Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Самоа мәдениетінде шетелдіктерді сипаттау үшін қолданылатын термин. Палаги (жекеше) немесе папалаги (көпше) – самоа мәдениетінде этимологиясы нақты белгісіз термин, кейде шетелдіктерді сипаттау үшін қолданылады. Папалаги – самоа тілінде самоалық емес, әдетте еуропалық немесе американдық тегінен шыққан ақ түсті шетелдіктерді сипаттайтын сөз. Самоада бұл термин шетелдіктерді сипаттау үшін қолданылады. Сөз есім (мысалы, палаги – еуропалық адам) немесе сын есім (мысалы, палаги үйі – дәстүрлі емес самоа үйі) ретінде қолданылады. Бұл сөз басқа полинезия тілдерімен туыс және Батыс Полинезияның көп бөлігінде, оның ішінде Токелау, Тувалу, Увеа және Футунада кеңінен таралған. Самоа тілінде Палаги немесе Папалаги, ал тонга тілінде Папаланги немесе Паланги деп жазылатын Палаги термині ниуэ тілінде де қолданылады.
Term in Samoan culture to describe foreigners. Palagi (pronounced – singular ) or papalagi (plural) is a term in Samoan culture of uncertain etymology, sometimes used to describe foreigners. Papālagi~Pālagi is a word in the Samoan language describing non Samoans, usually white foreigners of European or American descent. In Samoa the term is used to describe foreigners. The word is both a noun e. g. a Palagi (European person) or an adjective e. g. Palagi house (non traditional Samoan house). The word is a cognate in other Polynesian languages and has gained widespread use throughout much of western Polynesia, including in Tokelau, Tuvalu, 'Uvea and Futuna. Written Pālagi or Papālagi in Samoan, and Papālangi or Pālangi in Tongan, the term Pālagi is also used in Niuean.
Терминнің қолданылуы, мағынасы және шығу тегі
Палаги терминінің этимологиясы даулы. 19 ғасырда пайда болған түсіндірме бойынша, бұл сөз полинезия тіліндегі "па" (мәні: қақпалар) және "лаги" (мәні: аспан немесе жұмақ) түбір сөздерінен шыққан, сондықтан стандартты аудармасы "жұмақтың қақпалары" болып табылады. Полинезиялықтардың еуропалық миссионерлерді елге алғаш рет кіргенде көрген реакциясынан осы құрама сөз пайда болған деген болжам бар. Олардың терісінің өзгеше түсінен, оларды жұмақтың қақпасынан жіберілген адамдар деп ойлаған. Черкезоф (1999) мұндай түсіндірмені полинезиялық космологияны түсіндіруге бағытталған еуропалық проекция деп санайды. Маккуори университетінің тіл білімі маманы Ян Тент және Сувадағы Фиджи тілі мен мәдениеті институтының бұрынғы директоры Пол Герагти бұл сөздің шығу тегі полинезиялықтардың өзінің саяхаттарымен байланысты болуы мүмкін деп ұсынады. Олардың пікірінше, полинезиялық арал тұрғындары еуропалықтармен қарым-қатынасқа түспестен бұрын малай саяхатшыларымен кездесіп, олардан "баранг" (мәні: әкелген мата) деген сөзді қабылдаған болуы мүмкін. Бұл зерттеушілер тағы бір мүмкін этимологияны да келтіреді: 17-18 ғасырларда малай тілінде еуропалықтарды "фарангги" деп атаған. Алайда, олар бұл мүмкіндікті жоққа шығарады, себебі "паланги" сөзі бастапқыда матаға қатысты болған сияқты, ал кейін ғана адамдарға қолданыла бастады. Бұл терминнің нақты шығу тегі әлі де белгісіз. Термин Токелау, Тувалу, 'Увеа және Футуна сияқты Батыс Полинезияның көп бөлігінде кеңінен қолданысқа ие болды. Терминнің қолданылу аясы 18 ғасырда кеңейді, осы кезде тонгалықтар және шамалы дәрежеде самаолықтар ақ теңізшілермен, жағалауда тұратындармен, сотталғандармен, миссионерлермен және кит аулаушылармен үнемі қарым-қатынас жасады. Олардың арасындағы этно-жаратылыстық айырмашылықтар анық көрінетін (папалаги/папаланги) еді. Луи Бекке 1869 жылдан 1885 жылға дейін Тынық мұхитында жұмыс істеген және саяхаттағаннан кейін, қазіргі Тувалудағы оқиғаларда ақ адамды білдіру үшін "папалаги" сөзін қолданды, мысалы, "Тиа Куаның сақшылары", "Кеннеди қайық айдаушы", онда "Те авага те папалагидің (ақ адамның әйелі) мақтаныш позициясын соңғы рет иеленген жергілікті қыз Мараки аралынан шыққан"; Самоа, "Нан жемістерінің тостығы", "Ақымақтың мүлкіндегі ең бағалы зат", онда "папалаги матива (кедей ақ)" және Токелау, "Шүбәлі Чаллис" кітаптарында қолданылған.
The etymology of the term Palagi is disputed. An explanation that emerged in the 19th century is that word is derived from the Polynesian rootwords "pa" (meaning: gates) and "lagi" (meaning: sky or heaven), hence the standard translation "gates of heaven" It has been suggested that the compound word comes from the Polynesian's reaction to seeing for the first time, European missionaries enter the country. Their skin being a different color made them think they were men sent from the gates of heaven. Tcherkézoff (1999) argues that such an interpretation is a European projection to explain Polynesian cosmology. Jan Tent, a Macquarie University linguist, and Dr. Paul Geraghty, former director of the Institute of Fijian Language and Culture in Suva, suggest that the word may have its origins in the travels of the Polynesians themselves. They believe that the Polynesian islanders may have encountered Malay travellers prior to contact with Europeans, and adopted the Malay word barang (meaning: imported cloth). These researchers also suggest another possible etymology – the Malay word for European, as used in the 17th and 18th centuries, was faranggi. However, they discount this possibility as the word palangi seems to have originally referred to cloth; only later was the word transferred to the people. The specific origin of this term remains uncertain. The term has gained widespread use throughout much of western Polynesia including Tokelau, Tuvalu, 'Uvea and Futuna, etc., with the expansion of use of the term being though to have occurred in the 18th century when Tongans, and to lesser extent Samoans, regularly interacted with white sailors, beachcombers, convicts, missionaries, and whalers who clearly delineated ethnoracial boundaries between themselves (papalagi/papalangi) and the Polynesians they encountered. Louis Becke after having worked and travelled in the Pacific from 1869 to 1885 uses papalagi to mean a white person in stories set in what is now Tuvalu, The Rangers of the Tia Kua, Kennedy the Boatsteerer in which appears "The last native girl who occupied the proud position of Te avaga te papalagi (the white man's wife) was a native of the island of Maraki"; Samoa, A Basket of Bread Fruit, The Best Asset in a Fool’s Estate in which appears "the papalagi mativa (poor white)”; and the Tokelau, Challis the Doubter.
Қазіргі қолданысы
Жаңа Зеландияда Тынық мұхит аралдарының мәдениетінің өркендеуіне байланысты, бұл сөз басқа Тынық мұхит мәдениеттері тарапынан қабылданып алынды. Жаңа Зеландияның Тынық мұхит аралдарының теледидары мен радиосы сияқты бұқаралық ақпарат құралдарында оның қолданылуы кең таралған, сондай-ақ, еуропалық текті, самоалық емес адамдарды сипаттау үшін оны негізгі бұқаралық ақпарат құралдары да жиі пайдаланады. Бұл термин қазір Жаңа Зеландияда маори термині Pākehā сияқты қолданылады, бірақ Тынық мұхит аралдарының аймағындағы ақ адамдарға ғана қатысты емес. Pākehā сияқты, самоалықтар мен тонгалықтар бастапқыда британдық текті ақ адамдарды «палаги/паланги» және «папалаги/папаланги» деп атаған. Бүгінде самоа тіліндегі «гагана фа’а Палаги», тонга тіліндегі «ле факапаланги» және тувалу тіліндегі «фака Палаги» терминдері әлі де ағылшын тілін білдіреді, тіпті «палаги» деп есептелетін көптеген еуропалықтардың ағылшын тілінде емес, неміс, француз, испан тілдерінде сөйлейтіні белгілі. Бұл термин, әдетте, еуропалық текті адамдарды ажырату немесе жіктеу құралы ретінде қолданылса да, кейбіреулер оны кемсітуші деп санайды, әсіресе, батыс қалаларында туып өскен, аралас нәсілді самоалықтарға немесе этникалық самоалықтарға қатысты айтылғанда; «фиа палаги» және «фие паланги» терминдері, сәйкесінше, самоалықтар мен тонгалықтарға қолданылады, олар дәстүрлі полинезиялық сөйлеу, киім, тұрғын үй, қарым-қатынас сияқты нәрселердің орнына «ақ адамның» өмір салтын немесе мәдениетін бағалайтын болып көрінеді. Черкезофф (1999) былай деп мәлімдейді: «Еуропалықтарды бүгінгі тілдерде де Папалаги деп атайды. Самоа тілінде бұл – күнделікті қолданыстағы қарапайым сөз, ешқандай метафоралық, рәсімдік мағынасы жоқ, сондай-ақ, ерекше жағдайларда немесе кемсітуші/мақтаушы мағынада қолданылмайды».
Largely because of the growing Pacific Islander culture in New Zealand, this word has been adopted by other Pacific cultures. Its usage in New Zealand's Pacific Islander media such as television and radio is common, and it is often used by the mainstream media to describe non Samoans of European descent. The term is now also used in New Zealand in a similar way to the Māori term Pākehā, but it is not restricted in referring to white people within Pacific island surroundings. As with Pākehā, Samoans and Tongans initially applied palagi/palangi and papalagi/papalangi to whites of British derivation. Today, the Samoan term "gagana fa'a Palagi", the Tongan term "lea fakapālangi" and the Tuvaluan term "faka Pālagi" still refer to the English language specifically, even though it is understood that many ethnic Europeans who are considered "palagi" do not speak English but rather German, French, Spanish, etc. While the term is generally applied to people of European ancestry as a means of differentiation or categorization, some feel the term is derogatory, especially when aimed pointedly toward half caste Samoans or ethnic Samoans who were born and raised in western, metropolitan societies; "fia palagi" and "fie palangi" are commonly applied to ethnic Samoans and Tongans, respectively, who are viewed as favoring the "white man's" lifestyle or culture in lieu of traditional Polynesian modes of speech, dress, housing, interpersonal relations, etc. Tcherkezoff (1999) comments, "Europeans are still called Papālagi in today's languages. In Samoan, it is an absolutely common everyday word, not in any way a metaphoric ceremonial expression used for special circumstances or used in derogatory/laudatory ways."