Кіріспе

Клеменс Август Фрайхерр фон Кеттелер (22 қараша 1853 – 20 маусым 1900) – неміс дипломаты. Ол Боксшылар көтерілісі кезінде қаза тапты.

Ерте өмір және мансап

Кеттеллер 1853 жылғы 22 қарашада Германияның батысындағы Мюнстер қаласында Мюнстер аймағының ақсүйек отбасында дүниеге келді. Ол Кэцили фон Лак унд Виттен (1822–1908) мен оның тууына аз уақыт қалғанда қайтыс болған Август Йозеф фон Кеттелердің (1808–1853) ұлы болды. Оның әйелі Вильгельм Эммануэль Фрайхерр фон Кеттеллер – теолог және «Центр» саясаткері, Майнц епископы қызметін атқарған. Оның жүрегіндегі туысы, дипломат Вильгельм Фрайхерр фон Кеттелер 1938 жылы Венада Гитлерге қарсылығы үшін Рейхсфюрер-СС қауіпсіздік қызметі (СД) тарапынан өлтірілді. Тағы бір туысы – француз маршалы Луи Франше д’Эсперей. Маргарита Уотсон Немур герцогы Карл Филиппке (Вендом герцогы, принц Эммануэльдің ұлы) үйленді. 1873 жылы Мюнстер мен Косфельдте бітіргеннен кейін Кеттеллер Пруссия армиясына қабылданды және 1882 жылы Императорлық неміс дипломатиялық корпусына тағайындалғанға дейін әскери қызметте болды. 1880–1889 жылдары Кантон (Гуанчжоу) және Тяньцзиньдегі неміс консулдықтарында аудармашы болып жұмыс істеді. Германия Сыртқы істер министрлігінде қысқа уақыт жұмыс істегеннен кейін, 1892–1896 жылдары Вашингтонға, ал 1896–1899 жылдары Мексикаға жіберілді.

Боксшылар көтерілісі және өлім

Кеттеллер 1899 жылы Қытайға Пекиндегі толық өкілетті өкілі ретінде оралды, онда ол еуропалықтар үшін қауіпті жағдайды ескертті, бірақ ол ескертуге құлақ аспады. 1900 жылдың 12 маусымында Боксшылар ішкі қалаға кіріп, христиан шіркеулерін өртеп жіберген кезде Кеттеллер неміс елшілігінің күзетшілеріне оларды ұстауға бұйрық берді. 18 маусымда неміс әскері ішкі қалада Боксшы деп күдіктенген қытай азаматын ұстап, Легациялық кварталға жеткізіп, қамауға алды. 17 маусымда қытайлық мұсылмандық Ганьсу батырлары Кеттеллер мен оның неміс теңізшілеріне шабуыл жасады. Қытай мұсылмандары немістерге тас лақтырғаннан кейін, Кеттеллер өз әскеріне мұсылман күштеріне оқ атуға бұйырды. Батыстықтар мұсылман әскерлерінен қорқып, британдық министр сэр Клод Макдональд: «Біздің әскерлеріміз келгенде, біз басқаша айтуға болады, бірақ қазір бұл ақылға сыймайды» деп ескертті. Осылайша ол Кеттеллерді мұсылман әскерімен болған оқ атысу оқиғасы туралы ескертті. Кеттеллер Боксшы болып көрінген қытай адамын сабап, онымен бірге болған баланы да ұрып, елшілікке алып келді. Кейін Кеттеллер оны атып өлтірді. Ганьсу батырлары мен Боксшылар шетелдіктердің қытайлықтарға шабуыл жасағанына кек ретінде елшіліктер маңындағы қытай христиандарын шабуылдап, өлтірді. Қытай христиандары шетелдіктермен бірлесіп қытайлықтарды өлтіргеніне ашуланған Боксшылар олардың кейбіреулерін тірідей өртеп, мүлкін тонады. Кейбір мұсылмандар Жапон елшілігінің хатшысы Сугияма Акираны өлтіріп, денесін жұлып тастады, бірақ басқа деректер олардың Хушэнин баннерлерінің маньчжурлары болғанын көрсетеді. Эн Хай кейін одақтас әскерлеріне берілді. Ол сотталып, айыпталды және 1900 жылдың 31 желтоқсанында Пекинде бас кесіліп өлім жазасына кесілді. Тергеу кезінде ол ешқандай эмоция көрсетпеді, толыққанды тыныш және сабырлы болды, Кеттеллерді өлтіргенін мойындады және тіпті өлім жазасын сұрады: «Мен сержантымнан көшеге шыққан әрбір шетелдікті өлтіруге бұйрық алдым. Мен өз елімнің жауының біреуін өлтіргенім үшін өлгеніме қуаныштымын». Оқиға кезінде ішімдік ішкені туралы сұраққа Эн Хай «бір тамшы да ішпегенін» айтты. Эн Хай «батыл және абыройлы» деп мақталып, «қаһарман» деп аталды. Кеттеллерден кейін Германия атынан Боксшы протоколына қол қойған Альфонс Мумм фон Шварценштейн Пекиндегі Германия империясының елшісі болды. Ол қайтыс болғаннан кейін оның әйелі отбасымен бірге Америкаға оралды.

Жеке өмір

1897 жылы 24 ақпанда ол америкалық мұрагер Матильда Кэсс Ледьярдқа (1871–1960) Детройт қаласында үйленді. Матильда (сондай-ақ Мод немесе Мод деп те белгілі), Ливингстон және Шюлер отбасының ұрпағы, Мэри (туған аты Л’Хоммедье) Ледьярд пен Мичиган орталық темір жолының және Юнион Траст компаниясының президенті Генри Брокхолст Ледьярдтың қызы болды. Оның әкесінің әкесі – Детройт қаласының бұрынғы мэрі Генри Ледьярд, ал оның туысы Льюис Касс Ледьярд – Дж. Пирпонт Морганның жеке адвокаты болды. Ол қайтыс болғаннан кейін Америкадағы отбасына оралғаннан кейін, қайтадан үйленбеген жесір әйел, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін аз уақыт бұрын Флоренциядағы (Италия) вилладан кетіп, сонда тұрды. 1942 жылы ол Мичиган университетінің өнер мұражайына бірнеше өнер туындыларын сыйға берді. 1938 жылы ол Коннектикут штатының Ханаан қаласында 90 акрлық жер сатып алып, 1960 жылы сол жерде қайтыс болды.

Еске алу

1901 жылы Қытайдың Сегіз ұлттар одағына жеңілісінен кейін Қытай мен он бір ел арасында шарттар жасалды (Сегіз ұлт, Испания, Бельгия және Нидерланды). Соңғы император Пуйдің әкесі, Чун ханзадасы, Гуансюй императорының Кеттеллердің қазасына деген өкімшілігін білдіру үшін Германияға ерекше елші ретінде сапар шекті. Ол құлаған жерінде Сегіз ұлттар одағын жұбату мақсатымен "ескерткіш қақпасы" деп аталатын паифанг немесе Кеттеллер ескерткіші (Ketteler Denkmal, 克林德碑) орнатылды. Бұл қақпаның құрылысы 1901 жылдың 25 маусымында басталып, 1903 жылдың 8 қаңтарында аяқталды. 1918 жылдың 13 қарашасында Германия одақтастармен қару тоқтату шартына қол қойғаннан кейін екі күн өткен соң Кеттеллер ескерткіші ресми түрде таратылды. Келесі жылы қақпа қазіргі Жұншан саябағына көшіріліп, "Әділет жеңісі қақпасы" деп аталды. 1953 жылы Бейжіңде Азия-Тынық мұхиты аймағының бейбітшілік конференциясы өтетін кезде ол тағы да "". деп қайта аталды.