Парсы және Үрді тілдерінің байланысы

Кіріспе

Парсы және урду тілдерінің арақатынасы

Парсы тілі мен урду тілі соңғысының тарихы бойында тығыз байланыста болды. Парсы тілі тарихи тұрғыдан қазіргі урду тілінің қалыптасуы мен дамуына зор үлес қосты және бүгінде оның мәртебелі тілі саналады. Қазіргі парсы тілін Орталық Азиядан түркі-парсы текті билеушілер Үндістанға орта ғасырларда әкелді. Парсы тілінің урду тіліне күшті әсері оның көптеген билеушілер кезінде ресми және әдеби тіл мәртебесіне, сондай-ақ олардың субконтинентте билік құрған кезеңдегі лингва франка ретіндегі орнына байланысты. Парсы тілі Үндістандағы отаршылдық кезеңде урду тілімен ығыстырылды, бірақ ол өзінің туған жерінде – Иранда (фарсы тілінде), Ауғанстанда (дари тілінде) және Тәжікстанда (тәжік тілінде) қолданылуда. Урду тілі қазір Пәкістанның ресми тілі және лингва франкасы болып табылады, ал Үндістан Республикасында ресми мойындалған тіл.

Шолу

Хиндустани (кейде Хинди-Урду деп аталады) – Пәкістан мен Үндістанның Хинди белдеуінің кең таралған тілі және лингва франкасы. Ол өзінің екі ресми тіркеуісі арасындағы диалектілік үздіксіздік құрайды: жоғары парсыланған урду және парсыдан тазаланған, санскриттенген хинди. Урду парсы әліпбиінің өңделген нұсқасын пайдаланса, хиндиде деванагари қолданылады. Хиндустани тілінің әдеттегі түрі сөйлейтін адамның немесе мекеменің шығу тегіне байланысты урду немесе хинди деп аталады. Бұл жағдай әлеуметтік-саяси факторлар мен дау-дамайларға толы, мұнда парсы тілі де маңызды рөл атқарады. Лингвистикалық тұрғысынан, урду тілі тіркеуіс ретінде, ал хиндустани – күнделікті қолданыстағы тіл ретінде қарастырылады. Хиндустани парсы тілінен күшті ықпал алады; оның әдеттегі түрінде парсыдан көптен бері сіңірілген көптеген сөздер мен тіркестер бар, олармен ұлттық шекаралардың ар жағындағы адамдар да бөліседі. Урду тілі, тіркеуіс ретінде, субконтиненттегі барлық нұсқаларынан парсы тілінің ең күшті ықпалына тап болады, оның сөздік қоры, грамматикасы және айтылуында да парсы тілінің әсері көрінеді. Бұл Үндістанның 22 тілінің бірі және бірнеше Үндістан штаттарында мемлекеттік мәртебеге ие.

Тарих

Парсы және урду тілдері ерекше тілдер болып табылады. Парсы тілі иран тілдеріне жатқызылады, ал урду – үнді-арий тілі. Олар үлкен үнді-иран тілдері тобына кіреді, сондықтан ортақ тегіне байланысты кейбір тілдік ерекшеліктері бар. Дегенмен, парсы тілінің ықпалы көбінесе тікелей, парсыландыру деп аталатын үдеріс арқылы жүзеге асты. Газнавилердің түркі-парсылықтардың Оңтүстік Азияны басып алуынан кейін парсы тілі Үндістан субконтинентіне енгізілді. Ежелгі хинди тілінің Дели диалектісі және Оңтүстік Азияның басқа да диалектілері парсы, шағатай және араб тілдерінен көптеген сөздерді қабылдады. Дели сұлтандығы осы процесті одан әрі дамытуға мүмкіндік берді. Парсы тілінің субконтинентке енуінің негізі ерте заманнан бастап түркі тектес афған және Орталық Азиядан келген түрлі парсы әулеттерімен қаланды. Солтүстік Үндістан субконтинентінде пайда болған, лексикалық жағынан алуан түрлі тілдің бұл нұсқасы көбінесе Zaban e Urdu e Mualla («орда тілі») деп аталды. Парсы тілі иран тілі болса, урду – үнді-арий тілі, перс-араб әрпімен жазылады; урдудің сөздік қоры санскрит және пракриттен алынған үнді сөздеріне негізделген, ал мамандандырылған сөздер парсы тілінен қарыз алынған. Персия тіліне тән кейбір грамматикалық элементтер, мысалы, эзафе және псевдонимдер, діни және дүниелік салаларда урду әдебиетіне оңай сіңірілді. Үндістани тілі Оңтүстік Азиядағы әдеби және мәдени салаларда өзгешелікке ие болды, себебі ол Үндістан субконтинентінде лингва франка рөлін атқарды, бұл тілдің бірінші және екінші тіл ретінде көптеген қолданушыларының нәтижесінде болды. Кроссовер жазушылардың бірі – Әмір Хусрау, үнді ақыны, оның парсы және урду тіліндегі шумақтары бүгінгі күнге дейін Оңтүстік Азияда оқылады. Пәкістанның ұлттық ақыны Мұхаммед Иқбал да Оңтүстік Азияның белгілі жазушысы болды, ол парсы және урду тілдерінде жазды, ал кейінірек өмірінде парсы тіліне толығымен қайта оралды.

Persian and Urdu are distinct languages. Persian is classified as an Iranian language, whereas Urdu is an Indo Aryan language. They fall under the larger grouping of the Indo Iranian languages, and hence share some linguistic features due to common descent. However, the majority of influence from Persian is direct, through a process often called Persianization. Following the Turko Persian conquest of South Asia by the Ghaznavids, Persian was introduced into the Indian subcontinent. The Delhi dialect of Old Hindi and other dialects of South Asia received a large influx of Persian, Chagatai and Arabic vocabulary. The subsequent Delhi Sultanate gave way for a further continuation of this. The basis in general for the introduction of the Persian language into the subcontinent was set, from its earliest days, by Afghan and various Persianate dynasties from Central Asia of Turkic origin. This lexically diverse register of language, which emerged in the northern Indian subcontinent, was commonly called Zaban e Urdu e Mualla ('language of the orda court'). Unlike Persian, which is an Iranian language, Urdu is an Indo Aryan language, written in the Perso Arabic script; Urdu has a Indic vocabulary base derived from Sanskrit and Prakrit, with specialized vocabulary being borrowed from Persian. Some grammatical elements peculiar to Persian, such as the enclitic ezāfe and the use of pen names, were readily absorbed into Urdu literature both in the religious and secular spheres. Hindustani gained distinction in literary and cultural spheres in South Asia because of its role as a lingua franca in the Indian subcontinent as a result of the large number of speakers the language has, both as a first and second language. A prominent crossover writer was Amir Khusrau, an Indian poet whose Persian and Urdu couplets are to this day read in South Asia. Muhammad Iqbal, the national poet of Pakistan, was also a prominent South Asian writer who wrote in both Persian and Urdu; which in later life he reverted back to Persian exclusively.

Үлгілерді салыстыру

Келесіде ирандық парсы және ресми урду тілдерінің салыстыруы келтірілген. Урду тілі, ирандық парсы тіліне қарама-қайшы, Насталик каллиграфиялық қолмен көрсетілген. Ирандық парсы тілінде: «Барлық адамдар бостандықта туады және олардың қадір-қасиеті мен құқықтары тең. Олардың барлығының ақыл-ойы мен ар-ұжданы бар, және олар бір-бірімен бауырластық рухта қарым-қатынас жасауы керек». Стандартты урду тілінде: «1-бап. Барлық адамдар бостандықта және қадір-қасиеті мен құқықтары тең туады. Олар ақыл-сана мен ар-ұжданға ие. Сондықтан олар бір-бірімен бауырластық рухта қарым-қатынас жасауы керек».