Уақыт қаласының хикаясы

Кіріспе

1987 жылы Диана Уинн Джонстың "Уақыт қаласының хикаясы" кітабы британдық автор Диана Уинн Джонс тарапынан алғаш рет жарияланды. Онда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лондоннан эвакуациялана жатқан Вивиан Смит атты қыздың қашқындалып, тарихты сақтау үшін күреске қатысуы туралы айтылады. Бұл романында Джонс уақыт саяхатын басқа көптеген шығармаларына қарағанда, қазіргі ғылыми түсініктерімізге сүйене отырып түсіндіреді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

1939 жылдың қыркүйегі, Екінші дүниежүзілік соғыстың басталысы, Вивиан Смит эвакуацияланып жатыр. Бейіткөлге келгенде, оны Джонатан мен Сэм есімді екі ұл ұрлап алып, біз Тарих деп білетін нәрседен тыс жерде орналасқан Уақыт қаласына жеткізеді. Оқиғаның көп бөлігі Уақыт қаласында өтеді, оның мақсаты – тарих барысын қадағалау және оның «дұрыс» жолынан шығуын болдырмау. Осы жолдан ауытқуын тоқтату үшін Уақыт полициясы тарихқа бақылаушыларын жіберіп, оқиғалардың дұрыс бағытта дамуын қамтамасыз етеді. Джонатан мен Сэм Вивианды ұрлаған себебі, олар (бұрыс) оның Уақыт қаласындағы аңыз тұлға – «Уақыт ханым» екеніне сенеді. Уақыт ханым – Фабер Джонның серігі, тағы бір аңыз тұлға. Аңыз бойынша, тарих соңында Фабер Джон мен Уақыт ханым Уақыт қаласына оралады. Сэм мен Джонатан Хронологтың, Уақыт қаласындағы биліктің, тарихтың бұзылуы мен оның кінәсінің Уақыт ханымда екені туралы әңгімесін естіп қалды. Олар оның Фабер Джонның (аудармада Джон Смит) әйелі болғандықтан, өзін Смит деп атайды және жас қыз болып көрінеді деп ойлады. Вивиан осы талаптарға сай келетіндіктен, олар оның Уақыт ханым болуы керек деп шешті. Вивиан оларды өзінің Уақыт ханым емес екеніне көндіреді. Алайда, ұлдар оны өз уақытына қайтара алмайды, себебі уақыт құлыптарын қайта-қайта пайдалану Уақыт полициясының назарына түсіп, оларды жалап тастауы мүмкін. Вивиан Джонатанның отбасымен бірге, оның туысы Вивиан Ли болып жүреді. Джонатан мен Сэмді тарихтағы бұзылулар қатты алаңдатады, себебі бұл Уақыт қаласының да ыдырауына әкелуі мүмкін. Алайда, олар Вивианның ұстазы доктор Виландерден Фабер Джон туралы тағы бір аңыз бар екенін біледі. Бұл аңызда Фабер Джон төрт сандықты жасады делінген – Алтын, Күміс, Темір және Қорғасын – олар тарихқа орналасқаннан кейін Уақыт қаласын іске қосу үшін қажетті қуатты қамтамасыз етеді. Олар сандықтардың «Тұрақсыз дәуірлер» деп аталатын тарих дәуірлерінде жасырылғанын біледі, онда оқиғалар бекітілмеген және кез келген сәтте өзгеруі мүмкін. Алайда, үш ірі Тұрақсыз дәуір ғана бар, сондықтан төртінші сандық басқа жерде жасырылуы керек. Жонатан, Вивиан, Сэм және андроид Элио мұражайдың астындағы құпия бөлмеден тапқан көне уақыт саяхаты құрылғысын пайдаланып, сандықтарды іздеуге шығады. Олар Вивианның заманында жасырылған Темір сандықтың ұрланғанын және осының салдарынан тарихқа бүлік келтіргенін біледі. Олар «Темір күзетшіні» Уақыт қаласындағы көрініс ретінде көріп, онымен сөйлеседі. Олар ұрлықты тоқтату үшін уақытқа кері оралып, сандықтың ұрлануын көруге тиіс екенін түсінеді, бірақ олар ұрыны ұстай алмайды. Олар Алтын сандықты да таба алмайды, оны және оның Қамқоршысын табады, бірақ Қамқоршы оны беруден бас тартады, ол Уақыт қаласының соңғы күнінің түскі уақытында Гномон мұнарасына келіп, оны қайтарады дейді. Олар оны шұғыл түрде қажет екеніне көндіруге тырысқанмен, ол беруден бас тартады және бірден жоғалып кетеді. Күміс сандық, өкінішке орай, Ақыл-ой соғыстарының ортасында жасырылған, бірақ олар оны таба алады, ал Күміс күзетші, таңқаларлықтай, оларға оны алуға мүмкіндік береді. Бірақ, бұл жалған екені белгілі болады, ал нағыз Күміс сандықты Күміс күзетші болып келген әйел ұрлап кеткен болуы мүмкін. Уақыт қаласына оралғанда олар жағдайдың нашарлап кеткенін көреді. Күміс сандық жоқ болғандықтан тарихтың басы бұрылды, және ештеңе де болғаны сияқты емес, 1937 жылы басталған Екінші дүниежүзілік соғыс басталып, бастапқыда напалм мен атом бомбаларын қамтиды, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс Бур соғысына қосылады. Ұрыларды ұстауға соңғы әрекеті кезінде Джонатан, Вивиан және Сэм Вивианды ұрлаған станцияға қайта оралады. Бұл олардың ұрынынан құтылмауына, радиоактивті отын тасымалдайтын пойыздың кездейсоқ жарылуына және екі жүз эвакуацияланған адаммен бірге Уақыт қаласына қайтуына себеп болады. Тарихтың соңғы бұзылуынан кейін Уақыт қаласы іс жүзінде жабылып қалды. Байқаушылар тарихтан алынып тасталды, оның ішінде нағыз Вивиан Ли мен оның отбасы да бар. Бірақ олар келгенде Вивиан, Сэм және Джонатанның көңілі толады; шынайы Вивиан Ли – темір жәшікті ұрлаған бала, оның анасы – жалған күміс күзетші, ал әкесі – Алтын дәуірде Джонатанды өлтіргісі келген адам. Уақыт қаласы айналасында бөлшектерге айналып, Лилер Вивианды, Сэмді және Джонатанды тұтқын ретінде Гномон мұнарасына баруға мәжбүрлейді. Үш адам олардың тапқан көне уақыт саяхаты құрылғысы шын мәнінде Қорғасын сандық екенін түсінеді, ал Сэм сағат мұнарасынан қашып, Элиоға хабар береді, ол қалалық шенеуніктермен бірге оралып келеді. Сағат он екіге жеткенде, Алтын күзетші Мұнараның баспалдақтарында (Алтын сандықпен бірге) пайда болады және жоғала бастайды. Вивиан немесе Джонатанды атқыламау үшін бұтада жасырынып отырған Элио Қорғасын сандықты пайдаланып, Алтын күзетшінің жоғалуын тоқтатады. Бұл Күміс және Темір сандықтардың «күшін» тартып алады, олардың барлығы Қорғасын сандығына қайта оралады. Доктор Виландер Исландия императорының қызы Инга Лиді Исландияның ең алғашқы қоныстарына жер аударады; Вив Лиді «Жердің азаюының» соңғы күндеріне. Виван (Ли) Ежелгі Қытайға жіберіледі, бірақ доктор Виландер Вивианға (Смит) оның жеген майлы пирогын (VL) көзіне тығып, кейін мойнына салады. Үш күзетші, Вивиан байқағандай, доктор Виландердің бойымен бірдей, сандықтарды Қорғасын сандығымен бірге әкеліп, олар бірігіп кетеді. Вивиан ол шын мәнінде Фабер Джон екенін түсінеді. Уақыт ханым, ол Алтын дәуірде тапқан жылқыдан басқа, Джонатан мен Сэм Вивианға көрсеткен Эон алаңының астында жатқан ұйықтаған тұлға еді, сондай-ақ Алтын дәуірде Джонатанды емдеген әйел еді. Вивиан, Сэм және Джонатан заңды бұзғаны үшін сотқа тартылады. Мырза Донегал (Сэмнің әкесі және Уақыт патрулінің бастығы) олардың 1939 жылғы қыркүйекте Вивиан Смит ретінде табылған үлкен мөлшердегі хронондардың (хаос тудыратын және қалаға зиян келтіруі мүмкін) көзіне тап болғанын түсіндіреді. Жоспар оны тарихтан алып, жүктемені бейтараптандыруға болатын бекітілген дәуірге орналастыру болды. Джонатан мен Элио оқиғаның қалған бөлігін айтады. Джонатан мен Сэмнің соттары Хронолог қайта жиналғанға дейін және ол есейгенге дейін кейінге шегеріледі. Уақыт ханым Вивианға ол өзі тиген әрбір тарихтың бөлшегін бұзатынын, оның хронондары мен темпорондарының (тарихтағы кез келген адамның) мөлшеріне байланысты екенін айтады, және оның шешімі Вивианды жұлдыздарға жіберу болып табылады. Өте жалғыз Вивиан өзінің шынымен жоғалғанын түсінеді – үйі соғыста болды, және енді баруға еш жері жоқ. Уокерлер, Джонатан және Элио барлығы Вивианды қолдайды, олар осылай істегені үшін жаза ретінде Тас дәуірінде өмір сүруге дайын екенін айтады. Фабер Джон мен Уақыт ханым мойын бұрып, Уақыт қаласы оны осы уақытқа дейін көтергенін және оны қайта құруға әрқашан болады дейді. Олар оның ата-анасын да Уақыт қаласына әкелуге келіседі. «Жарайды, ол Вивианға айтты, «уақыт құлыптары ашылғанша ештеңе жасай алмаймыз, бірақ сіз келесі сабағыңызға келгенде мүмкін болатынын айтам». Бұл Вивиан күтпеген нәрсе еді. «Мені оқытуды жалғастырасыз ба?» «Бастаған ісімді ешқашан тастамаймын», – деді Фабер Джон. «Сіздің миыңызды пайдалануға көндірсем, сіз жақсы оқушы боласыз. Үш күннен кейін SELDOM END-ке келіңіз, әдеттегідей».

It is September 1939, the start of World War Two, and Vivian Smith is being evacuated. On arriving at the station, she is kidnapped by two boys, Jonathan and Sam, and taken to Time City, which exists outside of what we know as History. Most of the plot takes place in Time City, the purpose of which is to oversee the course of history and ensure that it stays on its "correct" path. To stop it straying from this path, the Time Police have Observers out in history, tweaking events to make sure that they go the right way. Jonathan and Sam have kidnapped Vivian because they (incorrectly) believe that she is the "Time Lady," a legendary figure in Time City. The Time Lady is the consort of Faber John, another legendary figure. The legend states that at the end of history, Faber John and the Time Lady will return to Time City. Sam and Jonathan overheard the Chronologue, powerful authorities in Time City, talking about history going wrong and it being the fault of the Time Lady. They reasoned that, since she is Faber John's (in translation, John Smith's) wife, she must be calling herself Smith, and disguised as a young girl. Since Vivian fits these criteria, they had reasoned that she must be the Time Lady. Vivian manages to convince them that she is not the Time Lady. However, the boys cannot return her to her own time, since the repeated use of the time locks would be picked up on by the Time Police and they would be found out. Vivian ends up staying with Jonathan's family, disguised as his cousin Vivian Lee. Jonathan and Sam are especially concerned about the disruptions in history because it may mean that Time City will also break apart. However, they learn from Vivian's tutor, Doctor Wilander, that there is another legend about Faber John. This one states that Faber John created four Caskets – Gold, Silver, Iron and Lead – which, after being placed out in history, provide the power needed to keep Time City running. They discover that the Caskets are hidden in what are known as the Unstable Eras – eras of history in which events are not fixed and which might change at any moment. However, there are only three large Unstable Eras, so the fourth Casket must be hidden somewhere else. Undeterred, Jonathan, Vivian, Sam and the android Elio go in search of the Caskets, using an ancient time travel device they find in a secret room beneath a museum. They discover that the Iron Casket, which was hidden in Vivian's time, had already been stolen, and it was this that was causing the disturbances in history. They see the so called "Iron Guardian" as a ghost, in Time City, and talk to him. They realise that they will have to go back in time to stop the theft, and actually see the casket being stolen, but they are unable to catch the thief. They fare no better with the Gold Casket; they find it, and its Guardian, but the Guardian refuses to hand it over, saying that at midday on the final day of Time City, he will come to the Gnomon Tower and return it. Although they try to convince him that they urgently need it, he refuses to hand it over, and promptly vanishes. The Silver Casket is unfortunately hidden in the middle of the Mind Wars, but they still manage to find it, and the Silver Guardian, who, surprisingly, lets them have it. But, as it turns out, it is a fake, and the real Silver Casket had already been stolen, probably by the woman who posed as the Silver Guardian. On returning to Time City, they see that things have gone terribly wrong. Since the Silver Casket had gone, history has gone into convulsions, and nothing is as it was supposed to be, with World War II starting in 1937 and involving napalm and atom bombs from the start, and World War I melding into the Boer War. In a final attempt to catch the thieves, Jonathan, Vivian and Sam return to the station where they had kidnapped Vivian, and where they are sure the thief must be. This goes badly wrong when they fail to catch the thief, cause an accidental explosion of a train carrying radioactive fuel, and return to Time City with two hundred evacuees in tow. Because of this final disturbance of history, Time City has practically shut down. The Observers are being recalled from history, and this includes the real Vivian Lee and her family. But when they arrive, Vivian, Sam and Jonathan have a nasty surprise; the real Vivian Lee is the child thief that they saw stealing the Iron Casket, her mother is the false Silver Guardian, and her father is a man that they saw in the Age of Gold who tried to kill Jonathan. As Time City starts to fall to pieces around them, the Lees force Vivian, Sam and Jonathan to go to the Gnomon Tower with them as hostages. The trio realise the ancient time travel device they found is in fact the Lead Casket, and Sam manages to escape from the clock tower to tell Elio, who returns with the city officials. When the clock struck twelve, the Gold Watcher appears at the steps of the Tower (with the Gold Casket, of course) and begins to climb the stairs. Hiding in a bush to prevent Vivian or Jonathan from being shot, Elio uses the Lead Casket to stop the Gold Watcher from reaching the top. This drained the Silver and Iron Caskets of "force", all of which went back into the Lead one. Dr. Wilander banishes Inga Lee, the daughter of an Icelandic emperor, to the earliest settlements of Iceland; Viv Lee to the last days of the "Depopulation of Earth". Vivan (Lee) is sent to Ancient China, but not before Dr. Wilander lets Vivian (Smith) shove the butter pie she (VL) had been eating into her own eye, then inside her collar. The three Guardians, who Vivian notices are all exactly the same height as Dr. Wilander, bring the Caskets together with the Lead one, which Dr. Wilander is still holding, and they all blend together. Vivian realises he is in fact Faber John. The Time Lady, who as well as a horse she found in the Age of Gold, was the sleeping figure under Aeon Square Jonathan and Sam had showed Vivian, and also the woman who had cured Jonathan in the Age of Gold. Vivian, Sam, and Jonathan are put on trial for breaking the law. Mr. Donegal (Sam's father and Chief of Time Patrol) explains that they had pinpointed the source of a massive amount of chronons (which cause chaos and could harm the city) to September 1939 as Vivian Smith. The plan was to extract her from history and to a Fixed Era where the load could be neutralised. Jonathan and Elio tell the rest of the story. Jonathan and Sam's trials are postponed until Chronologue gets back together again and until he's older, respectively. The Time Lady tells Vivian that she would disturb every bit of history she comes in contact with, with the amount of chronons and temporons (which anyone from history has) and her solution is to send Vivian out to the stars. A very lonely Vivian realises she truly is lost – home was at war, and now had nowhere to go. The Walkers, Jonathan, and Elio all jump up and vouch for Vivian, saying they could all bear to live in the Stone Age as punishment for doing so. Faber John and the Time Lady relent; Time City has endured her so far and anyway, it could always be built back up again. They arrange for her parents to be brought to Time City as well. "Very well, he said to Vivian, "we can't do anything until the time locks open, but I'll tell you if it's possible when you come for your next lesson." This, Vivian had not expected. "You're going to go on teaching me?" "I never give up on anything once I've started," said Faber John. "Once I persuade you to use your brain, you might even be a good pupil. Come to me with Jonathan in three days time, in SELDOM END as usual."

Қабылдау

Дейв Лэнгфорд "Уақыт қаласы туралы аңызды" "Ақ жұлдыз" журналының 98-шы санында қарап, "Соңғы тарауда көмек келгені соншалықты тиімді болды ki, балалардың күш-жігерінің қажеттігіне көңілің тола бермейді, бірақ бұл оқуға жағымды әрі көбінесе өте күлкілі" деді.