Кіріспе

Самоа мәдениетінде шетелдіктерді сипаттау үшін қолданылатын термин. Палаги (жекеше) немесе папалаги (көпше) – самоа мәдениетінде этимологиясы нақты белгісіз термин, кейде шетелдіктерді сипаттау үшін қолданылады. Папалаги – самоа тілінде самоалық емес, әдетте еуропалық немесе американдық тегінен шыққан ақ түсті шетелдіктерді сипаттайтын сөз. Самоада бұл термин шетелдіктерді сипаттау үшін қолданылады. Сөз есім (мысалы, палаги – еуропалық адам) немесе сын есім (мысалы, палаги үйі – дәстүрлі емес самоа үйі) ретінде қолданылады. Бұл сөз басқа полинезия тілдерімен туыс және Батыс Полинезияның көп бөлігінде, оның ішінде Токелау, Тувалу, Увеа және Футунада кеңінен таралған. Самоа тілінде Палаги немесе Папалаги, ал тонга тілінде Папаланги немесе Паланги деп жазылатын Палаги термині ниуэ тілінде де қолданылады.

Терминнің қолданылуы, мағынасы және шығу тегі

Палаги терминінің этимологиясы даулы. 19 ғасырда пайда болған түсіндірме бойынша, бұл сөз полинезия тіліндегі "па" (мәні: қақпалар) және "лаги" (мәні: аспан немесе жұмақ) түбір сөздерінен шыққан, сондықтан стандартты аудармасы "жұмақтың қақпалары" болып табылады. Полинезиялықтардың еуропалық миссионерлерді елге алғаш рет кіргенде көрген реакциясынан осы құрама сөз пайда болған деген болжам бар. Олардың терісінің өзгеше түсінен, оларды жұмақтың қақпасынан жіберілген адамдар деп ойлаған. Черкезоф (1999) мұндай түсіндірмені полинезиялық космологияны түсіндіруге бағытталған еуропалық проекция деп санайды. Маккуори университетінің тіл білімі маманы Ян Тент және Сувадағы Фиджи тілі мен мәдениеті институтының бұрынғы директоры Пол Герагти бұл сөздің шығу тегі полинезиялықтардың өзінің саяхаттарымен байланысты болуы мүмкін деп ұсынады. Олардың пікірінше, полинезиялық арал тұрғындары еуропалықтармен қарым-қатынасқа түспестен бұрын малай саяхатшыларымен кездесіп, олардан "баранг" (мәні: әкелген мата) деген сөзді қабылдаған болуы мүмкін. Бұл зерттеушілер тағы бір мүмкін этимологияны да келтіреді: 17-18 ғасырларда малай тілінде еуропалықтарды "фарангги" деп атаған. Алайда, олар бұл мүмкіндікті жоққа шығарады, себебі "паланги" сөзі бастапқыда матаға қатысты болған сияқты, ал кейін ғана адамдарға қолданыла бастады. Бұл терминнің нақты шығу тегі әлі де белгісіз. Термин Токелау, Тувалу, 'Увеа және Футуна сияқты Батыс Полинезияның көп бөлігінде кеңінен қолданысқа ие болды. Терминнің қолданылу аясы 18 ғасырда кеңейді, осы кезде тонгалықтар және шамалы дәрежеде самаолықтар ақ теңізшілермен, жағалауда тұратындармен, сотталғандармен, миссионерлермен және кит аулаушылармен үнемі қарым-қатынас жасады. Олардың арасындағы этно-жаратылыстық айырмашылықтар анық көрінетін (папалаги/папаланги) еді. Луи Бекке 1869 жылдан 1885 жылға дейін Тынық мұхитында жұмыс істеген және саяхаттағаннан кейін, қазіргі Тувалудағы оқиғаларда ақ адамды білдіру үшін "папалаги" сөзін қолданды, мысалы, "Тиа Куаның сақшылары", "Кеннеди қайық айдаушы", онда "Те авага те папалагидің (ақ адамның әйелі) мақтаныш позициясын соңғы рет иеленген жергілікті қыз Мараки аралынан шыққан"; Самоа, "Нан жемістерінің тостығы", "Ақымақтың мүлкіндегі ең бағалы зат", онда "папалаги матива (кедей ақ)" және Токелау, "Шүбәлі Чаллис" кітаптарында қолданылған.

Қазіргі қолданысы

Жаңа Зеландияда Тынық мұхит аралдарының мәдениетінің өркендеуіне байланысты, бұл сөз басқа Тынық мұхит мәдениеттері тарапынан қабылданып алынды. Жаңа Зеландияның Тынық мұхит аралдарының теледидары мен радиосы сияқты бұқаралық ақпарат құралдарында оның қолданылуы кең таралған, сондай-ақ, еуропалық текті, самоалық емес адамдарды сипаттау үшін оны негізгі бұқаралық ақпарат құралдары да жиі пайдаланады. Бұл термин қазір Жаңа Зеландияда маори термині Pākehā сияқты қолданылады, бірақ Тынық мұхит аралдарының аймағындағы ақ адамдарға ғана қатысты емес. Pākehā сияқты, самоалықтар мен тонгалықтар бастапқыда британдық текті ақ адамдарды «палаги/паланги» және «папалаги/папаланги» деп атаған. Бүгінде самоа тіліндегі «гагана фа’а Палаги», тонга тіліндегі «ле факапаланги» және тувалу тіліндегі «фака Палаги» терминдері әлі де ағылшын тілін білдіреді, тіпті «палаги» деп есептелетін көптеген еуропалықтардың ағылшын тілінде емес, неміс, француз, испан тілдерінде сөйлейтіні белгілі. Бұл термин, әдетте, еуропалық текті адамдарды ажырату немесе жіктеу құралы ретінде қолданылса да, кейбіреулер оны кемсітуші деп санайды, әсіресе, батыс қалаларында туып өскен, аралас нәсілді самоалықтарға немесе этникалық самоалықтарға қатысты айтылғанда; «фиа палаги» және «фие паланги» терминдері, сәйкесінше, самоалықтар мен тонгалықтарға қолданылады, олар дәстүрлі полинезиялық сөйлеу, киім, тұрғын үй, қарым-қатынас сияқты нәрселердің орнына «ақ адамның» өмір салтын немесе мәдениетін бағалайтын болып көрінеді. Черкезофф (1999) былай деп мәлімдейді: «Еуропалықтарды бүгінгі тілдерде де Папалаги деп атайды. Самоа тілінде бұл – күнделікті қолданыстағы қарапайым сөз, ешқандай метафоралық, рәсімдік мағынасы жоқ, сондай-ақ, ерекше жағдайларда немесе кемсітуші/мақтаушы мағынада қолданылмайды».