Кіріспе
Коммуникациядағы теория
Күтілетін бұзушылықтар теориясы (ЭВТ) – адамдардың әлеуметтік нормалар мен күтулердің күтпеген бұзушылықтарына қалай ден қоятынын талдайтын коммуникация теориясы. Теорияны Джуди К. Бургун 1970 жылдардың соңында ұсынды және 1980-ші, 1990-шы жылдары Бургунның проксемиканы зерттеулеріне негізделген «бейресми күту бұзушылықтары теориясы» ретінде дамыды. Бургунның жұмысы бастапқыда жеке тұлғалардың жеке кеңістікке қатысты мүмкіндіктерін және күтулерін, сондай-ақ жеке кеңістіктің бұзылуына жауаптардың бұзушыға деген жақындық деңгейіне және қарым-қатынасқа қалай байланысты екенін талдады. Кейіннен, басқа зерттеушілер бейресми коммуникациядан тыс әлеуметтік мінез-құлық күтулерінің бұзылуына назар аударғанда теория қазіргі атауына ие болды. Бұл теория коммуникацияны мінез-құлық алмасуы ретінде қарастырады, онда бір тұлғаның мінез-құлқы екінші тұлғаның күтулерін бұзу үшін қолданылуы мүмкін. Коммуникацияға қатысушылар бұл алмасуды қолда бар жеке қарым-қатынасқа немесе бұзушылықтың қаншалықты жағымды қабылдануына байланысты оң немесе теріс деп бағалайды. Күтулердің бұзылуы белсенділікке (аруға) әкеледі және қабылдаушыны бұзушылықты танымдық тұрғыдан бағалауға итермелейді. Теория күтулердің коммуникациялық өзара әрекеттесудің нәтижесіне оң немесе теріс әсер ететінін болжайды, сондай-ақ оң бұзушылықтар бұзушыға деген тартымдылықты арттырады, ал теріс бұзушылықтар тартымдылықты азайтады деп тұжырымдайды.
Expectancy violations theory (EVT) is a theory of communication that analyzes how individuals respond to unanticipated violations of social norms and expectations. The theory was proposed by Judee K. Burgoon in the late 1970s and continued through the 1980s and 1990s as "nonverbal expectancy violations theory", based on Burgoon's research studying proxemics. Burgoon's work initially analyzed individuals' allowances and expectations of personal distance and how responses to personal distance violations were influenced by the level of liking and relationship to the violators. The theory was later changed to its current name when other researchers began to focus on violations of social behavior expectations beyond nonverbal communication. This theory sees communication as an exchange of behaviors, where one individual's behavior can be used to violate the expectations of another. Participants in communication will perceive the exchange either positively or negatively, depending upon an existing personal relationship or how favorably the violation is perceived. Violations of expectancies cause arousal and compel the recipient to initiate a series of cognitive appraisals of the violation. The theory predicts that expectancies influence the outcome of the communication interaction as either positive or negative and predicts that positive violations increase the attraction of the violator and negative violations decrease the attraction of the violator.
Құралымдары
ЭВТ адамдар арасындағы қарым-қатынас кезіндегі үш негізгі компонентті зерттейді: күтілімдер, қарым-қатынасшының маңыздылығы және бұзушылықтың бағасы.
Күту
Күту дегеніміз – адамның белгілі бір жағдайда не болатынын күтуі. Күтілімдер негізінен әлеуметтік нормаларға және қарым-қатынас жасайтындардың ерекшеліктері мен жеке ерекшеліктеріне байланысты болады. Бургун (1978) адамдардың басқалардың мінез-құлқын кездейсоқ деп қарамайтынын айтады. Олар басқалардың қалай ойлайтыны мен мінез-құлқына қатысты түрлі күтулерге ие. ЭВТ (қарым-қатынас туралы күтім теориясы) байқау мен басқалармен өзара әрекеттесу күтілімдерге алып келеді деп ұсынады. Күтілімдердің екі түрі бар: болжамдық және нұсқаулық. Болжамдық күтілімдер – "біз көруді күтетін мінез-құлық, себебі олар ең көп кездесетін нәрсе" (Хаузер, 2005) және мәдениеттерге қарай өзгереді. Әңгіме бастамас бұрынғы күтілімдер – адамның әңгімеге кіріспес бұрынғы білімі мен дағдыларының жиынтығы. Өзара әрекеттесушілердің айнымалылары – қарым-қатынасқа қатысушылардың жынысы, тартымдылығы, нәсілі, мәдениеті, статусы және жасы сияқты қасиеттері. Орта айнымалыларына қол жетімді кеңістік мөлшері және өзара әрекеттесуді қоршаған аумақтың сипаты жатады. Қарым-қатынас айнымалыларына әлеуметтік нормалар, қарым-қатынастың мақсаты және жағдайдың ресмилігі кіреді. Қарым-қатынас ерекшеліктеріне ұқсастық, таныс болу, статус және ұнату сияқты факторлар жатады. Тікелей белгілер, мысалы, әңгімелесу кезіндегі арақашықтық, денеге ие болу, дене бағыты, көзбен байланыс және тиісу, гендерлік айырмашылықтарға байланысты өзгеруі мүмкін, себебі олар өзара әрекеттесушілер арасында психологиялық жақындық немесе алыстау сезімін тудырады.
Коммуникатордың сыйақысының валенттілігі
Коммуникатордың сыйақы құндылығы – күтілмеген нәрсені жасаған адам туралы жасалатын бағалау. Эм Гриффин коммуникатордың сыйақы құндылығын «кездесуге әкелінген оң және теріс қасиеттердің жиынтығы және болашақта сыйлық беру немесе жазалау мүмкіндігі» деп түйіндейді. Бір адам екінші адаммен өзара әрекеттескенде, Бургун ол адамның «осы кездесуге әкелетін оң және теріс қасиеттерін» бағалайды деп санайды. Осы бағалаудың нәтижелерін сипаттау үшін «коммуникатордың сыйақы құндылығы» термині қолданылады. Контекстті, қарым-қатынасты және нақты кездесудегі коммуникатордың ерекшеліктерін қарастырғанда, адамдар сол адамның қалай мінез-құлық танытуы керектігі туралы күтулерге жетеді. Осы күтілетін факторлардың біреуін өзгертсе, басқаша күтуге алып келуі мүмкін. Мысалы, әртүрлі мәдениеттерде, әсіресе жеке сөйлесуде, сөйлеушінің көзіне тікелей қарау әртүрлі мағыналарды білдіруі мүмкін.
Құқықтық құқық бұзушылық
Мінез-құлық бұзушылықтары қоздырып, назарды аударады және бұзушының қасиеттеріне, сондай-ақ өзара әрекеттесушілер арасындағы қарым-қатынасқа көңіл жеткізеді. ЭВТ-нің (күтулерді бұзу теориясының) негізгі ұғымы – бұзушылықтың валенттілігі, яғни қабылдаушының мінез-құлық бұзушылығымен байланысты ассоциациясы. Күтілмеген бұзушылыққа жауап позитивті немесе негативті болуы мүмкін және екі факторға байланысты: мінез-құлықтың интерпретациясы (оң немесе теріс) және бұзушының мәртебесі (құрметке лайықтылығы). Бұзушының мәртебесі әртүрлі категориялар бойынша бағаланады: тартымдылық, бедел, ресурстармен қамтамасыз ету қабілеті немесе қарым-қатынас. Мысалы, жеке кеңістік бұзылған жағдайда, оны бай, ықпалды, дене бітімі әдемі адам жасаса, одан аузынан жаман иіс шығатын, кедей, үйсіз адам жасағанға қарағанда жағымдырақ болуы мүмкін. Бұзушылықтың бағасы нақты мінез-құлық пен бұзушының валенттілігі арасындағы байланысқа негізделеді. Бұзушылық валенттілігіне қатысты тағы бір көзқарас – күтулерді бұзуға тағайындалған позитивті немесе негативті құндылық бұзушы кім екендігіне тәуелсіз. Оянудың екі түрі бар: когнитивті ояну – адамдардың бұзушылықты саналы түрде сезінуі, ал физикалық ояну – күтулерден ауытқуларға жауап ретінде дене әрекеттері мен мінез-құлықтың пайда болуы.
Жеке кеңістік пен жеке тұлғаға деген қажеттілік
EVT бірнеше коммуникациялық аксиомаларға негізделген. Адамдарда аумақтықлық – жеке тұлғаның материалдық заттарға, кеңістікке, нысандарға немесе идеяларға деген меншік құқығының сезімі, сондай-ақ аумақтық бұзушылықтарға жауап ретіндегі қорғаныс мінез-құлқы. Басты аумақтар жеке тұлғаға ғана тиесілі деп есептеледі. Егер адамның біреуінің қажеттілігі бұзылғандай сезінген жағдайда, EVT оның реакцияға түсетінін болжайды. Мысалы, егер агрессивті бұзушылық орын алса, адам өзінің аумағын қорғап жатқандай әрекет етеді.
Проксимикалар
ЭВТ жеке адамдардың жеке кеңістік арқылы қарым-қатынас жасауын зерттеуге мүмкіндік береді. Теорияның бұл бөлігі «жеке кеңістік» ұғымын және жеке адамның жеке кеңістігін «бұзуға» тырысқандарға деген реакциясын түсіндіреді. Алайда, адамдардың жеке кеңістік ретінде қабылдайтыны мәдениеттен мәдениетке және адамнан адамға өзгеше. Бұзушылықтардың «сәттілігі» немесе «сәтсіздігі» қабылданатын тартымдылыққа, сенімділікке, ықпал етуге және қатысу деңгейіне байланысты. Қарым-қатынастың контексі мен мақсаты, сондай-ақ қарым-қатынас жасайтындардың жынысы, қарым-қатынастары, статусы, әлеуметтік класы, ұлты мен мәдениеті маңызды. Қарым-қатынас кезіндегі кеңістіктегі арақашықтық қатысушылар арасындағы қарым-қатынастың сипатын көрсете алады. Холл 4 түрлі жеке аймақты анықтаған. Бұл аймақтар:
Жеке қашықтық: (18 дюйм – 4 фут) – Достармен, жақындарымен, әріптестермен және топтық талқылаулар үшін арналған. Жеке қашықтық, жақын қашықтыққа қарағанда, әр адамға көбірек кеңістік береді, бірақ бір-біріне тиюге мүмкіндік беретіндей жақын болады. Проксималық аймақтардағы әрекеттер әртүрлі мәдениеттерде әртүрлі интерпретациялануы мүмкін. Мысалы, жапондықтар рұқсат алынбаса, басқаларды есімдерімен атамайды. Жапонияда рұқсатсыз біреуді есімімен шақыру – әдепсіздік саналады. Жапон мәдениетінде адамдар тегін және «сан» деген сөзді қолданады, бұл ағылшын тіліндегі «мырза», «ханым» және «қызкеліншек» сөздерімен тең. Жапондықтардың бір-бірімен сөйлесу әдебі – ауызша проксималық аймақтың мысалы. Жапондықтар басқаларға өздерін есімдерімен шақыруға рұқсат беруі – жақын қашықтықтың мысалы, себебі бұл құқық тек өте жақын адамдарға ғана беріледі.
Personal distance: (18 inches – 4 feet) – Reserved for conversations with friends, extended family, associates, and group discussions. The personal distance will give each person more space compared with the intimate distance, but is still close enough to involve touching one another. Across the proxemic zones, actions can be interpreted differently among different cultures. For example, Japanese people do not address others by their first names unless they have been given permission. Calling someone by their first name in Japan without permission is considered an insult. In the Japanese culture, they address people using their last name and 'san', which is equivalent to 'Mr. ', 'Mrs.' and 'Ms.' in the English language. The way Japanese people address each other is an example of a verbal proxemic zone. A Japanese person allowing another to call them by their first name is an example of intimate distance, because this is a privilege extended only someone very close to them.
Адамдар арасындағы қарым-қатынас
ЕҚТ-ны реляциясыз әрекеттесуге де, жақын қарым-қатынастарға да қолдануға болатынын атап өту маңызды. 1998 жылы, теория алғаш рет жарияланғаннан кейін жиырма жылдан астам уақыт өткен соң, жақын қарым-қатынастарда жиі кездесетін күтулердің бұзылу түрлерін тізімдеу үшін бірнеше зерттеу жүргізілді. Қолдау немесе растау – бұл қажеттілік кезінде әлеуметтік қолдау көрсету, мысалы, ауру досымен отыру сияқты. Сын немесе айыптау – қабылдаушыны сынап, оны қандай да бір құқық бұзушылықта айыптау. Бұл бұзушылық, себебі күтілмеген айыптаулар болып табылады. Мысалы, доп ойыншысы әріптесіне допты ұстау керек еді дейтіні, оның орнына қол соғып, қолдау сөздері айтудан гөрі. Қарым-қатынастың күшеюі немесе эскалациясы қарым-қатынас жасайтын адамның міндеттемесін күшейтеді. Мысалы, «Мен сені жақсы көремін» деу – романтикалық қарым-қатынастың тереңдегенін көрсетеді. Қарым-қатынастың деэскалациясы – қарым-қатынас жасайтын адамның міндеттемесінің азаюын білдіреді. Мысалы, көбірек уақытты бөлек өткізу. Қарым-қатынастағы бұзушылықтар – қарым-қатынастың қабылданған ережелерін бұзу. Мысалы, махаббатсыздық, алдау немесе сенімсіздік. Девоция актілері – қарым-қатынаста ерекшелік сезімін білдіретін күтпеген ұсыныстар. Бұл санатқа ешқандай себепсіз гүл сатып алу кіреді. Ешқандай назар бөлмеу серіктестің маңызды емес екенін көрсетеді. Бұл серіктес немесе досты бірлескен іс-әрекеттен шеттету сияқты қарапайым нәрсе болуы мүмкін. Қосуға бағытталған әрекеттер – басқа адамды ерекше іс-шараларға немесе өмірге қатыстыруға күтпеген қызығушылықты білдіретін әрекеттер. Мысалы, біреуді арнайы мерекеде өткізуге шақыру, жеке ақпаратты ашу немесе серіктесті отбасымен таныстыру. Қалыпты емес қарым-қатынастық мінез-құлық – серіктестің қарым-қатынасты қабылдауына сәйкес келмейтін күтпеген әрекет. Жиі кездесетін мысал – әр түрлі жынысты достастықтағы бір адам екіншісінен романтикалық қарым-қатынас талап етуі. Зерттеулерді кейін қайта қарау кезінде қолдау немесе растау санаты девоция актілеріне қосылып, тағы бір санаты – ерекше әлеуметтік мінез-құлық енгізілді. Бұл қарым-қатынасқа қатысты емес, бірақ күтпеген әрекеттер, мысалы, үнсіз адамның дауысын көтеруі. Күтулердің бұзылуына жауап ретінде, күтулердің бұзылуына сезімталдық жынысқа қарай өзгереді. Зерттеулер көрсеткендей, әйелдер ерлерге қарағанда, олардың күтулері жағымсыз мінез-құлықпен бұзылғанда, адалдықсыздық және әдепсіздік сияқты бұзушылық түрлеріне қарамастан, төзімділік таныта алмайды.
Достық
Достармен күтулер уақыт өте қалыптасады және әдетте мінез-құлықты бақылау арқылы, сондай-ақ достың болашақта қалай әрекет ететіні туралы болжамдар арқылы құрылады. Осы күтулер бұзылғанда, бұл жақын достыққа зиян келтіруі мүмкін. Ол достықтың аяқталуына және сол адамның өмірінде теріс тәжірибеге әкелуі мүмкін. Уақыт өте келе, адамдар достарынан осы күтулерді бұзғанша, олардың қасында тұрақты түрде әрекет етуді күтуі мүмкін. Мысалы, "уәделерді бұзу немесе тіпті басқаларды әсер ету үшін шынайы емес болу, жақын қарым-қатынастарға жағымсыз салдарлар әкелуі мүмкін" (Cohen 2010). Адамдар достарынан әлеуметтік мінез-құлық күтеді және өздерінің саналарындағы ережелерді сақтауын қалайды, мысалы, жақсы, мейірімді, қамқор болу және басқаларды кемсітетін ешқандай сөзден аулақ болу. Бұл жеке достықтағы жеке ережелердің бір бөлігі, бірақ басқа жағдайда, басқа адамдармен бірге болғанда, бұл ережелер бұзылуы мүмкін. Бұл бір адам үшін ренжітетін болса, екіншісі үшін ренжітетін болмауы мүмкін. Әрбір жағымсыз тәжірибе қарым-қатынасты нашарлатады және күтулер үнемі бұзылатын жағдайларға жол береді, осылайша қарым-қатынас тоқтатылуы мүмкін. Коэннің айтуынша, "достық қарым-қатынас ерікті, оңай алмастырылатын және жалғасу үшін сыртқы қысымнан тәуелсіз болған сайын, күтулердің бұзылуынан зардап шегуге бейім болады" (Cohen, 2010). Жағымсыз тәжірибе болған жағдайда, адам әрқашан жақсырақ нұсқаны іздейді. Достыққа қаншалықты берілген болса, күтулер орындалмағанда соғұрлым күшті әсер етеді. Күтулердің бұзылуына жыныс та әсер етеді. Бір жынысты адамдар арасындағы достық, әртүрлі жынысты адамдар арасындағы достықтан өзгеше болады. Әйелдер еркектерге қарағанда күтулер бұзылғанда көбінесе төзімсіздік көрсетеді. Қарым-қатынас, бір жынысты болсын, әртүрлі жынысты болсын, егер бір немесе екі тарап екіншісінің дағдыланған нормаларын сақтамаса және жаулықты көзқарас, өткір пікірлер, екіншісінен алшақтау сияқты мінез-құлықтарға бармаса, уақыт өте келе сәтсіздікке ұшырауы мүмкін. Екі тарап та бір уақытта бір-бірінің күтулерін бұзуға қабілетті. Мінез-құлықты ерекше деп санайтын қарым-қатынастағы бір ғана адам емес. Адам бір бұзушылыққа басқа әлеуметтік бұзушылықпен жауап беруі мүмкін, бұл достықтың бағыты туралы шатастыруға әкелуі мүмкін.
Отбасылық қатынастар: фаббинг
Отбасылық қарым-қатынастардағы күтулер фаббинг арқылы бұзылуға ұшырайды. Фаббинг – бұл адамның телефонға назар аударып, әңгімеден және физикалық шындықтан саналы түрде шегініп, өзгелермен тікелей байланысты үзуі, яғни қарым-қатынас серіктесін елемеуі. Бұл, әсіресе, жас адам қарт адамның қасында болған кезде отбасылық қарым-қатынастардағы күтулерді бұзады. Трэвис Кадиллактың зерттеуі бойынша, отбасының жас мүшесі фаббинг жасағанда, қарт адамдар "өздерін назарсыз қалдырылған және құрметсіздікке ұшыраған" сезінеді. Бұл жағдайда жас адам қарт адамның әлеуметтік этикет туралы түсінігінен туындайтын күтулерін білмей тұрып бұзады. Кадиллак фаббингтің күтулерді бұзуы қарт адамдардың денсаулығына қалай әсер ететінін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет екенін айтады.
Романтикалық қарым-қатынастар
Романтикалық қарым-қатынастарда күтілімнің бұзылуы жиі кездеседі. Қарым-қатынастарда өзара әрекеттесу кезінде айтылмаған күту болады, яғни жақын серік өзінің жақын серігінің қатысуымен толық назар аударуы керек. Жаңа буын өркендеген сайын, тікелей қарым-қатынас формасы өзгерді. Телефондар мен әлеуметтік желілердің қолжетімділігі арқасында адамдардың назары құрылғыларға ауысып, жағдай нашарлауда. Көптеген ұялы құрылғылардың болуына байланысты, тікелей әңгімелесудің азаюына куә болып жатырмыз. Бұл кейбір қарым-қатынастардың дамуын қиындатып, назар күтілімінің өзгеруінен туындаған жанжалдарға себеп болады. "Адамдар әңгімелесуші серіктестердің әрекеттесуге орташа деңгейде қатысатынын күтеді (Бургон, Ньютон, Уолтер және Бейслер, 1989). Қалыптасқан қарым-қатынастарда серіктестер бір-біріне қызығушылық пен жақындық танытуға сенеді (White, 2008). Дегенмен, ұялы телефондардың болуы және үнемі қолжетімді болу қажеттілігі (Ling, 2012) серіктестердің бір-біріне толық назар аудару қабілетіне әсер етеді" (Miller Ott, A., & Kelly, L. 2015). Романтикалық қарым-қатынас қайда болса да, егер назар мен жақындыққа қатысты күтілімдері бұзылса, адамдар ұялы телефонды пайдалануға – мәтіндік хабарламалар жіберуге, жаңалықтарды қарауға және ойындар ойнауға – жағымсыз реакция білдіреді. Сонымен қатар, кездесу кезінде ұялы телефонды тым көп пайдалану романтикалық серіктің оған деген жағымсыз көзқарасын күшейтеді. Бірдей мінез-құлық әртүрлі жағдайларда және контексттерде валенттілік дәрежесі тұрғысынан әртүрлі бағаланады. Зерттеулер көрсеткендей, бірдей мінез-құлық мейрамханада үйдегіден гөрі жағымсызрақ көрінеді. Лаура К. Герреро мен Гай Ф. Бахман жоғары сапалы қарым-қатынастардағы серіктестердің аз инвестиция салған қарым-қатынастарға қарағанда көбірек кешіруге бейім екенін, бірақ олардың қасақана түрде жарақат келтіруге бейім екенін анықтады.
Ұялы телефонды пайдалану
Ұялы телефонды пайдалану мінез-құлқы, интимдік сәттерге қайшы келмейтін жағдайларда, жағымды бұзушылықтар ретінде қарастырылады, мысалы, қызықты хабарламалармен бөлісу және онлайн ойындарды бірге ойнау. Егер адамдар осы әрекеттерден үлкен пайда көрсе, ұялы телефонды пайдалануға байланысты жағымсыз сезімдер азаяды. Зерттеу көрсеткендей, романтикалық қарым-қатынаста қарсылыққа тапқан адамдар, жыныстық қатынасқа қарсылықты, жай ғана әртүрлі жыныстық достықта қарсылыққа тапқандарға қарағанда, одан да теріс және күтпеген деп қабылдайды. Бұл себебі романтикалық серіктестер бір-бірінің күтілімдерін, қабылдау деңгейін және төзімділігін жақсырақ және тереңірек түсінеді деп санайды. Жыныстық қарсылық хабарламасының тікелейлігіне келетін болсақ, зерттеу тікелей және жанама хабарламалар арасындағы бұзушылықтың жағымсыздығы мен күтілетін деңгейі арасында маңызды айырмашылық таппады. Алайда, жақын қарым-қатынастарда тікелей жыныстық қарсылық хабарламалары, жанама хабарламалардан гөрі қарым-қатынас үшін маңыздырақ болып шықты. Сондықтан, жыныстық қатынасқа қарсылық білдіретін тікелей хабарламалар романтикалық қарым-қатынастың жалғасуына кедерілді әсер ететін зиянды фактор болып табылады. EVT талдау көрсеткендей, егер серіктестер бір-біріне құрмет көрсетпейтін жағдай туындаса, бұл деструктивті коммуникацияға және ажырасуға әкелуі мүмкін.
Білім беру саласы
EVT тұжырымы бойынша, күтілетін мінез-құлықтан алшақтықтар әлеуметтік бағалауларға ықпал етуі мүмкін. Мұғалімнің киіміне қатысты алғанда, ресми киім мұғалімнің қызметіне қойылатын талаптармен үйлеседі, және мұндай сәйкестік көбінесе оның сенімділігін жақсы бағалауға алып келеді. Киімнің күтулерге тигізетін әсері, яғни оқу ортасына лайықты деп есептелетін киім мұғалімнің оқушылардың оқудағы табысқа жету мүмкіндігі туралы пікірлерді нығайтады.
Мұғалімдерге арналған киім үлгісі
Бұл зерттеулердің екі маңызды тұсы бар: олар білім беру ортасында киімнің сөзсіз коммуникацияның бір бөлігі ретіндегі маңыздылығын қайта растайды және оқытушылардың киімінің мекемелік нормаларға сай келуінің білім беру нәтижелерін жақсартуға мүмкіндігін көрсетеді. Киімнің формалдылығына қатысты пікірлер білім беру контексіне байланысты өзгеруі мүмкін, бірақ басым көпшілік мұғалімдердің өздерінің академиялық ортасының білімділік құндылықтары мен күтулерін көрсететін киім таңдауының тиімділігіне келіседі. Студенттер сабақта көп сөйлейтін оқытушылардан наразы болуы мүмкін. Компульсивті коммуникация және коммуникациялық қанағаттануды зерттегеннен кейін, егер студенттер оқытушыны сенімді деп бағаласа, оның көп сөйлеуіне қарамастан, олардың наразылығы азаятынына қорытынды жасады. Әсіресе, оқытушының ізгі ниеті, яғни сыпайылығы мен студенттерге деген қамқорлығы, оларға деген жағымсыз сезімдерді жеңілдету үшін ең тиімді фактор болып табылады. Бұл тұжырымды дамыта отырып, күтулерден ауытқу байқалатын коммуникациялық мінез-құлықтың оң немесе теріс бұзушылық ретінде қабылдануы мүмкін екенін EVT теориясы көрсетеді. Егер оқытушының мінез-құлқы, мысалы, артық сөйлеуі, студенттердің қатысуға бағытталған ортаға деген күтулеріне қайшы келсе, бұл күтуді бұзу болып есептеледі. Алайда, мұндай бұзушылықтың әсері оқытушының сенімділігіне байланысты. Оқытушының біліктілігі, сенімділігі және ізгі ниеті күтуді бұзудың жағымсыз салдарына қарсы қорғаныш ретінде әрекет ете алады. Игі ниет, әсіресе, маңызды рөл атқарады. Студенттер оқытушының өздерінің білімін және әл-ауқатын шын ниетпен қамқорлайтынына сенген жағдайда, олар басқа жағдайда жағымсыз деп санар еді, мұндай мінез-құлыққа көз жұмады. Себебі, EVT күтуді бұзудың нәтижесін анықтауда мінез-құлықтың өзінен гөрі қарым-қатынастың сипатына басымдық береді. Студенттердің жалпы күтулеріне ынталандыру және қызығушылық, оқытушының мінез-құлқы, курстың маңыздылығы, студенттің курста күтілетін және нақты жетістіктері жатады. Жоғары білім беруде EVT және курстық бағалар бойынша жүргізілген зерттеу 25 000 студенті бар университеттегі жеті кіріспе әлеуметтану сабағындағы 228 студентті қамтыды. Дәстүрлі және дәстүрлі емес студенттердің мұғалімдерден мысалдар келтіруін, кері байланыс беруін және емтиханға тиісті деңгейде дайындауын күтетіні анықталды. Зерттеуге сәйкес, сыныпта өзгелердің күтулерін бұзушылық жасайтындардың көп бөлігі жағымсыз пікірлер білдіреді. Жарамсыз ақпарат жақсы жиілікпен, жағымсыз, қорлаушы және маңызсыз тақырыптар ретінде сипатталады. Жарамсыз ақпаратты жариялаушылардың қабілетсіз студенттер ретінде сипатталуы ықтимал, және олар курстық материалдармен байланысты дұрыс ақпаратты жариялайтын студенттерге қарағанда аз ұнайды. Қатысушылар тиімді коммуникацияны және оқуды жақсартуды оң нәтижелер әкелетін мінез-құлық ретінде қарастырады. Алайда, сабақтардың өнімділігін төмендететін оқу құралдарын қолданбау сияқты кәсіби емес мінез-құлық жағымсыз нәтижелерге әкеледі. Автор BP мұнай төгілуіне қатысты мүдделі тараптардың BP жасаған күтуді бұзушылықтардың жоғары деңгейіне байланысты ұйымға қатысты үлкен белгісіздікке ұшырағанын айтады. Сабрина Хелм мен Джулия Толсдорф беделі жоғары және тұтынушыларының адалдығы жоғары фирмалардың көпшілік тарапынан жоғары күтулерге ие екенін және дағдарыс кезінде пайдасынан көбірек залал шегетінін, ал беделі төмен фирмалар аз залал шегетінін анықтады. Бұл қоғамның корпорацияларға сенім артып, адалдық танытатынын көрсетеді, соның салдарынан корпорацияларға оң нәтижелер әкеледі. Бұл бедел дағдарыс кезінде корпорация үшін әлсіз тұсқа айналады, өйткені корпорациялардың күтуді бұзуы корпорация үшін және қоғамның оларға деген сенімі үшін жағымсыз салдарға әкеледі. Сора Ким өзінің зерттеуінде де ұқсас нәтижелерді көрсетеді, атап айтқанда, күтуді бұзу дағдарыс кезінде мүдделі тараптар мен жұртшылықта қалай белгісіздік туғызатынын көрсетеді. YJ Sohn және Ruthann Lariscy корпоративтік беделдің дағдарыс жағдайындағы рөлін және дағдарыстың беделге қалай әсер ететінін, әсіресе корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік (КАЖ) дағдарысы контекстінде зерттеу үшін EVT теориясын қолданады. Бұрынғы жоғары бедел корпорацияға жоғары күтулерді тудырады, бұл күтуді бұзу мінез-құлқының егжей-тегжейлі зерттелуіне әкеледі.
Жәннатты сөздерді қолдану
Дөрекі сөздер – сөздік күтулерді бұзудың көзге көрінетін бір мысалы. Дөрекі сөздерді қолдану күтулерді бұзудың мысалдары ретінде АҚШ вице-президенті Дик Чейнидің Вермонт штатының сенаторы Патрик Лихиге "өз орныңды біл" деп айтуы, актер Кристиан Бейлдің түсірілім кезінде камера алдына кедергі келтірген түсіру тобының мүшесіне шабуыл жасауы жатсады. Дөрекі сөздердің мәні әртүрлі мәдениеттерде өзгеше болып келеді, сондықтан дөрекі сөздерді қолдануға байланысты күтулерді бұзудың жағымсыздығы әртүрлі жағдайларда өзгеріп қана қоймай, айырмашылықтар да болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, дөрекі сөздерді жиі қолданатындар сенімсіз, қоғамдық өмірге бейім емес және білімі төмен деп есептеледі. Жұмыс ортасында жауап берушінің күтуін бұзатын, дөрекі сөздерді көп қолдану жауап берушінің спикердің қабілетсіздігі туралы теріс пікірлер қалыптастыруына себеп болады. Бұл қасиеттер дөрекі сөздерді қолданушыларда тұрақты болып қалуы мүмкін. Дегенмен, егер моральдық нормаларға сәйкес келінсе, батырлар мен қатысушылар арасындағы парасоциалдық қарым-қатынас нашарламайды.
Карьераны дамыту және жұмыс іздеу
Стефани Смит жаңадан колледж бітірген түлектердің жұмыс іздеу және мансап дамытудағы күтулердің бұзылуына қалай ден қоятынын зерттейді. Смит жаңадан колледж бітірген түлектердің жұмыс іздеу үшін дәстүрлі және онлайн әлеуметтік желілер стратегияларын қолданатынын анықтады. Түлектер жұмыс іздеудің қиын болатынын күткенімен, қажетті қарқындылық пен күш-жігер оларды таң қалдырады. Бір қолжазбада басқа зерттеуге жауап ретінде Бишоп аутистік спектріндегі адамдардағы коммуникация дефицитін әлеуметтік коммуникацияға қатысты күтулерді бұзуы мүмкін деп сипаттайды, демек, аутизммен күресетін адамдар үшін күтуді бұзудың бір түрі болып табылады. Лим, Янг және Брюердің бір зерттеуінде адамдар аутистік ересектерді сенімсіз немесе адал емес деп қате түсінуі мүмкін деген гипотеза айтылды. Олар күтуді бұзу теориясына сүйене отырып, адамдар өз күтулерін бұзғандарды жағымсыз бағалайды деп сенді. Олар аутистік және нейротипикал ересектердің интервьюерді ақшаны ұрламағанына көндіруге тырысқандарын бейнежазбаға түсірді, ал зерттеуге қатысушылар интервьюдегі адамдардың өтірік айтып жатыр ма әлде шындықты айтып жатыр ма, соны бағалауға тиіс болды. Нәтижелер көрсетті, аутистік спектріндегі адамдар бейнежазбадағы нейротипикал адамдарға қарағанда алдаспаз және сенімсіз көрінеді. Бұл нәтижелер аутистік ересектердің белгілі бір мінез-құлқы немесе олардың диагнозы туралы білу арқылы күтулерді бұзуы мүмкін деген гипотезаны қолдайды. Осы зерттеушілердің сұхбаттар арқылы жүргізген тағы бір зерттеуі аутистік ересектердің мінез-құлқы олардың сенімділігіне әсер ететінін көрсетті. Логос, Брюер және Янгтың тағы бір зерттеуі соттағы күтуді бұзу теориясының (EVT) әсерін анықтауға бағытталған. Олардың мақсаты сот-медициналық салада аутистік ересектерге EVT-ні қолдануға болатынын анықтау болды, сонымен қатар аутистік және аутистік емес "күдіктілерді" пайдаланып, нәтижелер аутистік ересектердің бұзушылықтар үшін кінәлі деп танылатынын көрсетеді деген гипотеза айтылды. Нәтижелер олардың гипотезасының дұрыс екенін көрсетті, әскери қызметтен босатуды көрсететін дәлелдерге қарамастан.
Онтологиялық болжамдар
ЕТТ адамдар белгілі бір дәрежеде ерік бостандығына ие деп санайды. Бұл теория адамдардың өздері мен әңгімелесу серіктесі арасындағы қарым-қатынасты және ұнатуды бағалай білуіне, түсіндіре білуіне және осыған сәйкес, екінші адамның күтімін бұзуға немесе бұзбауға шешім қабылдауына негізделген. Теория бойынша, бұл шешім олар қандай нәтижеге қол жеткізуді көздегеніне байланысты болады. Бұл болжам өзара әрекеттесу позициясына негізделген. Өзара әрекеттесу позициясы – адамның жеке қажеттіліктері, күтілімдері және тілектерінің (RED) жиынтығы арқылы қалыптасқан, қарым-қатынасқа деген бастапқы көзқарасы. Бұл RED факторлары адамның қажеттіліктерін, күтілімдерін және бағалағандарын білдіретін өзара әрекеттесу позициясын құрайды. Теорияға тағы бір сын – күтуді бұзу әдетте маңызды, теріс сипаттағы әрекеттер болып табылады және коммуникаторлар арасындағы беймәлімдікті күшейтеді деген ұғым. Бірақ шындығында зерттеулер күтуді бұзудың жиілігі, салдары мен мәні әртүрлі болатынын көрсетеді. Күтуді бұзудың көптеген жағдайлары жағымсыз болғанымен, олардың көпшілігі керісінше, оң әсер етеді және белгілі бір қарым-қатынас, жағдай және коммуникаторлар шеңберінде қосымша ақпарат беру арқылы беймәлімдікті азайтады.
Байланысқа алғашқы көзқарас
Эмори Гриффин, «Коммуникация теориясына алғашқы көзқарас» кітабының авторы, ЭВТ-дегі болжамсыздықты талдады.
Қарым-қатынас теориясы
ЕТТ әлеуметтік-психологиялық сипатқа ие және интраперсоналды және интерперсоналды қарым-қатынастағы әлеуметтік кодтарға баса назар аударғандықтан, когнитивтік диссонанс және белгісіздікті азайту теориясы сияқты коммуникация теорияларымен тығыз байланысты. Жақында Бургон және оның әріптестері бұл теорияны қайта қарастырып, өзара әрекеттесу адаптациясы теориясы деп аталатын жаңа теорияны ұсынды, ол тұлғааралық өзара әрекеттесудегі бейімделуді толыққанды түсіндіреді. Теория сондай-ақ әлеуметтік алмасу теориясынан да елеулі үлес алады, себебі адамдар басқалармен қарым-қатынас арқылы пайда табуға ұмтылады. ЕТТ-мен ұқсас көзқарастарды тағы екі теория бөліседі – сәйкессіздікті тудыру теориясы (DAT) және Паттерсонның әлеуметтік жеңілдету моделі (SFM). ЕТТ сияқты, DAT қабылдаушының күтуіне сәйкес келмейтін коммуникативтік мінез-құлық байқалғанда, оның оянуын түсіндіреді. DAT-та мұндай айырмашылықтар күтілмеген бұзушылықтар емес, сәйкессіздіктер деп аталады. Когнитивтік диссонанс және ЕТТ екеуі де адамдар күтпеген ақпаратқа неге және қалай ден қоятынын, сондай-ақ коммуникация процесінде өзін-өзі қалай реттейтінін түсіндіруге тырысады. Әлеуметтік жеңілдету моделі де ұқсас көзқарас ұстанады және осы айырмашылықтарды тұрақсыз өзгерістер деп сипаттайды. Теориялардың басты айырмашылығы – қабылдаушының ояну деңгейінде. DAT және SFM қабылдаушының физиологиялық реакцияны бастан кешіретінін алға тартады, ал ЕТТ қабылдаушының назарының ауысуына назар аударады. ЕТТ күтуді бұзу жиі кездесетінін және басқа теориялардың көзімен қарағанда әрқашан да соншалықты ауыр емес екенін жорамалдайды. Қауіпсіздік/белгісіздікті басқару теориясы – адамдардың бір-біріне қатысты сезінетін белгісіздік және алаңдаушылық. ЕТТ-мен байланыстыра қарағанда, бұл алаңдаушылық пен белгісіздік мәдениеттер арасында өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, біреудің жеке кеңістігін бұзу немесе тиімсіз коммуникация жасау белгісіздік пен алаңдаушылықты тудыруы мүмкін. SIP-ті ЕТТ-мен бірге қолдану арқылы КМК арқылы құрылған тұлғааралық және гиперперсональды қарым-қатынастарды зерттеуге болады.
Теорияны одан әрі қолдану және дамыту
Әлеуметтік нормаларды маркетинг концепциясы күтуді бұзуға сәйкес келеді, себебі ол норманы қабылдаудан өзгеше фактілерді қамтитын хабарламалар оң күтуді бұзуды тудырады деген тұжырымға негізделген. Жарнама, стратегиялық коммуникациялар және қоғамдық қатынастар әлеуметтік нормалар науқанын осы позицияға сүйендіреді. Інтеракциялық бейімделу теориясы күтуді бұзуды одан әрі зерттейді. Burgoon әлеуметтік өзара әрекеттесуді жан-жақты қарастыру үшін жасаған IAT, адамдар өзара әрекеттесуге қажеттіліктермен, үміттермен және тілектермен кіреді дейді. Бұл факторлар бастапқы мінез-құлыққа да, жауап беру мінез-құлығына да әсер етеді. Егер мінез-құлық адамның қажеттіліктерін, үміттерін немесе тілектерін қанағаттандырса, жауап оң болады. Егер мінез-құлық адамның қажеттіліктерін, үміттерін немесе тілектерін қанағаттандырмаса, ол қарым-қатынастың бұзылу дәрежесіне және оң немесе теріс мәніне байланысты оң немесе теріс жауап бере алады. Күтулер адамдардың өзара әрекеттесу үлгілеріне, бір-біріне деген қабылдауына және өзара әрекеттесу нәтижелеріне маңызды әсер етеді. Өз аудиториясының өзін жақсы көретініне сенімді адамдар бұзушылыққа қатысуға қауіпсіз және одан пайда табуға бейім. Бұзушылық әрекеті мағынасы тұманды немесе біркелкі оң немесе теріс емес, бірнеше түсіндірмелерді қамтитын болса, коммуникатордың сыйақылық құндылығы түсіндірмелерді, бағалауларды және келесі нәтижелерді реттеуде ерекше маңызды рөл атқарады. Күтуді бұзу теориясы (КБТ) жұмыс орнындағы халықаралық тәжірибеге де қатысты. "Білімі, жұмыс тәжірибесі және халықаралық тәжірибесі бар шетелдік жаңа келген адам топтың жұмысына құнды үлес қоса алады деп есептеледі. Осылайша, білім, жұмыс тәжірибесі және халықаралық тәжірибе шетелдік жаңа келген адамның бастапқы тапсырмаға негізделген топтық қабылдауына әсер етеді" (Joardar, 2011). Халықаралық тәжірибесі бар адамның мәдени ортада құнды қарым-қатынастарды қалай құруды үйренген деп есептеуге болады. Сондықтан халықаралық тәжірибе бастапқы қарым-қатынасқа негізделген топтық қабылдауға да әсер етеді. Яғни, бұл жұмыс орнында оң күтуді бұзуға себеп болады. КБТ романтикалық қарым-қатынастардағы ойды оқу күтулерінің теріс әсерін талдау үшін де қолданылады. 2015 жылы Wright және Roloff романтикалық серіктестер бір-бірінің сезімдері туралы айтпаса да, олардың ақыл-ойының оқылуын күту идеясын түсіндірді. Егер қарым-қатынастағы серіктестер өзінен хабарсыз бірдеңе дұрыс емес істесе, адамдардың күтулері бұзылады. Әсіресе, ойды оқу күтулеріне (ООК) жоғары баға беретіндер, қарым-қатынас серіктестері олардың күтулерін бұзғанын білмесе, көңілсіздікке ұшырауы мүмкін. Зерттеуде ООК-қа байланысты осындай бұзушылықтар ұрыс-керіс мінез-құлық және үнсіздік сияқты жауаптарға әкеледі, бұл ұзақ мерзімді романтикалық қарым-қатынастарға зиян келтіреді.