Кіріспе

"Америкалық арман" – американдық драматург Эдвард Альбидің бір актілік пьесасы. Ол 1961 жылы алғаш рет сахнаға қойылды.

Өндірістер

Бұл пьесаның премьерасы 1961 жылғы 24 қаңтарда "Бродвейден тыс" сахнадағы "Йорк" театрында өтті. Пьесаны Ричард Барр мен Клинтон Уайлдердің 1961 жылы құрған "Театр 1961" ұйымы қойды. Алан Шнайдердің режиссерлігімен Джон К. Бехер (Әке), Джейн Хоффман (Ана), Суди Бонд (Әже), Нэнси Кушман (Баркер ханым) және Бен Пьяцца (Жас жігіт) рөлдерін орындады. 1962 жылғы қыркүйекте пьеса Шнайдердің режиссерлігімен "Зоопарк тарихы" пьесасымен бірге "Шерри-Лейн" театрында "Бродвейден тыс" сахнада қойылды. 1964 жылғы 23 наурызынан 8 қарашасына дейін пьеса "Шерри-Лейн" театрында ЛеРуа Джонстың "Голландтық" пьесасымен бірге "Бродвейден тыс" сахнада қойылды. Режиссерлікті Шнайдер жасады, актерлік құрам 1961 жылғыдай болды. 2008 жылғы 1 сәуірінен 3 мамырына дейін пьеса "Шерри-Лейн" театрында "The Sandbox" пьесасымен бірге "Бродвейден тыс" сахнада қойылды. Алби режиссерлік етті, рөлдерді Джудит Айви (Ана), Джордж Бартниеф (Әке) және Лоис Маркл (Әже) орындады. Кейт Малгрю 2008 жылғы 22 сәуірде "Ана" рөлін қабылдады, бірақ көрсетілімнен кетуге мәжбүр болды, нәтижесінде 2008 жылғы 3 мамырда пьеса жабылды.

Кейіпкерлер

Ана: Әжеңнің қызы және әкеңнің бағынышты әйелі. Ол үй шаруасындағы әйелдің стереотиптік рөлін орындайды, және оның әкесінің ақшасы үшін үйленгені айқын көрінеді. Әке: Ананың мойынсұнғыш күйеуі. Ол жоғары жалақы алатын әкімшілік қызметте жұмыс істейтіні болжанып тұр. Әже: Ананың анасы. Ол отбасының ең ақылды кейіпкері ретінде бейнеленеді және төртінші қабырғаны физикалық түрде бұзатын жалғыз кейіпкер. Баркер ханым: Ананың досы. Баркер ханым - ақыл-ойы жетілмеген, әлеуметтік жауапкершілікті сезінбейтін американдық үй шаруасындағы әйелдің пародиясı. Жас жігіт: Сырттай көшпелі жұмысшы болып көрінеді, жас жігіт жұмыс іздеп Ана мен Әкенің пәтеріне келіп, олардың отбасына қабылданады.

Шолу

Бұл пьеса американдық отбасылық өмірге сатира болып табылады, ол ерлі-зайыптылар мен олардың қарт анасы туралы. Бір күні олардың үйіне екі қонақ келіп, олардың әлемдерін аударып тастайды. Орталық отбасы анасы, үстемдік танытатын әйел, әкесі, әлсіз және мойынсұнатын күйеуі, және анасының жартылай есінен жаңылысқан анасы – әжеден тұрады. Ойын олардың үшеуі анасының күнін талқылаумен басталады, алдыңда жәшіктер үйіліп тұр. Қоғамдағы құрметті мүше және анасының кумирі – Баркер ханым кіреді, әже кейде сөзге араласып, диалог жалғасады. Анасы мен әкесі шығып кетеді, Баркер ханым мен әже жалғыз қалады. Әже Баркер ханымды не үшін шақырғанын біледі және оған анасы мен әкесі көп жыл бұрын одан бала асырап алғанын түсіндіреді. Ата-анасы баланың іс-әрекеттеріне наразы болғандықтан, жаза ретінде оны мүкіс етіп, соңында өлтірді. Баркер ханым кеткен соң, есіктен жұмыс іздеп келген жас жігіт пайда болады. Оның өмірбаянын тыңдағаннан кейін, әже бұл жас жігіттің, өзі "Америкалық арман" деп атаған, анасы мен әкесінің бірінші баласының егізі екенін түсінеді. Бірінші бала мүкіс болғандықтан, ол да қорлық көрді және адамның бос қабығына айналды. Осы жас жігітті бір шығу жолы деп есептеген әже, заттарын жинап алып, кетеді. Жас жігіт отбасыға алғашқы баланың орнын толтыруға лайықты деп таныстырылады. Пьесаның соңында анасы мен әкесі жас жігіттің келуін тойлайды, ал әже оны ұмытып кетеді. Олби американдық арманның жалғандығын ғана емес, сонымен қатар американдық отбасының қалыпты жағдайын да зерттейді. Пьесаның алғы сөзінде ол былай дейді: "Бұл американдық кеңістікті зерттеу, қоғамымызда нақты құндылықтарды жасанды құндылықтармен алмастыруға жасалған шабуыл, бейқамдыққа, қатыгездікке, әлсіздікке және мәнсіздікке айыптау; бұл біздің құлдырап бара жатқан жеріміздегі барлық нәрсе гүлденгендей деген ойға қарсы тұру." Баспасөз хабарламасында былай делінген: "Бұл – нақты құндылықтарды жасанды құндылықтармен алмастыруға қарсы қатыгез, дауысты шабуыл, орта таптың моральдық принциптерін олардың бейқам негіздеріне дейін дірілдетуге қабілетті адам өлтіру және мораль туралы таңғажайып оқиға. Ол кітапта Олби американдық арманның мәнсіздігін, сондай-ақ идеалды американдық отбасының қателігін зерттейді."

Сыни жауап

Дэвид Финкл 2008 жылы TheaterMania үшін жазған рецензиясында, бұл пьеса Альбидің «өздігінен келетін тақырыбын көтереді: тұңғыш американдық отбасы. Ана мен әке, тіпті айтуға да қиын, жақсылыққа лайық емес. Альбидің жанкүйерінің есінде қалған басты әсер – Альбидің асырап алынған бала ретіндегі психологиялық келіспеушіліктерін шешу қажеттігі қаншалықты берік болғаны және бұл құштарлық 50 жылға жуық уақыт бойы қаншалықты күшті болғаны. Қазір ол театр көрермендерін өзінің психикалық жайлылықты іздеуінің бақытты иегерлері етіп жасағаны кейіннен ойлануға жетелейді». "New York Theatre Guide" сыншылары 2008 жылғы қойылым туралы былай деп жазды: «Шынымен ұлы театр болмаса да, бұл жекелеген пьесалар жас драматург туралы маңызды түсінік береді. "Американдық арман" мен "Сандбокс" автобиографиялық болғанымен, Альби тым күрделі драматург, сондықтан оны осы деңгейде қалдыруға болмайды. Ол тек асырап алған ерекше балаларын түсінбеген ата-аналарын ғана емес, сонымен қатар "Американдық арманды" да сынап, "Әке әрқашан дұрыс" ("Father Knows Best"), "Донна Рид" және "Оззи мен Харриет шоуы" секілді бағдарламаларды ең жақсы әлемнің үлгісі ретінде қабылдағандарды да кінәлайды. Альбидің ерекшелігі – біздің нормаларымызды кері бұрып, аударып тастау. "Американдық арман" бізге американдық арманның өзіміздің нұсқасын үнемі жетілдіріп отыруымыз керектігін еске салады, содан ғана біз "Сандбокс"тың соңғылығына батуға дайын боламыз». Хилтон Алс "The New Yorker" журналында пьеса туралы былай деп жазды: «Бұл оқиғаның не болғаны туралы емес, қалай болғаны туралы – театр тілімен айқанда, қалай айтылғаны туралы. Ана мен әке ырғақты, мәнсіз сөздермен сөйлейді. Баркер ханымды күтіп алғанда, ана оған тікелей темекі шегуге, ішімдік ішуге, аяғын қиып, көйлегін шешуге рұқсат сұрайды. Баркер ханым әр сұраққа бірдей жауап береді: "Мен қарсы емеспін". Альби бізге қайталаудың салқынын көрсетеді: оның некедегі жұбайларды ашуларына қарамастан немесе соның салдарынан бірге ұстап тұратын зиянды желім».