суға батуға жақын болды, бірақ ол қалған флотты Плимутқа қарай бастап, 10 шілдеде портқа жетті.

Салдары

Норрис 13 шілдеде Плимутқа келді және бірден Эссекс графы мен Энтони Эшлимен апаттың ауқымын жасыруға, тіпті оны жеңіске айналдыруға сүйінбеді. Келесі күні Норрис Уолсингхемге хат жіберіп, сәтсіздікке ұшырағанын мойындады және оны құпияға араластырып, серіктес етті. 17 шілдеде Елизавета экспедицияның «сәтті аяқталуына» ризашылығын білдіріп, жалған есептерге жауап берді. Норристің алғашқы баяндамасынан кейін, 1589 жылы жарияланған «анонимді» қатысушының хаты түрінде жазылған ең толық есеппен бірден үгіт-насихат толқыны көтерілді: «Испания мен Португалияға жасалған соңғы сапарда жұмыс істеген джентльменнің баяндамасының нақты көшірмесі», қатысушылардың беделін қалпына келтіруге тырысты, бірақ «нағыз сәтсіздікті немесе оған қатысқандардың мінез-құлқын» жасыра алмады. Кейінірек Хьюм: «Олар Каскаестен (Cascais) болған оқиғаны мүмкіндігінше жақсы жазып берді» деді. Алайда, ағылшынша баяндама апаттың ауқымын жасырудың тиімді құралы болды. Англия тарихында үкімет немесе тәж мұндай жағымсыз ақпаратты сирек алды. Бұл қате ақпараттың салдарынан Англиядағы портты қалаларға флоттың экипажы әкелген ауру тез тарады. Патшаның поддандыларына экспедиция сәтті аяқталғаны айтылғандықтан, қайтып келген кемелер тексерілмей жағаға жағады. Плимут қаласында ғана алғашқы апталарда 400 жергілікті тұрғын қаза тапты. Лорд Берли экспедицияға қатысушылардың Лондонға кіруіне өлім жазасымен тыйым салды. Экспедицияның ешбір мақсаты орындалмады және бірнеше жыл бойы экспедицияның нәтижелері осындай ауқымды бірлескен кәсіпорындарға батыл қадам жасауға кедергі келтірді. Дегенмен, екеуі де жақсы жағдайға түспеді, Норриске 1591 жылға дейін басқа тапсырма берілмеді, ал Дрейк 1595 жылға дейін күтіп, соңынан соңғы сапарына шықты. Осының барлығына қарамастан, королева 1589 жылғы 7 шілдедегі триумфальдық хатына түзетулер енгізбеді.

Norris landed in Plymouth on 13 July and immediately conspired with the Earl of Essex and Anthony Ashley to cover up the extent of the disaster and even go so far as to try and spin it into a triumph. The next day, Norris sent a letter to Walsingham admitting failure and drawing the latter into the conspiracy thus making him a coconspirator. On 17 July a reply to the falsified reports arrived from Elizabeth expressing her delight with the "happy success" of the expedition. Following Norris' initial report, a cascade of propaganda erupted immediately with the most detailed account (in English), written in the form of a letter by an "anonymous" participant, published in 1589: A true Coppie of a Discourse written by a Gentleman, employed in the late Voyage of Spain and Portingale , which unabashedly set out to restore the credit of the participants but it could not conjure away "the utter failure of the campaign or the conduct of the men who took part in it." Hume later noted, " they wrote from Cascaes (Cascais) a full account of all that had happened in the best light they could devise " However, the English narrative has been shown to have been a highly effective means to suppress the magnitude of the disaster. Rarely in the history of England had the government, or the crown, been so badly informed. An unintended consequence of this misinformation campaign was the rapid spread of disease carried by the fleet personnel from the returning vessels onto the port town populations in England. Since the Queen's subjects were told the expedition was a success, the returning ships docked without being checked out. In Plymouth alone, there were 400 local towns people dead within the first few weeks. Lord Burleigh issued a proclamation that access to London by expedition participants was prohibited on penalty of death. None of the campaign's objectives had been accomplished, and for a number of years, the expedition's results discouraged further joint stock adventures on such a scale. Still, they both fell out of favour, with Norris not being given another command until 1591 and Drake waiting until 1595 to finally embark on his next, and final voyage. Despite all this, the queen never amended her triumphalist letter of 7 July 1589 o. s

Экспедициядан бас тартып, Англия мен Ла-Рошельге 3000 адамнан тұратын 25 кеме келсе де, 17 кеме қайтып оралып экспедицияға қосылды. Осылайша, ағылшын флотының 40 кемесі Корунья, Лиссабонда батып, суға батып, тұтқындалды немесе басқаша жоғалып кетті. Он төрт кеме тікелей испандық теңіз күштерінің әрекеттерінен жоғалды: үшеуі Коруньяда; алтауы Падилья басқарған галереялармен батырылды және үшеуі адмирал Алонсо де Базан басқарған басқа галерея эскадрильясымен қолға түсті, олардың барлығы Лиссабонда; тағы екеуі Сантандерден келген капитан Диего де Арамбурудың флотилиясы Англияға қайтып келе жатқанда Бискай шығанағында тұтқындалды. Қалғандары дауылды теңізде жоғалып кетті, өйткені флот кері қайту сапарын жасады, Арамбурудың забралары оларды Англия арнасына дейін тексерді және қыспақтады. Қазіргі заманда өмір сүрген тарихшы Фрай Хуан де Виторияның айтуынша, испандық флотилия қуғын-сүргін кезінде көптеген кемеден қашып кеткендерді жинап алды. Кейбір ағылшын кемелері Британияға жетіп, аштық пен аурудан кейін экипаждары жетіспеді. Ал тірі қалғандардың саны 3000-нан 5000-ға дейін жетеді. Уингфилд жазған «анонимді» химералық баяндамада 13500-ден астам адам кемеге мінгеннен кейін 6000-нан астам адам қайтып келді деп мәлімделеді. Тіпті 23 375 адам кемеге мінген және 5000 адам аман қалған болса да, 18000-нан астам адам қаза тапты. Жоғалған кемелердің санын анықтау да қиын. 180 кемеден бастап, соңғы тіркелген тізімнен кейінгі күндері басқаларын қосқанда, 200 кеменің жоғалып кеткеніне сенуге болады. 1589 жылғы 5 қыркүйектегі жалақы тізімінде 102 кеме тіркелді. 9 сәуірдегі тізімде 84 кеме болса, 5 қыркүйектегі тізімде тек 69 кеме ғана болды, сондықтан Вернхамның айтуынша, 15 кеме жоғалды. Алайда, тізімге енбеген және қайтып оралмағандардың саны белгісіз. Олармен бірге кемеге мініп, қайтып келген 69 кемеден басқа тағы 33 кеме қайтып келді, олардың көпшілігі орташа өлшемді болды. Дегенмен, әлсіреген испан флотына шешуші соққы беру мүмкіндігінен айырылып, Филип келесі жылы флотын қайта жандандырып, 37 кемені 6420 адаммен Бретаньға жіберіп, Блавет өзенінде операциялық базасын құрды. Ағылшын мен голландтар жыл сайын жұмылдырылған әскери қызметшілердің көптігіне қарамастан, Үндістанның әртүрлі флоттарын бұза алмады. Осылайша Испания бірнеше онжылдық бойы Еуропаның басым күші болып қала берді. Экспедицияның сәтсіздігі Англияның қазынасының қаржылық ресурстарын сарқып жіберді, ол Елизавета I-нің ұзақ билігі кезінде мұқият қалпына келтірілген еді, және экспедицияның сәтсіздігі соншалықты ұятты болды, Англия оның маңыздылығын азайтуда. Соғыс екі жақта да қаржылық тұрғыдан қымбатқа келді, және Франциямен және Біріккен провинциялармен бір уақытта соғысқан испан империясы 1596 жылы Кадистің ағылшын әскерлерімен басылып алынуынан кейін қарыз төлемін тоқтатуға мәжбүр болды. 1595 жылы Корнуоллға жасалған сәтті шабуылдан кейін Испания үш тағы бір армада жіберді: 1596 жылы (126-140 кеме), оны дауыл шашыратты, 1597 жылы (140 кеме), онда 7 кеме Фальмутқа жақын Хелфорд өзенінің салаларындағы жағалауға 700 элиталық әскерді тасыды, және 1601 жылы (33 кеме), онда испандықтар үш ай бойы Кинсейл қаласын басып алды, бірақ бұл күш-жігер сәтті аяқтамады. Бітіс 1604 жылы Лондон шартының қол қойылуымен жасалды.

Despite 25 vessels with 3,000 men that abandoned the expedition and ended up in England and La Rochelle, 17 had returned and rejoined the expedition, thus, as many as 40 ships of the English fleet were sunk, scuttled, captured or otherwise unaccounted for at Coruña, Lisbon and during the English retreat. Fourteen of the ships were lost directly to the actions of Spanish naval forces: three at Coruña; six were sunk by the galleys led by Padilla and three seized by another galley's squadron commanded by Admiral Alonso de Bazán, all of them off Lisbon; two others were captured in the Bay of Biscay by the flotilla of zabras from Santander under Captain Diego de Aramburu, on their way back to England. The rest were lost to a stormy sea as the fleet made its return voyage, checked and harassed by Aramburu's zabras as far as the English channel. According to contemporary historian Fray Juan de Vitoria, the Spanish flotilla rounded up a good number of castaways during the pursuit. Some of the English vessels arrived in Britain badly undercrewed, their complements being depleted by famine and disease. in contrast, the number of survivors were reported to range from 3,000 to 5,000. The chimerical "anonymous" discourse, actually written by Wingfield, claims more than 6,000 returned out of the 13,500 who embarked. Even if the more commonly accepted number of 23,375 men embarking with 5,000 surviving, that's still more than 18,000 dead. Determining the number of ships lost is no less problematic. Starting with the 180 documented ships and adding others in the days after the final recorded inventory, 200 cannot be considered exaggerated. We find that 102 ships were named on the 5 September 1589 o. s. pay list. Of the 84 ships on the 9 April o. s. list that set sail, only 69 appear on the 5 September o. s. list, thus, according to Wernham, 15 ships were lost. But the number of those not listed and failed to return is unknown. In addition to the 69 that are known to have sailed and returned, another 33 returned with them; most of them medium sized. Regardless, with the opportunity to strike a decisive blow against the weakened Spanish Navy lost, Philip was able revive his navy the very next year, sending 37 ships with 6,420 men to Brittany where they established a base of operations on the Blavet river. The English and Dutch ultimately failed to disrupt the various fleets of the Indies despite the great number of military personnel mobilized every year. Thus, Spain remained the predominant power in Europe for several decades. The failure of the expedition depleted the financial resources of England's treasury, which had been carefully restored during the long reign of Elizabeth I, and the expedition's failure was so embarrassing that England continues to downplay its significance. The war was financially costly to both of its protagonists, and the Spanish Empire, which was fighting France and the United Provinces at the same time, would be compelled in financial distress to default on its debt repayments in 1596 after the English Capture of Cádiz. After a successful raid on Cornwall in 1595, three more armadas were sent by Spain: in 1596 (126 140 ships) which was scattered by a storm, 1597 (140 ships) where 7 ships managed to land 700 elite forces on a beach in one of the creeks off the Helford River near Falmouth, and 1601 (33 ships) where the Spanish held the town of Kinsale for three months, but these efforts ultimately failed to succeed. Peace was finally agreed at the signing of the Treaty of London in 1604.