Аэроспатиаль SA 315B Лама: Таулы аймақтар үшін арналған тікұшақтар эволюциясы

Кіріспе

Aérospatiale SA 315B Lama – француздық бір қозғалтқышты тікұшақ. Ол Aérospatiale Alouette II жеңіл ұшақ корпусын Alouette III компоненттерімен және күштік қондырғысымен үйлестіреді. Lama ерекше биік биіктікте жұмыс істеу қабілетімен ерекшеленеді. Бұл тікұшақтар Лицензия бойынша Hindustan Aeronautics Limited (HAL) компаниясы (Үндістан) тарапынан құрастырылған, олар Cheetah деп аталады; кейіннен HAL Turbomeca TM 333 2M2 қозғалтқышымен жабдықталған Cheetal деп аталатын жаңартылған нұсқасын жасады. HAL сондай-ақ Lancer деп аталған қаруланған нұсқасын да өндірді. Бұған қоса, Helibras компаниясы (Бразилия) оны Gavião ретінде лицензия бойынша құрастырды.

Жобалау және әзірлеу

SA 315B Лама бастапқыда Непал армиясының әуе қызметі мен Үндістан әуе күштерінің ыстық және биік жағдайларда операцияларды жүргізуге қабілетті роторлық ұшаққа деген қажеттілігін қанағаттандыру үшін жобаланды. Екі елде де Гималай таулары сияқты өте биік таулы аймақтар бар, онда тіпті салыстырмалы түрде қуатты орташа өлшемді тікұшақтар да тиімді жұмыс істей алмайды, сондықтан осы қиын жағдайда жұмыс істей алатын ұшу аппаратына зәрулік болды. Көздеген көрсеткіштерге қол жеткізу үшін Aerospatiale өзінің қорындағы екі танымал тікұшақтың – Aérospatiale Alouette II және Aérospatiale Alouette III – элементтерін біріктіріп, жоғары биіктікте жұмыс істеуге арналған жаңа роторлық ұшақты жасады. Жаңа тікұшаққа «Лама» деген ат берілді, ол Alouette III-тің Turbomeca Artouste турбиналық қозғалтқышымен және оның динамикалық жүйелерімен жабдықталды, сондай-ақ Alouette II-нің күшейтілген корпусымен жабдықталды. SA 315B Лама тікұшақтарының көп бөлігі Hindustan Aeronautics Limited (HAL) компаниясымен Үндістанда «Cheetah» деген атпен лицензия бойынша өндірілді. Үндістанда өндіріс басталғаннан кейін үштен астам онжылдық өткен соң, HAL бастапқы Cheetah тікұшақтарына экспорттық тапсырыстарды қабылдауын жалғастырды. Cheetah, Alouette III-пен бірге, HAL үшін маңызды өнім болды; осы типті өндіру тәжірибесі HAL Dhruv сияқты озық үндістандық тікұшақтарды әзірлеуге көмектесті. 1990 жылдары HAL Cheetah негізінде «Lancer» деп аталған қаруланған жеңіл шабуылдық тікұшақты жасады. 2006 жылы HAL Үндістан армиясына «Cheetal» деп аталатын жаңартылған нұсқасын ұсынды, оның басты өзгерісі – Artouste қозғалтқышының орнына Turbomeca TM 333 2M2 турбиналық қозғалтқышын орнату болды. HAL Cheetal-дың Сиачен мұздығы сияқты биік таулы аймақтарда жұмыс істеу мүмкіндіктерін жақсартты. Басқа да жақсартуларға жаңа ескерту көрсеткіштері, кабинадағы дауыс жазу құрылғысы, ұшуды бақылау жүйесі, жасанды горизонт және жаңартылған электроника кірді. 2006 жылы Үндістан әуе күштері 10 Cheetal тікұшағына тапсырыс берді.

The SA 315B Lama was originally designed to meet a Nepalese Army Air Service and Indian Air Force requirement for a rotorcraft capable of undertaking operations at hot and high conditions. Both countries possessed extreme mountain ranges in the form of the Himalayas in which even relatively powerful medium sized helicopters could not be effectively operated within, thus there was an expressed desire for an aerial vehicle capable of operating in this challenging environment. To achieve the desired performance, Aerospatiale elected to combine elements of two existing popular helicopters in their inventory, the Aérospatiale Alouette II and the Aérospatiale Alouette III to produce a new rotorcraft specialised for high altitude performance. Specifically, the new helicopter, named Lama, was equipped with the Alouette III's Turbomeca Artouste turboshaft powerplant and its dynamic systems, and was furnished with a reinforced version of the Alouette II's airframe. A large proportion of all SA 315B Lamas to be manufactured were produced under licence in India by Hindustan Aeronautics Limited (HAL), under the name Cheetah. More than three decades after production in India began, HAL was still receiving export orders for the original Cheetah. Along with the Alouette III, the Cheetah was a key product for HAL; experience from manufacturing the type aided in the later development of more advanced indigenous helicopters such as the HAL Dhruv. During the 1990s, HAL developed an armed light attack helicopter based upon the Cheetah, which was given the name Lancer. In 2006, HAL proposed a modernised variant to the Indian Army, designated as Cheetal, the principal change of which was the adoption of a modern, more powerful Turbomeca TM 333 2M2 powerplant in the place of the Artouste; HAL promoting the Cheetal's capabilities for operating in high altitude environments, such as the Siachen Glacier. Other improvements include new warning indicates, a cockpit voice recorder, flight monitoring system, artificial horizon, and modernised electronics. In 2006, an initial 10 Cheetals were ordered by the Indian Air Force.

Пайдалану тарихы

Лама жоғары биіктікте ерекше өнімділік көрсетуге қабілетті роторлық ұшқыштарды жасау үшін арнайы әзірленді. Іс жүзінде, бұл тип Оңтүстік Америка және Үндістан сияқты кең таулы аймақтары бар өңірлерде кеңінен қолданылды, себебі ол бұрын қол жеткізу мүмкін болмаған жерлерде жүк көтеруге және персоналды орналастыруға қабілетті болды. Осы ұшу барысында Ламаның қозғалтқышы ұшудың ең жоғары нүктесінде өшкеніне байланысты, ұшқыш күшсіз қауіпсіз қондырып, ең ұзақ авторотация бойынша жаңа рекорд орнатты. 1971 жылы тікұшақтың рекордтық көрсеткіштерін ескере отырып, Үндістан үкіметі үлкен тапсырыс берді. Үндістандық тапсырысқа SA315B ұшағының лицензиялық өндірісін Хиндустан Аэронаутика Лимитед (HAL) компаниясы Бангалор қаласындағы (Үндістан) зауытында жүзеге асыру туралы келісім кірді. Бірінші Үндістанда құрастырылған SA315B 1972 жылдың 6 қазанында ұшты, ал 1973 жылдың желтоқсанында жеткізілім басталды; Үндістанда жасалған тікұшақтарға «Чита» деген ат берілді. Үндістан Әуе күштері мен Әскери авиация корпусы қолданатын «Чита» тікұшақтары Сиачен таулы аймағы сияқты қиын және шалғай орналасқан жерлерде, сондай-ақ көршілес Пәкістанмен қақтығыс кезінде өте тиімді екенін дәлелдеді. HAL компаниясы жасаған Лама тікұшақтарын көршілес Непал да әскери мақсаттар үшін сатып алды. Сатуға HAL Lancer деп аталған қаруланған түрі де кірді; бір партиясы 2003 жылдың маусымы мен 2004 жылдың қыркүйегі аралығында Непалға жеткізілді. Непалға Lancer тікұшақтарын сату, Непал азаматтық соғысы кезінде осы роторлық ұшқыштар Непал Коммунистік партиясының мүшелеріне қарсы әскери операцияларға қатысқан деген айыптамаларға байланысты халықаралық дауға себеп болды. Үндістаннан басқа, басқа елдер де лицензиялық өндіріс процесіне қатысты. 1978 жылы бразилиялық ұшқыштарды өндіруші Helibras компаниясымен экспорттық келісімге қол жеткізілді, оған сәйкес компания Лама тікұшағын ішкі құрастыруды жүзеге асыруға міндеттелді. Helibras компаниясы шығарған SA 315B тікұшақтары Gavião деген атпен сатылды. 2012 жылдың қыркүйегінде «Чита» тікұшақтарына қажетті қосалқы бөлшектердің саны азайып бара жатқаны туралы хабарланды, нәтижесінде операторлар басқа тікұшақтардан бөлшектер алуға мәжбүр болды. 2016 жылдың тамызында №114 тікұшақ бөлімі Сиачен мұздығында үздіксіз жұмыс істеу үшін қолданыстағы «Чита» тікұшақтарын жаңартылған «Читал» тікұшақтарымен алмастыруға ниеттенгенін мәлімдеді.

The Lama was developed specifically to provide a rotorcraft with exceptional high altitude performance. In practice, the type found considerable use within regions that possessed extensive mountain ranges, such as South America and India, being capable of lifting loads and deploying personnel in areas that had been previously impossible to have otherwise achieved. During the same flight, the Lama's engine flamed out at the peak altitude of the flight, which led to an inadvertent record being set for the longest ever autorotation after which the rotorcraft was brought to a safe unpowered landing. Following in the aftermath of the records set by the helicopter, a major order was placed by the Indian government in 1971. The Indian order included an arrangement for the indefinite licence production of the SA315B to be conducted by Hindustan Aeronautics Limited (HAL) at their facility in Bangalore, India. The first Indian assembled SA315B flew on 6 October 1972, with deliveries starting in December 1973; Indian produced helicopters were given the name Cheetah. Operated by both the Indian Air Force and the Indian Army's Aviation Corps, the Cheetah have proved capable, operating in difficult and remote areas such the mountainous Siachen region, and during times of conflict with neighbouring Pakistan. HAL built Lamas have also been procured by neighbouring Nepal for military use. Sales have included a quantity of an armed variant, marketed as the HAL Lancer; one batch was reportedly delivered to Nepal between June 2003 and September 2004. The sale of Lancers to Nepal encountered international controversy due to allegations that these rotorcraft have participated in combat operations against members of the Communist Party of Nepal during the Nepalese Civil War. In addition to India, other countries have participated in licence production activities. In 1978, an export agreement was reached with Brazilian aircraft manufacturer Helibras, under which it would perform domestic assembly of the Lama. Such Helibras produced SA 315Bs were marketed under the designation Gavião; In September 2012, it was reported that an ever decreasing amount of spare parts compatible with the Cheetah has led to the type's operators being required to cannibalise helicopters in order to provide components for others. In August 2016, it was reported that No. 114 Helicopter Unit were keen to introduce the upgraded Cheetal as a replacement for its existing Cheetah rotorcraft for continuous deployment on the Siachen Glacier.

Нұсқалар

SA315B Лама SE 3150-ден туындаған, 650 кВт (870 а.к.) Turbomeca Astazou IIIB турбошағымен, қуаты 410 кВт (550 а.к.) дейін төмендетілген, жоғары биіктікте жұмыс істеуге арналған. Бұл түрі 1972 жылдан бері барлық тікұшақтар арасында абсолютті биіктік рекордын сақтап тұр: 12 442 м. HB315B Gaviao – бразилиялық лицензия бойынша жасалған SA 315B Лама нұсқасы. HAL Lancer – модификацияланған, қаруланған ұрыс нұсқасы. Өзгерістерге композиттік броня, күшейтілген шыны және нысаналау құрылғылары кіреді. Қару-жараққа екі ажыратылатын қару жиынтығы кіреді, олардың әрқайсысы бір 12,7 мм пулемет және үш 70 мм ракетаға дейін сыйымды. HAL Cheetal – жаңартылған нұсқасы, Turbomeca TM333 2M2 турбошағымен жабдықталған. Жылдамдығы және ұшу қашықтығы арттырылды.