Кеңес Одағының ыдырауынан кейінгі Кубаның экономикалық дағдарысы

Кіріспе

Кеңес Одағының ыдырауынан кейінгі Кубадағы экономикалық дағдарыс

Арнайы кезең (lang es), ресми түрде Бейбіт уақыттағы ерекше кезең (Período especial en tiempos de paz) – 1991 жылы КСРО мен Кеңес экономикалық ынтымақтастық кеңесінің (Comecon) тарауына байланысты Кубада басталған, ұзаққа созылған экономикалық дағдарыс кезеңі. Арнайы кезеңдегі экономикалық төмендеу 1990-жылдардың басында және ортасында ең ауыр деңгейге жетті. Хьюго Чавестің Венесуэласы Кубаның негізгі сауда серіктесі және дипломатиялық одақтасы болған онжылдықтың соңында, және әсіресе Владимир Путин президент болғаннан кейін Куба-Ресей қарым-қатынастары жақсарғаннан кейін жағдай жақсара бастады. Арнайы кезеңдегі қиындықтарға мемлекеттік бағамен берілетін рациондық тағамдардың күрт азаюы, энергия тапшылығы және кеңестік импортқа артық тәуелді экономиканың құлдырауы кірді. Бұл кезең Куба қоғамын және экономикасын түбірімен өзгертті, себебі органикалық шаруашылықты енгізуге, автомобильдерді пайдалануды азайтуға, сондай-ақ бүкіл ел бойынша өнеркәсіп, денсаулық сақтау және тамақтану жүйесін жаңартуға қажеттілік туды. Адамдар 20 ғасырдың басынан бері қолжетімді болған көптеген тауарлар мен қызметтерден айырылып, оларсыз өмір сүруге мәжбүр болды.

Шолу

"Ерекше кезең" идеясы 1980 жылдардағы кубалық саяси дискурста ұғымға айналды. КСРО бар болған кезде Кубаны мұнай, азық-түлік және техникамен кең көлемде қамтамасыз етті. Ең ірі тікелей әсер – КСРО-дан мұнай импортының толық жойылуы болды; Кубаның мұнай импорты 1990 жылға дейінгі көлемнің 10%-ына дейін төмендеді. Бұрын Куба пайда табу үшін КСРО мұнайын басқа елдерге қайта экспорттады, яғни 1990 жылға дейін мұнай Кубаның екінші ірі экспорттық тауары болды. Ресей Федерациясы бұрынғы КСРО-дан құрылғаннан кейін, оның басшылығы КСРО-ның аралға кепілдік берген мұнайды жеткізуге ниеті жоқ екенін дереу мәлімдеді; нәтижесінде екі жыл ішінде Кубаның мұнай тұтынуы бұрынғы деңгейден 20%-ға төмендеді. Бұл өте ауыр салдарға алып келді, көптеген кубалық өнеркәсіптер мұнайсыз жұмыс істей алмады. Жер аудару, пермакультура және жаппай көлік құралдарының инновациялық тәсілдерін жедел дамыту қажет болды. Кейде автобус күту үш сағатқа созылуы мүмкін, электр қуатының үзілісі он алты сағатқа дейін жалғасуы мүмкін, азық-түлік тұтынуы бұрынғы деңгейдің бестен бір бөлігіне дейін азайды және орташа кубалық шамамен тоғыз килограмм немесе 20 фунт салмақ жоғалтты. 1990–92 және 1995–97 жылдардағы кубалықтардың тәуліктік орташа энергия тұтынуы тиісінше 2720 және 2440 ккал/адам/күн құрады. 2003 жылы орташа калориялық тұтыну 3280 ккал/адам/күнге дейін өсті. БҰҰ Сауда-өнеркәсіп ұйымының мәліметінше, әр адамға күн сайынғы ең төменгі энергия қажеттілігі шамамен осындай. Дағдарыстың алғашқы жылдары АҚШ заңнамасы жеке топтарға азық-түлік және дәрі-дәрмек түрінде гуманитарлық көмек көрсетуге рұқсат берді. 1996 жылдың наурыз айында Хелмс-Бертон заңы Кубада бизнес жүргізетін шетелдік компанияларға қосымша санкциялар салды және АҚШ азаматтарына кубалық үкімет тәркілеген американдық мүлікті пайдаланған шетелдік инвесторларды сотқа беруге мүмкіндік берді. Куба үкіметі халықаралық нарықтар арқылы жоғалған кеңестік мұнайды алмастыру үшін қажетті шетел валютасын табу мақсатында Батыс Еуропа және Оңтүстік Америка елдерімен тиімді экономикалық және туристік келісімдер жасауға мәжбүр болды. Сонымен қатар, импортталған болат және басқа да кендердің жеткізілімі дерлік тоқтатылғандықтан, Куба ел бойынша мұнай өңдеу зауыттары мен фабрикаларды жапты, елдің өнеркәсіптік қуатын және миллиондаған жұмыс орындарын жойды. Үкімет кейіннен осы жоғалған жұмыс орындарын өнеркәсіптік ауыл шаруашылығы және басқа да отандық жобалардағы жұмыспен алмастыруға кірісті, бірақ бұл жұмыс орындары көбінесе нашар төленді, ал кубалықтардың экономикалық жағдайы нашарлады. Көліктің баламалы түрлері, ең әйгілісі – кубалық "түйелер", жүздеген кубалықтарды тасымалдауға арналған 18 дөңгелекті тракторлы тіркемелер, жолаушылар автобустары ретінде қайта жабдықталды. Тамақ өнімдеріне келетін болсақ, ет және сүт өнімдері, бұрынғы фабрикалық шаруашылық әдістерінде мұнайға өте тәуелді болғандықтан, кубалық диетада тез арада азайды. Латын Америкасының тамақтану әдеттеріне қайшы келетін өзгеріс кезінде арал тұрғындары қажеттілікпен талшықты, жаңа өнімдерге және ақырында вегетариандық диетаға көшті. Мұнайға арналған қантты енді қажет емес – кеңестіктер Кубамен келісімшарт жасаған мұнай-қант бағдарламасы, әрине, тоқтатылды – Куба ауыл шаруашылығы өндірісін диверсификациялады, бұрынғы қант егістіктерін апельсин және басқа жеміс-жидектер мен көкөністер өсіру үшін пайдаланды. Куба үкіметі 1998 жылы социалист Уго Чавес президент болып сайланғаннан кейін Венесуэламен ынтымақтастыққа да көбірек мән берді.

The idea of a "special period" became a concept in Cuban political discourse in the 1980s. During its existence, the Soviet Union provided Cuba with large amounts of oil, food, and machinery. The largest immediate impact was the loss of nearly all of the petroleum imports from the Soviet Union; Cuba's oil imports dropped to 10% of pre 1990 amounts. Before this, Cuba had been re exporting any Soviet petroleum it did not consume to other nations for profit, meaning that petroleum had been Cuba's second largest export product before 1990. Once the restored Russian Federation emerged from the former Soviet Union, its administration immediately made clear that it had no intention of delivering petroleum that had been guaranteed to the island by the USSR; this resulted in a decrease in Cuban consumption by 20% of its previous level within two years. The effect of this was severe, with many Cuban industries being unable to run without petroleum. Relocalization, permaculture, and innovative modes of mass transit had to be rapidly developed. For a time, waiting for a bus could take three hours, power outages could last up to sixteen hours, food consumption was cut back to one fifth of its previous level and the average Cuban lost about nine kilograms, or 20 pounds. The average daily dietary energy consumption of Cuban citizens during the periods of 1990–92 and 1995–97 were 2720 and 2440 kcal/person/day respectively. By 2003, average caloric intake had risen to 3280 kcal/person/day. According to the FAO, the average minimum daily energy requirement is about per person. During the early years of the crisis, United States law allowed humanitarian aid in the form of food and medicine by private groups. Then in March 1996, the Helms–Burton Act imposed further penalties on foreign companies doing business in Cuba, and allowed U. S. citizens to sue foreign investors who use American owned property seized by the Cuban government. The Cuban government was also forced to contract out more lucrative economic and tourism deals with various Western European and South American nations in an attempt to earn the foreign currency necessary to replace the lost Soviet petroleum via the international markets. Additionally faced with a near elimination of imported steel and other ore based supplies, Cuba closed refineries and factories across the country, eliminating the country's industrial arm and millions of jobs. The government then proceeded to replace these lost jobs with employment in industrial agriculture and other homegrown initiatives, but these jobs often did not pay as well, and Cubans on the whole became economically poorer. Alternative transport, most notably the Cuban "camels", immense 18 wheeler tractor trailers retrofitted as passenger buses meant to carry hundreds of Cubans each, flourished. Food wise, meat and dairy products, having been extremely fossil fuel dependent in their former factory farming methods, soon diminished in the Cuban diet. In a shift notable for being generally anathema to Latin American food habits, the people of the island by necessity adopted diets higher in fiber, fresh produce, and ultimately more vegan in character. No longer needing sugar as desperately for a cash crop—the oil for sugar program the Soviets had contracted with Cuba had, of course, dissipated—Cuba hurriedly diversified its agricultural production, utilizing former cane fields to grow consumables such as oranges and other fruit and vegetables. The Cuban government also focused more intensely on cooperation with Venezuela once the socialist Hugo Chávez was elected president in 1998.

Экономикалық әсері

Дағдарыс басталғаннан 1995 жылға дейін Кубаның жалпы ішкі өнімі 35%-ға төмендеді, ал дағдарысқа дейінгі деңгейге қайта оралуына тағы бес жыл уақыт кетті. Бұл АҚШ-тағы Ұлы дағдарыс кезіндегі уақытқа ұқсас, бірақ Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Ресейдегіге қарағанда бес жылға аз болды. Ауыл шаруашылығы өндірісі 47%, құрылыс 74%, ал өндірістік қуат 90% қысқарды. Мұның басты себебі – Кубаға көп көлемде арзан азық-түлік экспорттаған Кеңес Одағының ыдырауы болды. Басқа да хабарламаларда кубалықтар қолдарына тигеннің бәрін жеуге мәжбүр болғаны, Гавана зообағындағы жануарлардан бастап үй мысықтарына дейін жегендері айтылды.

Калорияны тұтыну статистикасы

Көптеген зерттеулер ерекше кезеңнің Куба азаматтарының калориялық қабылдауын азайтуға әкелгенін көрсетеді. Бір зерттеу бойынша, 1990 жылдан 1996 жылға дейін калориялық қабылдау 27%-ға төмендеді. FAO статистикасы 1990–92 және 1995–97 жылдар аралығында Куба азаматтарының орташа тәуліктік энергиялық тұтынуы тиісінше 2720 және 2440 ккал/адам/күн құрады. 2003 жылы орташа калориялық қабылдау күніне 3280 ккал/адамға дейін өсті. Ерекше кезеңдегі саяхат үлгілері мен тамақ тұтынудағы өзгерістер дене белсенділігінің жоғарылауына және семіздік деңгейінің төмендеуіне әкелді. Бұл халықтың тағамның қоректік құндылығын төмендетпестен энергияны жинауды азайтуға тырысуымен байланысты болды.

1994 жылғы наразылық

1994 жылғы 5 тамызда Гаванада мыңдаған кубалықтар наразылық акциясын өткізді, олардың кейбіреулері "Libertad!" ("Азаттық!") деп ұран салды. Наразылық кезінде наразылардың бір бөлігі полицияға тас лақтырды, полиция бірнеше сағаттан кейін оларды таратып жіберді. "Journal of Democracy" журналында жарияланған мақалада, кубалық оппозиция осылайша шешуші түрде өзін-өзі көрсетуге ең жақын келгені айтылды.

Ауыл шаруашылығы

Кубаның отарлау тарихында орманды жою және ауыл шаруашылығы жерлерін тым көп пайдалану орын алды. Дағдарысқа дейін Куба АҚШ-тан көбірек пестицидтер қолданған. Тыңайтқыштар мен ауыл шаруашылығы техникасының жетіспеуі органикалық шаруашылыққа және қалалық шаруашылыққа көшуге әкеп соқты. Кубада негізгі азық-түліктерді рациондық жүйемен бөлу әлі де сақталып тұр. Осы рациондық негізгі азық-түліктердің (бидай, өсімдік майы, күріш және т.б.) шамамен 69% импорттан келеді. Дегенмен, жалпы азық-түліктің шамамен 16% шетелден импортталады. Гавана қаласының орталық аудандарындағы киосктер жеке тұрғындарға кеңес және ресурстар ұсынды. Жергілікті өнімдерге оңай қол жеткізуді қамтамасыз ететін шаруалар базарындарының кең таралуы, саяхат уақытын қысқартып, энергияны үнемдеуге мүмкіндік берді.

Куба мәдениеті

Арнайы кезеңнің идеологиялық өзгерістері Куба қоғамы мен мәдениетіне, елде ғана емес, одан тысқары да әсер етті. Идеология, өнер және танымал мәдениетке қатысты осы әсерлерді толық қарастыру Ариана Эрнандес Регуанттың «Арнайы кезеңдегі Куба» кітабында кездеседі. Саяхат пен туризмнің ұлғаюы нәтижесінде халықтық мәдениет жаңа бағыттармен дамыды. Лиза Кнауэр осы жинақта Нью-Йорк пен Гавана арасындағы румбаның таралуын және олардың өзара ықпалын сипаттайды. Антонио Элигио Тонель Куба өнер нарығын қалыптастырған заманауи өнер желілерін, ал Эстер Уитфилд Куба әдебиетінің сол кезеңде испан тілінде сөйлейтін кең әлемге қалай жеткенін баяндады. Дебора Пачини, Марк Перри, Джеффри Бейкер және Сужата Фернандес осы трансұлттық алмасулардың нәтижесінде кубалық рэп музыкасы туралы ауқымды жазбалар жасады. Соңғы жылдары, яғни Арнайы кезеңмен байланыстырылатын 1990-шы жылдар емес, реггетон жастар арасында тимбаның орнын басып, тимбадан бастау алған ашық жыныстық би қозғалыстарын қабылдады. Тимба музыкасы – кубалық дәстүрлі ән мен джаздан өркендеген жанр, ол сезімтал билер мен лирикалық мәтіндер арқылы қаралық пен сексуалдықты көрсетеді, бұл кезеңнің әлеуметтік-мәдени жағдайын әзіл-қалжыңмен бейнелейді [Hernandez Reguant 2006]. Ал кубалық хип-хоп әлеуметтік саналы қозғалыс ретінде дамыды, оған американдық хип-хоптың күшті ықпалы болды. Осылайша, ол тимба сияқты Арнайы кезеңнің тікелей өнімі емес, ғаламданудың нәтижесі болды [Fernandes 2004]. Революция мен АҚШ-тан барлық импорттың тоқтатылуы 1960-шы және 1970-шы жылдары американдық музыканы таратуды қиын етіп, оны көбінесе «дұшпанның музыкасы» деп қарап, көпшілік назарынан шығарып жіберді. Бірақ 1990-шы жылдары жағдай өзгерді, американдық рэперлер Кубаға жиі келіп, туристер CD-дискілер әкелді, ал Солтүстік Америка радиостанциялары, Кубада анық естілетін, олардың дыбыстарын жеткізді. Дегенмен, хип-хоп бейресми желілер арқылы таралып, Гавананың шығыс аудандарындағы рэп әуесқойларының шағын астыртын сахнасын құрды, ол шетелдік ғалымдар мен журналистердің назарын аударды. Соңында рэперлерге мемлекеттік мәдени желілерде орын берілді. Биттер мен тректерді жасау үшін электронды жабдықтарды сатып алуға қаражаттың жетіспеуі кубалық рэпке АҚШ-тағы «ескі мектеп» музыкасына ұқсас шикі сезім сыйлады.

The ideological changes of the Special Period had effects on Cuban society and culture, beyond those on the country. A comprehensive review of these effects concerning ideology, art and popular culture can be found in Ariana Hernandez Reguant's Cuba in the Special Period. As a result of increased travel and tourism, popular culture developed in new ways. Lisa Knauer, in that volume, describes the circulation of rumba between New York and Havana, and their mutual influences. Antonio Eligio Tonel has described the contemporary art networks that shaped the Cuban art market, and Esther Whitfield the channels through which Cuban literature accessed the wider Spanish speaking world during that period. Elsewhere, Deborah Pacini, Marc Perry, Geoffrey Baker and Sujatha Fernandes extensively wrote about Cuban rap music as a result of these transnational exchanges. In recent years, that is, not in the 1990s which is the period identified with the Special Period, reggaeton has replaced timba as the genre of choice among youth, taking on the explicitly sexual dance moves that originated with timba. Whereas timba music was a Cuban genre that evolved out of traditional song and jazz, emphasizing blackness and sexuality through sensual dancing and lyrics that reflected the socio cultural situation of the period with humor [Hernandez Reguant 2006], Cuban hip hop evolved as a socially conscious movement influenced heavily by its kin genre American hip hop. Thus it was not so much a product of the Special Period—as timba was—as one of globalization [Fernandes 2004]. The Revolution and the blockage of all imports from the US had made the dissemination of American music difficult during the sixties and seventies, as it was often "tainted as music of the enemy and began to disappear from the public view." But all of that changed in the 1990s, when American rappers flocked regularly to Cuba, tourists brought CDs, and North American stations, perfectly audible in Cuba, brought its sounds. Nonetheless, hip hop circulated through informal networks, thus creating a small underground scene of rap enthusiasts located mostly in Havana's Eastern neighborhoods that called the attention of foreign scholars and journalists. Eventually, rappers were offered a space within state cultural networks. The lack of resources to purchase the electronic equipment to produce beats and tracks gives Cuban rap a raw feel that paralleled that of "old school" music in the US.

Энергия дағдарысы

Үкіметтің дереу қабылдаған шараларының бірі – КСРО Куба үкіметін күтілетін шикі мұнай квотасын жеткізбейтіні туралы хабарлағанға бір апта бұрын, күтілетін энергетикалық дағдарыс туралы телеарналар арқылы хабарлау болды. Азаматтардан барлық салаларда тұтынуды азайту және қоғамдық көлік пен бірлесіп көлік пайдалану сұралды. Уақыт өте келе, әкімшілік 21-ғасырға дейін созылған ұзақ мерзімді энергетикалық/экономикалық дағдарысты басқару үшін жоспарлы стратегиялар әзірледі.

Тамақ рационы

Азық-түлік рационирование күшейтілді. Отбасыларға ай сайынғы нормалар Біріккен Ұлттар Ұйымы ұсынған ең төменгі қажеттіліктерге сәйкес белгіленді. Тамақтану 1989 жылы күніне 3052 калориядан 1993 жылы 2099 калорияға дейін төмендеді, ал кейбір мәліметтерде тіпті күніне 1863 калорияға дейін жеткен. Ұсынылатын ең төменгі норма күніне 2100-2300 калорияны құрайды.

Тұрғын үй, жер үлестіру және қала құрылысы

Цемент өндірісінің құнының жоғарылауы, құрал-жабдықтар мен құрылыс материалдарының тапшылығы бұрыннан қалың қоныстанған тұрғын үй мәселесін ушықтырды. Энергиялық дағдарысқа дейін де көп отбасылар қалалық аймаққа жақын болу үшін кішкентай пәтерлерде (олардың көпшілігі өте жақсы емес жағдайда) тұрды. Бұл жағдайды жеңілдету мақсатында үкімет жер бөлумен айналысты, мемлекеттік иеліктегі ірі шаруашылықтарға жеке шаруашылықтар қосылды. Ауылдық жерлерде шағын үйлер салынды және отбасыларды көшіп келуге, өздеріне азық-түлік өндіруге және жергілікті шаруалар базарында сатуға ынталандыру үшін жер берілді. "Қоғамның күші: Куба қалай мұнайдың ең жоғары шегінен өтті" деген фильмде айтылғандай, топтарға тиесілі және басқарылатын кооперативтер құрылды, сондай-ақ оларға несие алмасуға және тұқымдар мен басқа да тапшы тауарларды сатып алу үшін топтық сатып алу мүмкіндігін пайдаланатын "қызмет көрсету кооперативтерін" құруға жағдай жасалды.

Көлік

Кубалықтар көлікпен ыңғайлы қатынасуға үйренген. Ерекше кезеңде мыңдаған адамды мектепке, жұмысқа және күнделікті іс-әрекеттерге тасымалдауды басқарудың жаңа тәсіліне бейімделу қиын болды. Тамақ – өмір сүрудің кілті екенін түсінгеннен кейін, көлік мәселесі екінші орынға түсіп, жаяу жүру, автостоп және бірлесіп көлік пайдалану қалыпты жағдайға айналды. Жекеменшік көліктер көп емес; меншік құқығы – құқық емес, еңбек еткені үшін берілетін артықшылық ретінде қарастырылады. Қоғамдық көлік түрлері өте алуан түрлі:
Автокөліктер – Кубада көптеп кездесетін ескі американдық машиналары такси ретінде пайдаланылады, қажетті жерлерде тоқтап, алтыдан сегізге дейін жолаушы тасымалдайды. Көліктерге – жолаушылардың көбірек сыйып, ауа-райынан қорғалуы үшін шатырлар мен сатылар қосылған, немесе ашық "көліктік автобустар" қолданылады. Велосипедтер – Қытайдан 1,2 миллион велосипед сатып алынып, таратылды, ал Кубада тағы жарты миллион велосипед өндірілді. "Түйелер" – Жүк көліктерінің платформаларын 300 жолаушыға дейін сыйымды автобусқа айналдыру. Мемлекеттік көліктер қажет болған жағдайда жолаушыларды тасымалдайды. Жылқы мен есектер, сондай-ақ велосипед және ат арбалары такси лицензиясымен ауылдық және қалалық аймақтарда кеңінен қолданылады. Жеке адамның ыңғайлылығына қарағанда энергияны тиімді пайдалану маңыздырақ.