Крива Паланка – Солтүстік Македониядағы қала. Крива өзенінің иілісінен аталған, Түркиядан "Егри Дере" атауы сақталған. Булгариямен шекара маңында орналасқан.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қала Болгариямен шекарадағы Деве-Байр ұлттық шекаралық өткізу пунктіне жақын орналасқан. Осы себепті, қаланың екі бөлігін кесіп өтетін басты жол арқылы үздіксіз ауыр көлік қозғалысы жүреді (Деве-Байр Солтүстік Македония мен Болгария арасындағы маңызды шекаралық пункт саналады, себебі ол екі елдің астаналарын – Скопье мен Софияны байланыстырады).
The town lies near the Deve Bair national border crossing with Bulgaria; as such, there is nearly constant heavy traffic passing through the main road which bisects the two sides of the town (Deve Bair is considered the main border crossing between North Macedonia and Bulgaria because it links the capitals Skopje with Sofia).
Этимология
Қаланың атауы Крива өзенінің иілген арнасынан шыққан. Кriva Palanka-ның бұрынғы атауы Egri Dere, түрік тілінде "Иілген өзен" деген мағынаны білдіреді. Түрік тіліндегі dere сөзі кейін Palanka сөзімен ауыстырылды. Паланка сөзі әдеби тілде қала дегенді білдіреді, ол ауылдан үлкен, бірақ қаладан кішідірек.
The name of the town derives from the curved riverbed of the river Kriva. The old name of Kriva Palanka was Egri Dere, in Turkish "Curved River". The Turkish word dere was later substituted with Palanka. The word Palanka literally means town, a place bigger than a village but smaller than a city.
География және климат
Крива Паланканың климаты қоңыржай континенттік, орташа суық қысы, жылы жазы және салыстырмалы жылы күзі бар. Осогово тауындағы муниципалитеттің жоғарырақ бөліктері альпілік климаттың әсеріне ұшырайды. Жылдық орташа температура 10,2°C. Ең жылы ай – шілде, орташа температурасы 20,0°C, ал ең суық ай – қаңтар, орташа температурасы 0,3°C. Айналағы аймақтармен салыстырғанда, Крива Паланка аймағында жауын-шашын көп түседі. Бұл батыс және оңтүстік желдермен әкелінетін ылғалдың орографиялық жауын-шашын тудыруына себеп болатын биік орналасуымен байланысты. Аймақта алғашқы қардың орташа түсу күні 30 қараша. Теңіз деңгейінен 1700 метрден жоғары жерлердегі орташа жылдық температура өте төмен болғандықтан, Руен және Карев Врв шыңдары қазаннан маусымның басына дейін қармен жабылады. Руен тіпті шілде айында да қар астында қалады.
Kriva Palanka has a temperate continental climate with moderately cold winter, warm summer, and relatively warm autumn. The higher parts of the municipality on Osogovo mountain are affected by the alpine climate. The average annual temperature is 10.2 C. The warmest month is July with an average temperature of 20.0 C and the coldest month is January with an average temperature of 0.3 C. Compared to the surrounding region, the Kriva Palanka area gets significant rainfall. This is due to the high altitude setting, which stimulates orographic precipitation of moisture carried by the western and southern winds. The average date of first snow cover in the area is 30 November. The areas over 1700 meters above sea level have quite low mean annual temperatures, therefore the peaks of Ruen and Carev Vrv are under snow cover from October until early June. Ruen remains under snow even in July.
Тарих
Қала Солтүстік Македониядағы ең жас қалалардың бірі. Ол Османдық визир Байрам Пашаның қоныстанған жері болған және бастапқыда аймақты нығайту үшін бекініс ретінде қызмет еткен. Қаланың құрылуы 1633 жылғы түрік құжаттарында көрсетілген. Оған қамалдың кіреберісіндегі араб әрпімен жазылған тақта да кіреді. Кейін тақта қала орталығындағы мешітке көшірілді, ал қазір Скопьедегі Македония мұражайында сақталады. Бұл шағын елді мекеннің қолайлы орналасуы оның үлкен қалаға айналуына мүмкіндік берді. Қаладағы маңызды христиандық әсері қаланың дамуына және жаңаруына ықпал етті. Осман империясының шегінен тыс саяхаттап, 19 ғасырдың жаңа идеяларын қалаға әкелген бай және беделді саудагерлер мен шеберлердің қатары қалыптасты. Осы кезеңде Йоаким Карчовский жергілікті саудагерлердің көмегімен 1814-1819 жылдары Будада халық тілінде бес атақты кітап басып шығарды. Йоаким тек сауаттылық қажеттілігін қанағаттандырмады, сонымен қатар 1817 жылы Энгердің үйінде орналасқан шіркеу мектебін құруда маңызды рөл атқарды. Кейін қала аристократтары мен ақсақал Дэвид Ережтің күш-жігерімен 1833 жылы сол жерге Әулие Димитрий шіркеуі салынды. Крива Паланкадағы шіркеу білім беру қызметінің нәтижесінде 1833 жылы эпитропиялық шіркеу қауымы құрылды, ол 1861 жылы Болгар экзархатының шіркеу-мектеп қауымына айналдырылды және сол жылы Скопье патриархатының митрополитінен тәуелсіздік алды. 1877 жылдан 1912 жылға дейін Крива Паланка Осман империясының Косово вилайетінің құрамында болды, ал Балқан соғыстарынан кейін Сербия Корольдігіне қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1919-1920 жылдары Крива Паланка алғаш рет Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің Вардар Бановинасының құрамында муниципалитет мәртебесін алды. Осы кезде қала тұңғыш жергілікті президентін (әкімін) алды және қазіргі күні сақталған физикалық келбетін қалыптастырды. Сол кезде Крива Паланка бірнеше маңызды нысандармен толықты: Әкімшілік ғимарат, офицерлер үйі, "Партизан" бастауыш мектебі, ескі аурухана және Крива Река өзенінің Осичка Мааладан Нумулиға дейінгі арнасының алғашқы рет реттелгені. Сонымен қатар, Солтүстік-Шығыс Македониядағы алғашқы электр станциясының құрылысы Дурачка өзенінде басталды, бірақ кейін құрылысы тоқтатылды. 1941 жылдан 1944 жылға дейін Югославияның Оккупациясы кезінде Крива Паланка, Вардар Македониясының көп бөлігімен бірге Болгария Корольдігіне қосылды.
The town is one of the youngest in North Macedonia. It was settled by Ottoman vizier Bayram Pasha and originally served as a fort to strengthen that region. The formation of the town is noted in Turkish documents from 1633. This includes a stone plate with Arabic encryption on the entrance of the fortress. The plate was later moved to the mosque which was situated in the center of the town and now is kept in the Museum of Macedonia in Skopje. Its favorable position enabled this small settlement to become a larger town. There was a significant Christian influence in the town which led to the development and revival of the town in a Christian and orthodox manner. A class of rich and influential traders and artisans was formed who traveled outside the Ottoman Empire and brought new ideas of the 19th century to the city. During this period, Yoakim Karchovski with the help of the local traders in 1814 1819, printed five famous books in Buda in a lively folk speech. Yoakim not only addressed the need for literacy, but had a crucial role in the establishment of the church cell school in 1817, which was placed in Enger's house, in which vicinity later with great efforts by the city aristocrats and the donor David Jerej, in 1833 the church of St. Dimitrija would be built. As a result of church educational activity in Kriva Palanka, as early as 1833 functions the epitropic — church community, which in 1861 was transformed into a Bulgarian Exarchate church — school community, and already the same year will be self governed without renouncement of the Skopje Patriarchal metropolitan. From 1877 to 1912, Kriva Palanka was part of the Kosovo Vilayet of the Ottoman Empire while after the Balkan Wars it became part of the Kingdom of Serbia. After the First World War in 1919 1920 when Kriva Palanka for the first time obtained the status of municipality as part of the Vardar Banovina of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes, the town received its first native president (mayor) and its physical appearance, which has mostly been maintained as it is today. In that time Kriva Palanka became richer with a few significant facilities: The Municipal Building, The Officer's House, primary school Partizan, the old Hospital, and the first regulation of the riverbed of Kriva Reka from Osichka Maala to Numulija. In addition, the construction of the first power plant in North East Macedonia began on the river Durachka, but the construction was stopped later on. From 1941 to 1944, during the Axis occupation of Yugoslavia, Kriva Palanka, as most of Vardar Macedonia was annexed by the Kingdom of Bulgaria.
Қаланың демографиялық жағдайы халық санының өсуімен сипатталады. Македониялықтар арасындағы жоғары туу көрсеткіші ерекше атап өтуге лайық, себебі қала мен оған жақын бірнеше ауылда македондық ұлтының көптеген отбасылары 4 немесе одан да көп баламен тұрады.
The city has a favorable demographic picture with population growth. Notable is the high birthrate among the Macedonians, given that in the city and several surrounding villages, many families of Macedonian nationality live with 4 or more children.
Дін
Крива Паланка халқының көп бөлігі православие дінін ұстанады. Православие Крива Паланка тұрғындарының өмірі мен дәстүрлеріне терең сіңген, бұл туралы қалада және оның жақын аймағында орналасқан көптеген шіркеулер мен монастырлар куәлік етеді. Крива Паланка Солтүстік Македонияда әулие Иоаким Осоговский монастырымен, ең әдемі монастырлық кешендердің бірі ретінде белгілі.
The population of Kriva Palanka is mostly of the Orthodox faith. Orthodoxy is deeply entered into the life and traditions of the citizens of Kriva Palanka for which testify the large number of churches and monasteries that are located in the city and in the immediate vicinity. Kriva Palanka is well known in North Macedonia for one of the most beautiful monastery complexes, the monastery of Saint Joachim Osogovski.
Экономика
Экономикалық тұрғыдан алғанда, Крива Паланка болгар шекарасына жақын орналасқандықтан сауда ең дамыған. Қалғандары ауыл шаруашылығымен айналысады (көбінесе картоп өсіреді, аз мөлшерде жүгері, бидай, арпа, сұлы, қарабидай, сүтікті т.б.), сондай-ақ жақын жердегі Тораница (қорғасын және мырыш) және Бентомак кен орындарының арқасында кен өндіру де маңызды. Крива Паланканың орталығында әлі де жұмыс істеп тұрған бірнеше дәстүрлі қолөнер дүкендері бар. Бұдан өзге, азық-түлік дүкендері де бар, ал қаланың маңындағы төбелерде отындық және жиһаздық ағаш өңдеуге арналған көптеген ағаш кесу фабрикалары орналасқан.
Economically, trade is most developed in Kriva Palanka due to the proximity to the Bulgarian border, and the rest are engaged in agriculture (mostly cultivated potato, to a lesser extent corn, wheat, barley, rye, oats, etc ), then mining is also important with the nearby mines Toranica (lead and zinc) and Bentomak. In the center of Kriva Palanka there are several traditional craft stores that are still actively working. There are also grocery stores, and on the hills near the town there are many sawmills and cutmills for firewood and furniture.
Білім
Бірнеше балабақша, үш бастауыш мектеп және бір жоғары мектеп бар.
There are several kindergartens, three primary schools and a high school.