Кіріспе

Марвин Нил Саймон (4 шілде 1927 – 26 тамыз 2018) – американдық драматург, сценарист және автор. Ол 30-дан астам пьеса жазды және шамамен сол санда киносценарийлердің авторы, көбінесе оның пьесаларының киноадаптациясы болды. Ол үш Тони сыйлығын және «Алтын глобус» сыйлығын алды, сондай-ақ төрт «Оскар» және төрт «Эмми» сыйлығына ұсынылды. 1975 жылы оған арнайы Тони сыйлығы, 1995 жылы Кеннеди орталығының сыйлығы және 2006 жылы американдық юмор үшін Марк Твен сыйлығы табысталды. Саймон Ұлы депрессия кезінде Нью-Йоркте өскен. Ата-анасының қаржылық қиындықтары олардың некесіне әсер етті, нәтижесінде ол көбінесе бақытсыз және тұрақсыз балалық шақты бастан өткерді. Ол көбінесе кинотеатрларға барып, Чарли Чаплин сияқты ерте комедия актерлерін тамашалайтын. Орта мектепті бітіріп, Әскери әуе күштерінің резервінде бірнеше жыл қызмет еткеннен кейін, ол радио бағдарламалары мен танымал телешоулар үшін комедиялық сценарийлер жаза бастады. Соңғыларының ішінде Сид Цезарьдің «Your Show of Shows» (1950 жылы ол Карл Райнер, Мел Брукс, Вуди Аллен, Ларри Гелбарт және Сельма Даймонд сияқты басқа жас жазушылармен бірге жұмыс істеді) және 1955 жылдан 1959 жылға дейін көрсетілген Фил Сильверс шоуы болды. Оның алғашқы қойылған пьесасы – «Come Blow Your Horn» (1961). Оны аяқтауға үш жыл кетті және Бродвейде 678 рет қойылды. Одан кейін «Барфут в парке» (1963) және «The Odd Couple» (1965) табысқа ие болды. Ол соңғысы үшін Тони сыйлығын жеңіп алды, бұл оны ұлттық деңгейде танымал және «Бродвейдегі ең жаңағы драматург» етті. Нейлдің ағасы, сегіз жыл үлкен Дэнни Саймон – теледидар сценарисінің авторы және комедия мұғалімі. Ол Манхэттеннің Вашингтон Хайтс ауданында өсіп, он алты жасында ДеУит Клинтон орта мектебін бітірді. Оны «Док» деп лақаптайтын, ал мектептің жылнамасында өте ұялшақ деп сипаттаған. Саймонның балалық шағы ата-анасының «жанжалды некесімен» және Депрессияның салдарынан туындаған қаржылық қиындықтармен ерекшеленді. Кейде түнде олардың дау-дамасын естімеу үшін құлағына жастық тығып алатын. Әкесі жиі отбасын бірнеше айға тастап кететін, бұл олардың қаржылық және эмоционалдық жағдайына одан әрі қиындық тудыратын. Нәтижесінде, отбасы жалдамалы адамдарды қабылдады, ал Саймон мен оның інісі Дэнни кейде туыстарының үйінде тұруға мәжбүр болды. Саймон жазушы болуының себебінің бірі – осындай эмоционалдық отбасылық мәселелерден тәуелсіз болу қажеттілігін қанағаттандыру екенін айтты, ол бұл қажеттілікті жеті немесе сегіз жасында таныған: «Мен өзімді қалайда қамқорлауым керек еді. Бұл мені тәуелсіз адам ретінде күшті етті. Ол комедия жазуды ұзақ мерзімді мақсаты етіп қойды, сонымен қатар оны адамдармен байланыс орнатудың жолы ретінде қарастырды. «Мен ешқашан спортшы немесе дәрігер бола алмадым». Кейін Саймон 1958 және 1959 жылдары эфирге шыққан «The Phil Silvers Show» сериалының сценарийлерін жазды. Саймон кейінірек осы екі жұмыс тәжірибесінің өзінің мансабы үшін қаншалықты маңызды болғанын еске алды: «Олардың екеуінің арасында мен бес жыл өткіздім және бұрынғы кез келген тәжірибеден гөрі ақырында не істейтінім туралы көбірек білдім». Саймон әдеттегі жазу сеансын былай сипаттады: Блокquote | style=font size: 100%; | text=Бұл жерде жеті жазушы болды, сонымен қатар Сид, Карл Райнер және Хоуи Моррис. Мел Брукс және, мүмкін, Вуди Аллен басқа скетчтердің бірін жазатын, бәрі де қосылып, қайта жазатын, сондықтан бәріміз де оның бір бөлігін алдық. Бұл менің басқа адамдармен бірге жазуда ең ұнамды өткізген уақытым болды. 1961 жылы Саймонның Бродвейдегі алғашқы пьесасы «Come Blow Your Horn» Брукс Аткинсон театрында 678 спектакльде қойылды. Саймонға алғашқы пьесасын жасауға үш жыл кетті, себебі ол теледидар сценарийлерінде де жұмыс істеді. Ол оны басынан аяғына дейін кем дегенде жиырма рет қайта жазды: «Барфут в парке» (1963) және Тони сыйлығын жеңіп алған «The Odd Couple» (1965) оған ұлттық танымалдылық әкелді, және ол Сьюзан Копринс айтуынша, «Бродвейдегі ең жаңағы драматург» деп саналды. «Жұлдызды қыз», «The Odd Couple» және «Барфут в парке» оған жылына 1 миллион доллар табыс әкелді. Саймон басқалардың материалдарын да бейімдеген, мысалы Патрик Деннистің романы бойынша «Little Me» (1962) мюзиклі; Федерико Феллини және басқалар жазған «Nights of Cabiria» (1957) фильмінің сценариінен «Sweet Charity» (1966); және Билли Уайлдердің «The Apartment» фильмінің музыкалық нұсқасы «Promises, Promises» (1968). 1969 жылы «Last of the Red Hot Lovers» фильмі кезінде Саймон өзінің шоуларынан аптасына 45 000 доллар табады (құқықтарды сатуды қоспағанда), бұл оны Бродвейдегі ең табысты сценаристке айналдырды. Саймон сонымен қатар «сценарий дәрігері» ретінде де жұмыс істеді, Бродвейге бағытталған пьесалардың немесе мюзиклдердің кітаптарын жақсартуға көмектесті, мысалы «A Chorus Line» (1975) үшін. 1970 жылдары ол бірқатар табысты пьесалар жазды; кейде бірнеше пьеса бір уақытта сахнада тұрып, көрермендерге толы залдарда көрсетілді. Ол сол кезде елдегі жетекші драматургтердің бірі ретінде танылса да, оның ішкі құлшынысы оны жазуға жетеледі: Блокquote | style=font size: 100%; | text=Мен балалық шағымдағы арманымды орындап, көзім алдында көріп, тыныштадым ба? Бронкста туған, депрессияда және еврей болған адам тыныштамайды. «Lost in Yonkers» пьесасын ұсыныстан кейін Саймонның келесі пьесалары коммерциялық табысқа ие болмады. 2000 жылғы «The Dinner Party» (Генри Уинклер мен Джон Риттер бас рөлде ойнады) «сәл табысқа ие болды» және жағымсыз пікірлер алды.

Экран

Саймон өзінің "Келіңіз, мүйізді өрісіңіз" (1963) атты алғашқы киноадаптациясының сценарийін жазудан бас тартты, оның орнына пьеса жазуға көбірек назар аударуды жөн көрді. Алайда, ол бұл фильмге көңілі толмады және содан кейін өзінің туындыларының киноға түсірілуін қадағалауға тырысты. Саймон жиырмадан астам фильмнің сценарийін жазды және төрт рет "Оскар" сыйлығына ие болды – "The Odd Couple" (1969), "The Sunshine Boys" (1975), "The Goodbye Girl" (1977) және "California Suite" (1978) фильмдері үшін. Басқа фильмдердің қатарында "Қаладан шыққандар" (1970) және "Өлімге қастандық" (1976) бар. Оның көптеген фильмдері сәтті болғанымен, фильмдер оның пьесаларына қарағанда әрқашан екінші орында тұрды.

Жазу стилі мен тақырыбы

Саймонның жазу стиліндегі ең тұрақты ерекшелік – комедия, жағдайлық және сөздік комедия, оның арқасында ол маңызды мәселелерді көрермендерді "көз жасын жасыру үшін күлдіретін"дейтіндей етіп жеткізеді. Саймонның сіңілі баласы – АҚШ округтік судьясы Майкл Х. Саймон, ал сіңілі күйеуі – АҚШ конгрессмені Сюзанна Бонамичи. Саймон қоғамдық қызмет көрсеткендерге арналған Джефферсон сыйлығын іріктеу комиссиясының құрамында болды. 2004 жылы Саймон ұзақ жылдар бойы досы және жарнамашысы Билл Эванстан бүйрек трансплантациясын қабылдады. Нейл Саймон 2018 жылдың 26 тамызында Манхэттендегі Нью-Йорк-Пресбитериан ауруханасында бүйрек жетіспеушілігінен ем алып жатқанда пневмониядан көз жұмды. Ол 91 жаста болды және Альцгеймер ауруымен де ауырған.

Марапаттар мен құрметтер

Саймон үш құрметті дәрежеге ие болды: Хофстра университетінің гуманитарлық ғылымдар докторы, Маркетт университетінің әдебиет докторы және Уильямс колледжінің құқық докторы. 1983 жылы Саймон өз атымен аталған Нью-Йорк театрының жалғыз тірі драматургі атанды. Бродвейдегі Алвин театры оның құрметіне Нил Саймон театры деп өзгертілді, сондай-ақ ол Филадельфиядағы Уолнут-стрит театрының құрметті қамқорлар кеңесінің мүшесі болды – бұл Американың ең көне театры. 1983 жылы Саймон Америка Театр Даңқына енгізілді. 1965 жылы ол «Үздік драматург» («The Odd Couple») номинациясы бойынша «Тони» сыйлығын жеңіп алды, ал 1975 жылы американдық театрға қосқан еңбегі үшін арнайы «Тони» сыйлығымен марапатталды. Саймон 1978 жылы «Қош кел, қыз» фильмі үшін «Алтын глобус» сыйлығын «Үздік киносценарий» номинациясы бойынша жеңіп алды. «Брайтон Бич естеліктері» (1983) үшін ол Нью-Йорк драма сыншылары шеңберінің сыйлығын алды, одан кейін 1985 жылы «Үздік пьеса» номинациясы бойынша тағы бір «Тони» сыйлығы – «Билокси Блюз» және 1991 жылы «Юнкерсте жоғалғандар» үшін «Тони» сыйлығын жеңіп алды. «Арман» театры Саймонның және оның замандастарының шығармаларын сақтауға арналған кәсіби жазғы репертуарлық театр. Нил Саймон фестивалін 2003 жылы Ричард Дин Багг құрды. 2006 жылы Саймон американдық юморға арналған Марк Твен сыйлығымен марапатталды.