Кіріспе

Фин саясаткері және жазушысы Ержо Элиас Сирола (туған Ержо Элиас Сирен; 8 қараша 1876 – 18 наурыз 1936) – фин социалистік саясаткері, жазушы, мұғалім және газет редакторы. Ол Финляндияда сайланған лауазымда болған, 1918 жылғы Финляндия Социалистік Жұмысшы Республикасының сыртқы істер министрі, Финляндия Коммунистік партиясын құрған және Коммунистік Интернационалдың қызметкері ретінде белгілі болды.

Өмірбаян

Ержо Есиас Сирен 1876 жылғы 8 қарашада Финляндияның Пииккио қаласында дүниеге келді, ол кезде Ресей империясының құрамында болған. Оның әкесі Карл Густав Сирен дін қызметкері болды. Ерьо Випуридегі лицейге оқуға түсіп, кейін Раума мұғалімдер колледжін бітірді (1902 жыл). Революциялық кезеңде парламенттік әдістерді жақтаған Сирола Социал-демократиялық партияның радикалды қатарларымен келіспей, 1906 жылғы партияның ұлттық конференциясында хатшылыққа үміткерліктен бас тартты. Ленин Александр Керенскийдің Уақытша үкіметінің әскерлері большевиктердің көтерілісін басу үшін Финляндиядан алынып кетеді деп қорқып отырды. Ол финдерді жалпы ереуіл бастауға шақырды, осылайша большевиктердің билікті басып алуына еліктеуді көздеді. Алайда Сирола мен Хаттунен Ленинмен болған кездесуден күткен нәтижені алмады, большевиктердің билігінің өте тұрақсыз екенін түсіндіріп, фин СДП-ның большевиктер үкіметінің сақталуына сүйенуі қауіпті деп санайды. Бұл сақтық көзқарасты СДП парламенттік тобы да қолдады, бірақ партиядағы радикалдар революцияны алға жылжытып, 14 қарашада жалпы ереуіл жариялады. Сирола ереуілді ұйымдастыруға жалпы бақылау жасаған үш СДП басшысының бірі болды. Бір тарихшы атап өткендей: «Ереуілді жүргізу жөніндегі нұсқауларда әрбір қауымда барлық жұмысшы ұйымдарына, ең бастысы – Қызыл гвардияға толық билік беретін революциялық кеңес құру қажеттігі көрсетілді, ол жұмысшы билігінің атқарушы органы болуы тиіс еді. Қызыл гвардия тәртіпті сақтау үшін милициямен бірлесіп жұмыс істейтін, күзетшілер мен патрульдер ұйымдастырып, жұмысшылардың қауіпті жауларын тұтқындайтын, алкогольдік өнімдерді тәркілейтін және қауесет таратуды тоқтатуға тырысатын еді. Нұсқаулық «жалпы ереуіл кезінде тәртіпті мінсіз сақтау керек» деген стандартты талаппен аяқталды. Революция мен анархияның бір-бірінен ерекше екенін есте ұстаған жөн». Әрбір қауым фин революциялық үкіметін бастаған жалпы ереуілді әртүрлі бастан кешірді, толық бейқұлықтан бастап, ереуілге қарсы шыққан қасарысқан кәсіпкерлердің есіктерін Қызыл гвардиямен жабуға дейін. Акцияның табысы жұмысшы табының арасында бір апта бұрын большевиктердің билікті басып алуын үлгі етіп, билікті толық басып алуға күшті қысым жасады. Алайда Сирола қарулы түрде билікті басып алудың әлі ерте деп санайды. Ол 16 қарашаның таңертеңгі сағаттарында өткен СДП-ның Революциялық кеңесінің отырысында «Ресейдегі жағдай және немістердің күтілетін шабуылы» шешуші екенін айтты және парасатты әрекет парламентті жеңілдіктерге мәжбүрлеу, азық-түлікпен қамтамасыз ету және жалпы ереуілге қатысқандарға жалақы мен сыйақы беру болып табылады. Алайда, мұндай сақтық ұстанымды қолдаған парламенттік делегаттар азшылықта болды, ал таңғы сағат 5:00-де Революциялық кеңес билікті басып алуды қолдап, 14-11 дауыспен шешім қабылдады. Қызыл гвардия өз билігімен буржуазиялық беделді адамдарды тұтқындап, түрмеге жапты, революция одан әрі жылдамдады. 18 қарашада ашуланған теміржолшылар тобы СДП басшыларына келіп, партия басшысы Куллерво Маннерге «сіз жұмысшыларды сатып кеттіңіз, социалистік үкімет құрылғанға дейін ереуіл жалғасуы керек» деді. Сол түні ереуіл комитеті жиналып, социалистік үкіметке қолдау білдірді және Қызыл гвардия бұл мақсатқа қол жеткізгенше қарулы болуы керектігін және «барлық билік жұмысшылардың қолына берілуі керек» деп мәлімдеді. Парламенттік маневрлерге жауап ретінде Қызыл гвардия түрлі аймақтарда қарулы әрекеттер жасады, нәтижесінде 34 адам қаза тапты, олардың көпшілігі Қызыл гвардияның зорлық-зомбылығының құрбаны болды. Бұл күшейген антагонизм екі тараптың арасында өтпес кедергі тудырды. Консервативті парламенттік көпшілік Қызыл гвардияны қарусыздандыруға және монархиялық үкімет құруға бел буғандықтан, ел азаматтық соғысқа ұшырады. 1918 жылғы 19 қаңтарда қызыл гвардияшылар мен консервативті Випури қорғаныс корпусы арасында қақтығыс болды, оған одақтастарына көмекке келген ресейлік әскерлер де қатысты. Қақтығыстар қызыл гвардияшылардың 27/28 қаңтар түнінде Хельсинкиді басып алуымен жалғасты. Генерал Маннергейм басқарған ақ әскерлер Финляндияның солтүстік бес алтыншы бөлігін бақылады, ал қызылдар елдің оңтүстік өңірін бақылады, онда елдің халқының шамамен жартысы және Порь, Турку, Тампере, Риихамеки, Хельсинки, Котка және Випури қалалары кірді. Фин революциялық үкіметі жарияланды, онда Сирола Сыртқы істер комиссары болды. Азамат соғысы бір жақты болып шықты, Маннергеймнің басшылығымен ақ әскерлердің жоғары офицерлік құрамы мен жабдықтары жеңіске жетті. 1918 жылдың көктеміне қарай қызыл үкімет ақ әскерлердің қолынан әскери жеңіліске ұшырағаны анық болды, Сирола революциялық үкімет басшылығының эвакуациясын ұйымдастырды. 7 сәуірде Петроградта фин социалистерінің кездесуі өтті, онда түрлі қоныстану жоспарлары талқыланды, ал Сирола үш күннен кейін келіп жатқан қашқынды көшірушілерге көмектесу үшін Петроградта кеңсе ашты. Эвакуация 1918 жылғы 14 сәуірде ресми саясатқа айналды. Тарихшы Энтони Аптон атап көрсетеді: «Социалистік көшбасшылардың алдында үш таңдау болды: шартсыз қарсы тапсыру, Финляндиядағы соңғы күреске қатысып, дерлік сөзсіз шейіт болу немесе болашақта қайта оралу мүмкіндігімен сақтықпен шегіну. Бұл шешім қабылдау оңай болды және олардың қарсыластары айтқандай, олар әлсіз және қорқақ адамдар емес, адал, бірақ жаңылысқан ізбасарларын сатқан жоқ. Олар марксистер еді және өздерінің жеңілісін таптық соғыстың тек бір эпизоды ретінде көре алды, ол әрқашан жалғасады, ал олардың міндеті – даналыққа салынған қимылдар жасау емес, күреске жаңа күшпен кірісу болды». Фин социалистік республикасы 1918 жылғы 15 мамырда құлады.

Кеңес елдері

Сирола 1918 жылдың тамыз айының соңында Мәскеуде Финляндия Коммунистік партиясын құруға қатысты. Бұл жаңа ұйымның басқарушы Орталық Комитеті Петроградта орналасты, онда фин және швед тілдерінде күнделікті газеттер мен журналдар шығарып, алғашқы жылы 40-тан астам үнқағаз басып шығарды. Бұл жаңа партияның құпия ұйымдары Финляндия ішінде құрылды, онда олар әдебиет таратып, насихат жұмыстарын жүргізді. Коминтерннің құрылтай съезінде Сирола фин революциясы туралы баяндама жасады: «Осындай күреске саяси және әскери тұрғыдан жеткілікті дайындық жасамағанымен, жұмысшылар үш ай бойы майданда тұрып, сонымен қатар әлеуметтік және экономикалық өмірді ұйымдастыруға үлкен күш салды. Фин пролетариатының алғашқы революциясы жеңіліске ұшырады. Қызыл гвардияда соғысқан ерлер мен әйелдердің құрбандыққа дайындығы мен батылдығы, орыс жолдастарымыздың баға жетпес көмегі фин, швед, неміс және орыс офицерлері бастаған халықаралық Ақ гвардияшылардың шабуылына тойтарыс беруге жеткіліксіз болды. Сәуірдің соңында Германия империализмі тұрақты әскерлерді соғысқа жіберу арқылы жағдайды өзгертіп жіберді. Содан кейін Ақ гвардияшылар революцияның ең жақсы аман қалған күштерін Ресейге эвакуациялау жоспарын тоқтатып қойды. Фин көтерілісі мен оның қанды салдарынан, жеңген Ақтардың 11 мыңнан астам тұтқындары аштықтан, аурудан немесе атылудан қаза тапқаннан кейін, Сирола парламентаризмге қарсы революциялық жолға бет бұрғаны анық болды: «Біз ұзақ уақыт бойы «бірлік» жұмысшылар қозғалысының идеологиясымен сіңіп кеттік. Тек революциядан кейін ғана бөлініс қажеттігі анық болды. Қақтығыс күшейді. Финляндиядағы буржуазиялық диктатура бұрынғы Социал-демократияның оңшыл қанатына жұмысшыларды басып тастау мақсатымен ұйымдасу және баспасөз бостандығын берді. Бұл сатқындар өткен жылы фин пролетариаты жасаған революцияны жеңіске жеткізуге және парламент, кәсіподақтар мен кооперативтер арқылы жұмыс істейтін бейбіт жұмысшылар қозғалысын насихаттауға бар күштерін жұмсады. Бірақ түрме, аштық және кедейлікпен азап шеккен халыққа осы буржуазиялық лакейлердің насихаты жат. Жұмысшылардың Ақ террор туралы естеліктері әлі де жаңа, және олар Ресейдегі пролетариат диктатурасының тірі мысалын көріп отыр. Сирола сондай-ақ Коммунистік Интернационалдың (Коминтерн) Атқару комитетінің отырыстарында Финляндия партиясын өкілдік етті. 1920 жылы Коминтерннің 2-дүниежүзілік съезіне делегат ретінде қатыспағанымен, 1921 жылы 3-дүниежүзілік съезге қатысып, 1922 жылдың маусым айында Коминтерн Атқару Комитетінің (ККИ) 2-кеңейтілген пленумына қатысты. 1939 жылдың 16 қазанында АҚШ Өкілдер палатасының Дис комитетінің бас тергеушісі Дж. Б. Мэтьюс 1920 жылдары АҚШ-та Гусевтің (транскриптте «Гусев» деп жазылған) қызметі туралы АҚШ Коммунистік партиясының негізін қалаушы және Халықаралық жұмысшылар орденінің (ХЖО) ұзақ жылғы бас хатшысы Макс Бедахттан сұрақ қойды: М. Мэтьюс: Сіз Сирола деген адамды білесіз бе? М. Бедахт: Мен Сироламен де Коминтернде кездескенімді есімде сақтаймын. М. Мэтьюс: Сіз оны осы жерде кездестірдіңіз бе? М. Бедахт: Мен онымен кездеспей тұрып, оның есімін білгенмін. М. Мэтьюс: Сіз оны АҚШ-та кездестірдіңіз бе? М. Бедахт: Жоқ, кездеспедім. М. Мэтьюс: Сіз оны АҚШ-тағы Коминтерн өкілі ретінде танымадыңыз ба? М. Бедахт: Жоқ, танымадым.

Карелия

1930 жылы Сирола Коминтерннің қызметкері лауазымын тастап, Карелия Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасындағы Халық Білімі Комиссары болды. Сирола Кеңес Карелиясында «Калеваланы» зерттеуді жалғастырды. Сироланың бастамасымен Карелия Республикасының Кантеле оркестрі құрылды. Сирола марксистік тарихи материализм тұрғысынан басқа елдердің «Калевала» және халық поэзиясына да қызығушылық танытты, соның ішінде «Эдданың шағын үлгісі» және «Орыс халық мұрасының үлгісі» сияқты мақалаларда осы тақырыпта жазды. 1935 жылы Петрозаводск қаласында «Калеваланың» 100 жылдығына арналған сөз сөйлеп, «Калевала – еңбекшілердің мәдени мұрасы» атты кітап жариялады.

Өлім

Ержо Сирола 1936 жылы 18 наурызда Мәскеуде инсульттан қайтыс болды. Ол қайтыс болған кезде 59 жасқа толыпты. 1957 жылы Сироланың күлі Финляндияға қайтарылып, Хельсинкидегі Малми бейістігіне қайта жерленді.

Мұра

Ванаянлиннада 1946 жылдан 1994 жылға дейін Финляндия Коммунистік партиясының халық жоғары мектебі, оған құрмет көрсетіп Сирола опстосы деп аталды.