Кіріспе
1783 жылы жазылған Имманюэль Канттың "Кез келген болашақ метафизикаға кіріспе, осы метафизика ғылым ретінде таныстырыла алатын болса" (Prolegomena zu einer jeden künftigen Metaphysik, die als Wissenschaft wird auftreten können) – неміс философы Имманюэль Канттың 1783 жылы жарық көрген кітабы, оның "Таза акыл-естің сыны" еңбегінің бірінші басылымынан екі жыл кейін жарыққа шыққан. Канттың ең қысқа еңбектерінің бірінде оның "Сынның" негізгі қорытындыларының тұжырымы берілген, кейде Кант "Сында" қолданбаған аргументтермен түсіндірілген. Кант өзінің осы жердегі оңай түсінілетін тәсілін "талдамалық" деп сипаттайды, бұл "Сынның" сананың біртіндеп дамитын қабілеттерін және олардың принциптерін "синтетикалық" тұрғыдан зерттеуіне қарама-қарсы. Кітап сонымен қатар талас-тартыс тудыру мақсатында жазылған. Кант "Таза акыл-естің сыны" еңбегінің нашар қабылдануына көңіл көшірді және метафизиканың ғылым ретінде болуы үшін оның сындық жобасының маңыздылығын қайта-қайта баса көрсетті. Соңғы қосымшада "Сынға" жазылған бір жағымсыз пікірге жауап берілген.
Prolegomena to Any Future Metaphysics That Will Be Able to Present Itself as a Science (Prolegomena zu einer jeden künftigen Metaphysik, die als Wissenschaft wird auftreten können) is a book by the German philosopher Immanuel Kant, published in 1783, two years after the first edition of his Critique of Pure Reason. One of Kant's shorter works, it contains a summary of the Critique‘s main conclusions, sometimes by arguments Kant had not used in the Critique. Kant characterizes his more accessible approach here as an "analytic" one, as opposed to the Critique‘s "synthetic" examination of successive faculties of the mind and their principles. The book is also intended as a polemic. Kant was disappointed by the poor reception of the Critique of Pure Reason, and here he repeatedly emphasizes the importance of its critical project for the very existence of metaphysics as a science. The final appendix contains a response to an unfavorable review of the Critique.
Кіріспе
Кант «Пролегоменалар» метафизика ғылымын табудың эвристикалық жолы ретінде оқушылар мен мұғалімдердің пайдалануы үшін жазылғанын мәлімдеді. Басқа ғылымдардан өзгеше, метафизика әлі жалпыға бірдей және тұрақты білімге қол жеткізе қойған жоқ. Ақиқатты қатеден ажырату үшін ешқандай өлшемшарттар жоқ. Кант: «Метафизика вообще мүмкін бе?» деп сұрады. Дэвид Юм себеп-салдарлық ұғымының пайда болуын зерттеді. Себеп-салдарлық ұғымы тәжірибеден тәуелсіз бе, әлде тәжірибе арқылы қалыптаса ма? Юм себеп-салдарлықты тәжірибеден тудыруға тырысты. Ол себеп-салдарлықтың негізінде өткен тәжірибеде әрдайым бірге кездесетін екі нысанды көру жатады деп ойлады. Егер себеп-салдарлық тәжірибеге байланысты болмаса, онда оны құдіретті Құдай немесе өлмейтін жан сияқты метафизикалық нысандарға қолдануға болады. Кант себеп-салдарлық және басқа да таза ұғымдардың сыртқы әлемді тәжірибелеуден емес, адам ақылынан логикалық тұрғыдан шығатынын дәлелдеді. «Таза акыл-ойды сындау» синтетикалық стильде жазылғаннан өзгеше, Кант «Пролегоменаларды» аналитикалық әдіспен жазды. Ол метафизиканың ғылым ретінде болу мүмкіндігін үш бөлікке бөлді. Осылайша, ол таза математика, таза табиғаттану және жалпы метафизиканың мүмкіндігін зерттеудің үш мәселесін қарастырды. Оның нәтижесі таза акыл-ойдың шектерін анықтауға және метафизиканың ғылым ретінде болу мүмкіндігі туралы сұраққа жауап беруге мүмкіндік берді.
Барлық метафизикалық білімнің ерекшеліктері туралы преамбула
§ 1. Метафизиканың көздері туралы
Metaphysical principles are a priori in that they are not derived from external or internal experience. Metaphysical knowledge is philosophical cognition that comes from pure understanding and pure reason. § 2. Concerning the kind of knowledge which can alone be called metaphysical
a. On the distinction between analytical and synthetical judgments in general
Analytical judgments are explicative. They express nothing in the predicate but what has already been actually thought in the concept of the subject. Synthetical judgments are expansive. The predicate contains something that is not actually thought in the concept of the subject. It amplifies knowledge by adding something to the subject's concept. b. The common principle of all analytical judgments is the law of contradiction
The predicate of an affirmative analytical judgment is already contained in the concept of the subject, of which it cannot be denied without contradiction. All analytical judgments are a priori. c. Synthetical judgments require a principle that is different from the law of contradiction. 1. Judgments of experience are always synthetical. Analytical judgments are not based on experience. They are based merely on the subject's concept. 2. Mathematical judgments are all synthetical. Pure mathematical knowledge is different from all other a priori knowledge. It is synthetical and cannot be known from mere conceptual analysis. Mathematics require the intuitive construction of concepts. This intuitive construction implies an a priori view of the concept constructed in the mind. In the Critique of Pure Reason, Kant elaborates on this, explaining that "to construct a concept means to exhibit a priori the intuition corresponding to it.” Arithmetical sums are the result of the addition of intuited counters. Geometrical concepts, such as "shortest distance," are known only through exhibiting the concept in pure intuition. 3. Metaphysical judgments, properly so called, are all synthetical. Concepts and judgments pertaining to metaphysics may be analytical. These may not be metaphysical but can be combined to make a priori, synthetical, metaphysical judgments. For example, the analytical judgment "substance only exists as subject" can be used to make the judgment "all substance is permanent," which is a synthetical and properly metaphysical judgment. § 3. A remark on the general division of judgment into analytical and synthetical. This division is critical but has not been properly recognized by previous philosophers. § 4. The general question of the Prolegomena: Is metaphysics at all possible? The Critique of Pure Reason investigates this question synthetically. In it, an abstract examination of the concepts of the sources of pure reason results in knowledge of the actual science of metaphysics. The Prolegomena, on the other hand, starts with the known fact that there is actual synthetic a priori metaphysical knowledge of pure mathematics and pure natural science. From this knowledge, analytically, we arrive at the sources of the possibility of metaphysics. § 5. The general problem: How is knowledge from pure reason possible? By using the analytical method, we start from the fact that there are actual synthetic a priori propositions and then inquire into the conditions of their possibility. In so doing, we learn the limits of pure reason.
Метафизикалық принциптер априорлы, себебі олар сыртқы немесе ішкі тәжірибеден туындамайды. Метафизикалық білім – таза түсінік пен таза акыл-ойдан келіп туатын философиялық таным. § 2. Тек қана метафизикалық деп аталатын білім түрі туралы
Metaphysical principles are a priori in that they are not derived from external or internal experience. Metaphysical knowledge is philosophical cognition that comes from pure understanding and pure reason. § 2. Concerning the kind of knowledge which can alone be called metaphysical
a. On the distinction between analytical and synthetical judgments in general
Analytical judgments are explicative. They express nothing in the predicate but what has already been actually thought in the concept of the subject. Synthetical judgments are expansive. The predicate contains something that is not actually thought in the concept of the subject. It amplifies knowledge by adding something to the subject's concept. b. The common principle of all analytical judgments is the law of contradiction
The predicate of an affirmative analytical judgment is already contained in the concept of the subject, of which it cannot be denied without contradiction. All analytical judgments are a priori. c. Synthetical judgments require a principle that is different from the law of contradiction. 1. Judgments of experience are always synthetical. Analytical judgments are not based on experience. They are based merely on the subject's concept. 2. Mathematical judgments are all synthetical. Pure mathematical knowledge is different from all other a priori knowledge. It is synthetical and cannot be known from mere conceptual analysis. Mathematics require the intuitive construction of concepts. This intuitive construction implies an a priori view of the concept constructed in the mind. In the Critique of Pure Reason, Kant elaborates on this, explaining that "to construct a concept means to exhibit a priori the intuition corresponding to it.” Arithmetical sums are the result of the addition of intuited counters. Geometrical concepts, such as "shortest distance," are known only through exhibiting the concept in pure intuition. 3. Metaphysical judgments, properly so called, are all synthetical. Concepts and judgments pertaining to metaphysics may be analytical. These may not be metaphysical but can be combined to make a priori, synthetical, metaphysical judgments. For example, the analytical judgment "substance only exists as subject" can be used to make the judgment "all substance is permanent," which is a synthetical and properly metaphysical judgment. § 3. A remark on the general division of judgment into analytical and synthetical. This division is critical but has not been properly recognized by previous philosophers. § 4. The general question of the Prolegomena: Is metaphysics at all possible? The Critique of Pure Reason investigates this question synthetically. In it, an abstract examination of the concepts of the sources of pure reason results in knowledge of the actual science of metaphysics. The Prolegomena, on the other hand, starts with the known fact that there is actual synthetic a priori metaphysical knowledge of pure mathematics and pure natural science. From this knowledge, analytically, we arrive at the sources of the possibility of metaphysics. § 5. The general problem: How is knowledge from pure reason possible? By using the analytical method, we start from the fact that there are actual synthetic a priori propositions and then inquire into the conditions of their possibility. In so doing, we learn the limits of pure reason.
a. Аналитикалық және синтетикалық үкімдердің арасындағы айырмашылық туралы. Аналитикалық үкімдер түсіндірмелі болып табылады. Олар предикатта тақырыптың түсінігінде бұрыннан ойланған нәрсені ғана білдіреді. Синтетикалық үкімдер кеңейткіш болып табылады. Предикат тақырыптың түсінігінде бұрыннан ойланбаған нәрсені қамтиды. Ол білімді тақырыптың түсінігіне жаңа нәрсе қосу арқылы арттырады. b. Барлық аналитикалық үкімдердің ортақ принципі – қарама-қайшылық заңы.
Metaphysical principles are a priori in that they are not derived from external or internal experience. Metaphysical knowledge is philosophical cognition that comes from pure understanding and pure reason. § 2. Concerning the kind of knowledge which can alone be called metaphysical
a. On the distinction between analytical and synthetical judgments in general
Analytical judgments are explicative. They express nothing in the predicate but what has already been actually thought in the concept of the subject. Synthetical judgments are expansive. The predicate contains something that is not actually thought in the concept of the subject. It amplifies knowledge by adding something to the subject's concept. b. The common principle of all analytical judgments is the law of contradiction
The predicate of an affirmative analytical judgment is already contained in the concept of the subject, of which it cannot be denied without contradiction. All analytical judgments are a priori. c. Synthetical judgments require a principle that is different from the law of contradiction. 1. Judgments of experience are always synthetical. Analytical judgments are not based on experience. They are based merely on the subject's concept. 2. Mathematical judgments are all synthetical. Pure mathematical knowledge is different from all other a priori knowledge. It is synthetical and cannot be known from mere conceptual analysis. Mathematics require the intuitive construction of concepts. This intuitive construction implies an a priori view of the concept constructed in the mind. In the Critique of Pure Reason, Kant elaborates on this, explaining that "to construct a concept means to exhibit a priori the intuition corresponding to it.” Arithmetical sums are the result of the addition of intuited counters. Geometrical concepts, such as "shortest distance," are known only through exhibiting the concept in pure intuition. 3. Metaphysical judgments, properly so called, are all synthetical. Concepts and judgments pertaining to metaphysics may be analytical. These may not be metaphysical but can be combined to make a priori, synthetical, metaphysical judgments. For example, the analytical judgment "substance only exists as subject" can be used to make the judgment "all substance is permanent," which is a synthetical and properly metaphysical judgment. § 3. A remark on the general division of judgment into analytical and synthetical. This division is critical but has not been properly recognized by previous philosophers. § 4. The general question of the Prolegomena: Is metaphysics at all possible? The Critique of Pure Reason investigates this question synthetically. In it, an abstract examination of the concepts of the sources of pure reason results in knowledge of the actual science of metaphysics. The Prolegomena, on the other hand, starts with the known fact that there is actual synthetic a priori metaphysical knowledge of pure mathematics and pure natural science. From this knowledge, analytically, we arrive at the sources of the possibility of metaphysics. § 5. The general problem: How is knowledge from pure reason possible? By using the analytical method, we start from the fact that there are actual synthetic a priori propositions and then inquire into the conditions of their possibility. In so doing, we learn the limits of pure reason.
Оң пікірлі аналитикалық үкімнің предикаты тақырыптың түсінігінде бар, оны қарама-қайшылықсыз жоққа шығаруға болмайды. Барлық аналитикалық үкімдер априорлы болып табылады. c. Синтетикалық үкімдер қарама-қайшылық заңынан өзгеше принципті қажет етеді. 1. Тәжірибеге негізделген үкімдер әрқашан синтетикалық болады. Аналитикалық үкімдер тәжірибеге негізделмейді. Олар тек тақырыптың түсінігіне ғана негізделген. 2. Математикалық үкімдердің барлығы синтетикалық. Таза математикалық білім басқа барлық априорлы білімнен ерекшеленеді. Ол синтетикалық және тек түсініктерді талдау арқылы ғана танылуы мүмкін емес. Математика түсініктерді интуитивті түрде құруды талап етеді. Бұл интуитивті құрылым ақыл-ойда құрылған түсініктің априорлы көрінісін білдіреді. "Таза акыл-ойды сынау" еңбегінде Кант бұл туралы былай түсіндіреді: «Түсінік құру дегеніміз, оған сәйкес келетін интуицияны априорлы түрде көрсету». Арифметикалық қосындылар интуициялық санаушыларды қосу нәтижесі болып табылады. Геометриялық түсініктер, мысалы, «ең қысқа қашықтық», тек түсінікті таза интуицияда көрсету арқылы ғана белгілі. 3. Дұрыс айтылған метафизикалық үкімдердің барлығы синтетикалық. Метафизикаға қатысты түсініктер мен үкімдер аналитикалық болуы мүмкін. Бұл метафизикалық емес, бірақ оларды біріктіріп, априорлы, синтетикалық, метафизикалық үкімдер жасауға болады. Мысалы, «зат тек субъект ретінде ғана бар» деген аналитикалық үкімді «барлық зат тұрақты» деген үкімді жасау үшін пайдалануға болады, бұл синтетикалық және дұрыс метафизикалық үкім. § 3. Үкімдерді аналитикалық және синтетикалық деп бөлу туралы ескерту. Бұл бөлініс маңызды, бірақ бұрынғы философтар оны дұрыс таныған жоқ. § 4. Пролегоменаның жалпы сұрағы: метафизика мүлдем мүмкін бе? «Таза акыл-ойды сынау» бұл мәселені синтетикалық түрде зерттейді. Онда таза акыл-ойдың көздері туралы түсініктерді абстрактілі түрде зерттеу метафизиканың нақты ғылымын білуге мүмкіндік береді. Пролегомена, керісінше, таза математика мен таза табиғаттану туралы нақты синтетикалық априорлы метафизикалық білімнің бар екендігінен басталады. Осы білімнен бастап, талдамалық тұрғыдан біз метафизиканың мүмкіндігінің көздеріне жетеміз. § 5. Жалпы мәселе: таза акыл-оймен білім алу қалай мүмкін? Аналитикалық әдісті қолдану арқылы біз нақты синтетикалық априорлы пікірлердің бар екендігінен бастаймыз, содан кейін олардың мүмкіндігінің шарттарын зерттейміз. Осылайша біз таза акыл-ойдың шектерін білеміз.
Metaphysical principles are a priori in that they are not derived from external or internal experience. Metaphysical knowledge is philosophical cognition that comes from pure understanding and pure reason. § 2. Concerning the kind of knowledge which can alone be called metaphysical
a. On the distinction between analytical and synthetical judgments in general
Analytical judgments are explicative. They express nothing in the predicate but what has already been actually thought in the concept of the subject. Synthetical judgments are expansive. The predicate contains something that is not actually thought in the concept of the subject. It amplifies knowledge by adding something to the subject's concept. b. The common principle of all analytical judgments is the law of contradiction
The predicate of an affirmative analytical judgment is already contained in the concept of the subject, of which it cannot be denied without contradiction. All analytical judgments are a priori. c. Synthetical judgments require a principle that is different from the law of contradiction. 1. Judgments of experience are always synthetical. Analytical judgments are not based on experience. They are based merely on the subject's concept. 2. Mathematical judgments are all synthetical. Pure mathematical knowledge is different from all other a priori knowledge. It is synthetical and cannot be known from mere conceptual analysis. Mathematics require the intuitive construction of concepts. This intuitive construction implies an a priori view of the concept constructed in the mind. In the Critique of Pure Reason, Kant elaborates on this, explaining that "to construct a concept means to exhibit a priori the intuition corresponding to it.” Arithmetical sums are the result of the addition of intuited counters. Geometrical concepts, such as "shortest distance," are known only through exhibiting the concept in pure intuition. 3. Metaphysical judgments, properly so called, are all synthetical. Concepts and judgments pertaining to metaphysics may be analytical. These may not be metaphysical but can be combined to make a priori, synthetical, metaphysical judgments. For example, the analytical judgment "substance only exists as subject" can be used to make the judgment "all substance is permanent," which is a synthetical and properly metaphysical judgment. § 3. A remark on the general division of judgment into analytical and synthetical. This division is critical but has not been properly recognized by previous philosophers. § 4. The general question of the Prolegomena: Is metaphysics at all possible? The Critique of Pure Reason investigates this question synthetically. In it, an abstract examination of the concepts of the sources of pure reason results in knowledge of the actual science of metaphysics. The Prolegomena, on the other hand, starts with the known fact that there is actual synthetic a priori metaphysical knowledge of pure mathematics and pure natural science. From this knowledge, analytically, we arrive at the sources of the possibility of metaphysics. § 5. The general problem: How is knowledge from pure reason possible? By using the analytical method, we start from the fact that there are actual synthetic a priori propositions and then inquire into the conditions of their possibility. In so doing, we learn the limits of pure reason.
Негізгі трансценденттік мәселенің бірінші бөлігі.
§ 6. Математика синтетикалық априорлы білімнен тұрады. Адам ақылы қалайша осындай алдын ала білімді өндіре алды? Егер математиканың шығу тегін білсек, тәжірибеден алынбаған барлық білімнің негізін білуіміз мүмкін. § 7. Барлық математикалық білім интуициядан туындаған ұғымдардан тұрады. Дегенмен, бұл интуициялар тәжірибеге негізделмеген. § 8. Кез келген нәрсені алдын ала сезіну қалай мүмкін? Объектінің интуициясы, оны тәжірибелеу алдында қалай пайда болады? § 9. Менің бір объектіні сезінуім, оны тәжірибелеу алдында болуы мүмкін, егер менің интуициямда сезімдік тәжірибенің таза формасы ғана болса. § 10. Біз заттарды тек сезімтал интуицияның таза формасы арқылы ғана алдын ала сезіне аламыз. Осылайша, біз заттарды олардың өзінде болғандай емес, тек бізге көрінгендей ғана біле аламыз, сезімдерімізден бөлек. Математика – ұғымдарды талдау емес. Математикалық ұғымдар интуицияның синтезінен құралады. Геометрия кеңістіктің таза интуициясына негізделген. Санның арифметикалық ұғымы уақыт бойынша бірліктерді тізбектеп қосудан құралады. Таза механика қозғалысты құру үшін уақытты пайдаланады. Кеністік және уақыт – таза априорлы интуициялар. Олар біздің сезімдеріміздің таза формалары және барлық интуицияларымыздан бұрын бізде бар. Кеністік пен уақыт – байқаушыға көрінетін сезімдік объекті туралы априорлы білім. § 11. Априорлы интуиция мәселесі шешілді. Таза априорлы кеңістік пен уақыт интуициясы эмпирикалық а-постериорлы интуицияның негізі болып табылады. Синтетикалық априорлы математикалық білім эмпирикалық сезімделген объектілерге қатысты. Априорлы интуиция сезімталдықтың таза формасына қатысты; ол объектілердің пайда болуын мүмкін етеді. Феномендік объектінің априорлы формасы – кеңістік пен уақыт. Феномендік объектінің а-постериорлы мәтері – таза, априорлы интуицияға әсер етпейтін сезім. Сезімталдықтың субъективті априорлы таза формалары, атап айтқанда кеңістік пен уақыт, математиканың және математика сілтеме жасайтын барлық объективті а-постериорлы құбылыстардың негізі болып табылады. § 12. Таза, априорлы интуиция ұғымын геометриялық сәйкестік, кеңістіктің үш өлшемділігі және шексіздіктің шексіздігі арқылы түсіндіруге болады. Бұларды ұғымдар арқылы көрсету немесе шығару мүмкін емес. Оларды тек таза интуиция арқылы ғана білуге болады. Таза математика мүмкін, өйткені біз кеңістік пен уақытты құбылыстардың таза формасы ретінде сезінеміз. § 13. Бір-біріне ұқсас, бірақ сәйкес келмейтін нәрселердің арасындағы айырмашылықты түсіну және ойлау арқылы түсінуге болмайды. Оларды тек интуициямен немесе қабылдау арқылы ғана түсінуге болады. Мысалы, хиральдықтың айырмашылығы осындай. Сонымен қатар, айнадағы суреттердегі айырмашылықтар да осыған ұқсас. Оң қол мен құлақ сол қол мен құлаққа ұқсас. Дегенмен, олар сәйкес келмейді. Бұл объектілер сыртқы түрінен басқа ештеңе емес. Олар тек сезімдік интуиция арқылы ғана белгілі. Сыртқы сезімтал интуицияның формасы – кеңістік. Уақыт – ішкі сезімнің формасы. Уақыт пен кеңістік – біздің сезімдік интуициямыздың таза формалары және біздің сезімдік интуициямыздан бөлек, заттардың қасиеттері емес. I ескерту. Таза математика, оның ішінде таза геометрия, сезімдік объектілерге қатысты объективті шындыққа ие. Математикалық тұжырымдар қиялдың туындысы емес. Олар кеңістік пен оның барлық феноменалдық объектілеріне міндетті түрде жарамды, өйткені априорлы математикалық кеңістік барлық сыртқы көріністің негізін құрайды. II ескерту. Беркель идеализмі заттардың өзінің бар екенін жоққа шығарады. Алайда "Таза Ақыл-Ойдың Критикасы" сыртқы объектілердің берілгендігі немесе жоқ екендігі белгісіз екенін және олардың бар екенін тек көрініс ретінде біле алатынымызды көрсетеді. Локк көзқарасынан айырмашылығы, кеңістік өзінде бар нәрсе ретінде емес, жай көрініс ретінде белгілі. III ескерту. Сезімдік білім нәрселерді тек олар сезімдерімізге әсер еткен кезде ғана көрсетеді. Көріністер, олардың өзінде болғандай емес, сезім арқылы белгілі. Кеністік, уақыт және жалпы барлық көріністер – бейнелеудің қарапайым тәсілдері. Уақыт пен кеңістік – идеалды, субъективті және барлық бейнелеуімізде априорлы түрде бар. Олар сезімдік әлемнің барлық объектілеріне қатысты, өйткені бұл объектілер жай көрініс ретінде бар. Дегенмен, мұндай объектілер арман немесе иллюзия емес. Шындық пен арман немесе иллюзия арасындағы айырмашылық – нақты тәжірибеге сәйкес бейнелеулердің байланысы. Егер біз субъективті бейнелеуді объективті деп қабылдасақ, жалған тұжырым жасауға болады. Геометрияның барлық тұжырымдары кеңістікке және кеңістіктегі барлық объектілерге қатысты дұрыс. Сондықтан, олар барлық мүмкін тәжірибеге қатысты дұрыс. Егер кеңістік сезімталдықтың таза формасы ретінде қарастырылса, геометрияның тұжырымдарын сыртқы интуицияның барлық объектілеріне қатысты априорлы түрде білуге болады.
Негізгі трансценденттік мәселенің үшінші бөлігі. Жалпы метафизика қалай мүмкін болады?
§ 40. Метафизикада қолданылатын ұғымдардың шындыққа сәйкестігін немесе объективті шындықты тәжірибе арқылы анықтау немесе растау мүмкін емес. Метафизика субъективті тұрғыдан нақты, себебі оның мәселелері әрбір адамға оның ақыл-ойының табиғатымен байланысты туындайды. Дегенмен, метафизиканы объективті тұрғыдан қалай мүмкін етуге болады? Ақыл-ойының ұғымдары трансцендентті, өйткені олар барлық мүмкін тәжірибенің абсолютті толықтығымен айналысады. Ақыл-ой "неге?" деген сұрақтан тоқтамайды. Мұндай абсолютті толықтықты сезіну мүмкін емес. Ақыл-ойының қажетті идеяларының сәйкес объектілері тәжірибеде берілмейді және қате көңілдер тудыратын иллюзиялар болып табылады. Тек өзіңді білу арқылы ғана ақыл-ой имманентті, субъективті, жетекші идеяларды трансцендентті объектілер деп қарастырудан сақтай алады. § 41. Метафизиканы ғылым ретінде орнықтыру үшін категориялар (түсініктің таза ұғымдары) мен идеялар (ақыл-ойының таза ұғымдары) арасында нақты айырма жасау қажет. § 42. Түсініктің ұғымдары тәжірибеде пайда болады. Олар тәжірибе арқылы расталады. Ал ақыл-ойының трансцендентті ұғымдарын тәжірибе растай немесе жоққа шығара алмайды, себебі олар тәжірибеде пайда болмайды. Ақыл-ой қателіктерге, иллюзияларға және диалектикалық мәселелерге жол бермеу үшін өзін-өзі зерттеуі керек. § 43. Трансценденталды идеялардың бастауы – ақыл-ой өз қызметінде қолданатын үш силогизм формасы. Бірінші идея категориялық силогизмге негізделген. Бұл – толыққанды субъектінің психологиялық идеясы. Бұл идея паралогизмге, яғни білмейтін жалған диалектикалық ойлауға әкеледі. Екінші идея гипотетикалық силогизмге негізделген. Бұл – шарттардың толық сериясының космологиялық идеясы. Бұл идея антиномияға, яғни қайшылыққа әкеледі. Үшінші идея дизъюнктивті силогизмге негізделген. Бұл – мүмкін болатынның барлығының толық кешені туралы теологиялық идея. Бұл идея идеалдың диалектикалық мәселесіне әкеледі. Осылайша, ақыл-ой және оның талаптары толық және жүйелі түрде қарастырылады. § 44. Ақыл-ойының идеялары табиғатты түсінуге пайдасыз, тіпті зиянды. Жан жай зат па? Әлемнің бастамасы болды ма, әлде ол әрқашан бар ма? Табиғатты Жоғары Күш жасады ма? Дегенмен, ақыл-ой түсінікті толықтыруға көмектесе алады. Ол үшін ақыл-ойының идеялары белгілі объектілер ретінде қарастырылады. § 45. Таза Ақыл-ойының Диалектикасына Кіріспе. Ақыл-ой "неге?" деген сұраққа жауап іздеп, соңғы нәрсе тәжірибеден өтіп, түсінілгенше тоқтамайды. Бірақ бұл – алдаушы иллюзия. Мұндай трансценденттік және шексіз білімді теріс пайдалануды ауыр, еңбекті ғылыми оқытумен шектеу керек. I. Психологиялық Идеялар (тәжірибеден тыс Ақыл-ойы дұрыс қолданбау) § 46. Зат (субъект) белгісіз. Тек қасиеттер (предикаттар) ғана белгілі болуы мүмкін. Зат – жай ғана идея, объект емес. Бірақ таза ақыл әрбір қасиеттің субъектін білуге тырысады. Бірақ әрбір субъект – басқа бір субъектінің қасиеті және біздің қасиеттер туралы біліміміз кеңейгенше осылай жалғаса береді. Біз ешқашан соңғы субъекті немесе абсолютті затты біле алмаймыз. Дегенмен, бізде эго бар сияқты, ол біздің ойларымыздың ойлайтын субъектісі. Бірақ эгоның мәні белгісіз. Бұл тек болмыстың түсініксіз сезімі және барлық ойлаумен байланысты нәрсенің бейнесі. § 47. Біз осы ойлайтын жанды, яғни эгоны зат деп атауға болады. Оны басқа субъектінің қасиеті емес, соңғы субъект деп айтуға болады. Бірақ заттар тұрақты. Егер біз жанның тұрақты екенін дәлелдей алмасақ, онда ол бос, мағынасыз ұғым. "Ойлайтын субъект тұрақты" деген синтетикалық априорлық тұжырым тек тәжірибе объектісі болған жағдайда ғана дәлелденуі мүмкін. § 48. Заттарды тұрақты деп айтуға болады, егер оларды ықтимал немесе нақты тәжірибемен байланыстыра алсақ. Біз заттардың барлық тәжірибеден тәуелсіз екенін ешқашан елестете алмаймыз. Өлім – жанның соңы, сондықтан жанның мәңгілік және өлмейтін екенін дәлелдеу мүмкін емес. Тек тірі организмдер ғана тәжірибеге ие бола алады. Адам өлгеннен кейін оның ойлайтын қабілеті (жаны) туралы ешбір дәлел келтіре алмаймыз. § 49. Біз тек сыртқы көріністі ғана білеміз, заттарды өздері емес. Нақты денелер – кеңістіктегі сыртқы көріністер. Менің жаным, эгомы немесе өзім – уақытта пайда болатын ішкі көрініс. Денем, менің сыртқы сезімімнің көрінісі ретінде, менің ойларымнан бөлек жоқ. Мен өзім – менің ішкі сезімімнің көрінісі ретінде, уақытта бейнеленгенімнен бөлек жоқ және мәңгілік екенін білу мүмкін емес. Кеністік және уақыт – менің сезімімнің формалары және олардағы барлық нәрсе – мен сезінетін нақты көрініс. Бұл көріністер кеңістікте және уақытта әмбебап тәжірибе заңдарына сәйкес байланысқан. Кеністікте немесе уақытта сезілмейтін нәрсе бізге ештеңе емес және біз үшін жоқ. II. Космологиялық Идеялар (тәжірибеден тыс Ақыл-ойы дұрыс қолданбау) § 50. Космологиялық идея космологиялық, өйткені ол сезімдік тәжірибеден өткен объектілермен айналысады және ол идея, өйткені ол іздейтін соңғы шартты ешқашан сезіну мүмкін емес. Оның объектілерін сезінуге болады, сондықтан космологиялық идея әдетте жай ғана идея емес деп есептелмейді. Бірақ ол барлық шартталған объектілер үшін соңғы шартты іздегенде тәжірибеден асып түседі. Осылайша, ол жай ғана идея. § 51. Төрт космологиялық идея бар. Олар ешқашан сезілмейтін шарттардың толықтығына қатысты қателік жасайды. Таза ақыл-ой осы идеялар туралы төрт түрлі қайшылық тұжырымдар жасайды. Бұл антиномиялар адам ақыл-ойының табиғатынан туындайды және олардан қашуға болмайды. 1. Тезис: Әлемнің уақыттық және кеңістіктік бастамасы немесе шегі бар. Антитезис: Әлемнің уақыттық және кеңістіктік бастамасы немесе шегі жоқ. 2. Тезис: Әлемдегі барлық нәрсе қарапайым нәрседен тұрады. Антитезис: Әлемдегі барлық нәрсе қарапайым нәрседен тұрмайды. 3. Тезис: Әлемде өзінің себебі жоқ еркіндікке ие себептер бар. Антитезис: Әлемде өзінің себебі жоқ еркіндікке ие себептер жоқ. 4. Тезис: Әлемдегі себептер тізбегінде қажетті, себепсіз күш бар. Антитезис: Әлемдегі себептер тізбегінде қажетті, себепсіз күш жоқ. § 52a. Тезис пен антитезис арасындағы бұл қайшылықты догматикалық тұрғыдан шеше алмаймыз. Екеуі де дәлелдермен қолдалады. Көруші құбылысты (байқалған оқиғаны) өздігінен зат (байқалған оқиғаны бақылаушысыз) деп қарағанда қайшылық туындайды. § 52b. Тәжірибе арқылы анықталмайтын жай ғана идеялардың жалғандығын тәжірибе арқылы анықтауға болмайды. Бірақ таза ақыл-ойының төрт табиғи идеясының жасырын диалектикасы олардың жалған догматизмін ашады. Ақыл-ойының тұжырымдары барлық жақтан қабылданған қағидаларға негізделген, ал кері тұжырымдар басқа да барлық жақтан қабылданған қағидалардан шығарылған. Қайшылықты тұжырымдар екеуі де қате, егер олар өзіне қайшы келетін ұғымға негізделген болса. Өзіне қайшы келетін ұғымға негізделгенде ешқандай орталық жоқ және осы ұғымда ештеңе ойланбайды. § 52c. Тәжірибедегі объектілер тек тәжірибеде пайда болатын күйде ғана бар. Олар көрушінің ойларынан бөлек пайда болмайды. Бірінші екі антиномияда тезис де, антитезис те қате, өйткені олар өзіне қайшы келетін ұғымға негізделген. Бірінші антиномияға қатысты, мен әлемнің шексіз немесе шекті екенін айта алмаймын. Шеңберлік немесе шекті кеңістік және уақыт – жай ғана идеялар және оларды ешқашан сезіну мүмкін емес. Екінші антиномияға қатысты, мен дененің шексіз немесе шекті қарапайым бөліктерден тұратынын айта алмаймын. Тәжірибелік дененің бөлінуі тек мүмкін тәжірибеге жететін жерге дейін ғана жетеді....
§ 46. Substance (subject) cannot be known. Only accidents (predicates) can be known. Substance is a mere Idea, not an object. Pure reason, however, wrongly wants to know the subject of every predicate. Every subject, however, is a predicate for yet another subject, and so on as far as our knowledge of predicates extends. We can never know an ultimate subject or absolute substance. We seem to have an ego, though, which is a thinking subject for our thoughts. The ego, however, is not known. It is only a conceptless feeling of an existence and a representation of something that is related to all thinking. § 47. We can call this thinking self, or soul, a substance. We can say that is an ultimate subject that is not the predicate of yet another subject. Substances, though, are permanent. If we cannot prove that the soul is permanent, then it is an empty, insignificant concept. The synthetical a priori proposition "the thinking subject is permanent" can only be proved if it is an object of experience. § 48. Substances can be said to be permanent only if we are going to associate them with possible or actual experience. We can never think of substances as independent of all experience. The soul, or thinking substance, cannot be proved to be permanent and immortal, because death is the end of experience. Only living beings can have experiences. We cannot prove anything about a person's thinking substance (soul) after the person dies. §49. We know only appearances, not things in themselves. Actual bodies are external appearances in space. My soul, self, or ego is an internal appearance in time. Bodies, as appearances of my outer sense, do not exist apart from my thoughts. I myself, as an appearance of my inner sense, do not exist apart from being my representation in time and cannot be known to be immortal. Space and time are forms of my sensibility and whatever exists in them is a real appearance that I experience. These appearances are connected in space and time according to universal laws of experience. Anything that cannot be experienced in space or time is nothing to us and does not exist for us. II. The Cosmological Ideas (wrongly use Reason beyond experience)
§50. The Cosmological Idea is cosmological because it is concerned with sensually experienced objects and it is an Idea because the ultimate condition which it seeks can never be experienced. Because its objects can be sensed, the Cosmological Idea wouldn't usually be considered to be a mere Idea. However, it outruns experience when it seeks the ultimate condition for all conditioned objects. In so doing, it is a mere Idea. § 51. There are four Cosmological Ideas. They mistakenly refer to the completeness, which can never be experienced, of a series of conditions. Pure reason makes four kinds of contradictory assertions about these Ideas. These antinomies result from the nature of human reason and cannot be avoided. 1. Thesis: The world has a temporal and spatial beginning or limit. Antithesis: The world does not have a temporal and spatial beginning or limit
2. Thesis: Everything in the world consists of something that is simple. Antithesis: Everything in the world does not consist of something that is simple. 3. Thesis: There are causes in the world that are, themselves, free and uncaused. Antithesis: There are no causes in the world that are, themselves, free and uncaused. 4. Thesis: In the series of causes in the world, there is a necessary, uncaused being. Antithesis: In the series of causes in the world, there is not a necessary, uncaused being. § 52a. This conflict between thesis and antithesis cannot be resolved dogmatically. Both are supported by proofs. The conflict results when an observer considers a phenomenon (an observed occurrence) to be a thing in itself (an observed occurrence without an observer). § 52b. The falsehood of mere Ideas, which cannot be experienced, cannot be discovered by reference to experience. The hidden dialectic of the four natural Ideas of pure reason, however, reveals their false dogmatism. Reason's assertions are based on universally admitted principles while contrary assertions are deduced from other universally acknowledged principles. Contradictory assertions are both false when they are based on a self–contradictory concept. There is no middle between the two false contradictory assertions and therefore nothing is thought by the self–contradictory concept on which they are based. § 52c. Experienced objects exist, in the way that they appear, only in experience. They do not exist, in the way that they appear, apart from a spectator's thoughts. In the first two antinomies, both the thesis and the antithesis are false because they are founded on a contradictory concept. With regard to the first antinomy, I cannot say that the world is infinite or finite. Infinite or finite space and time are mere Ideas and can never be experienced. With regard to the second antinomy, I cannot say that a body consists of an infinite or a finite number of simple parts. The division, into simple parts, of an experienced body reaches only as far as the possible experience reaches. § 53. The first two antinomies were false because they considered an appearance to be a thing–in–itself (a thing as it is apart from being an appearance). In the last two antinomies, due to a misunderstanding, an appearance was mistakenly opposed to a thing–in–itself. The theses are true of the world of things–in–themselves, or the intelligible world. The antitheses are true of the world of appearances, or the phenomenal world. In the third antinomy, the contradiction is resolved if we realize that natural necessity is a property of things only as mere appearances, while freedom is attributed to things–in–themselves. An action of a rational being has two aspects or states of being: (1) as an appearance, it is an effect of some previous cause and is a cause of some subsequent effect, and (2) as a thing–in–itself it is free or spontaneous. Necessity and freedom can both be predicated of reason. In the world of appearances, motives necessarily cause actions. On the other hand, rational Ideas and maxims, or principles of conduct, command what a reasonable being ought to do. All actions of rational beings, as appearances, are strictly determined by causality. The same actions are free when the rational being acts as a thing–in– itself in accordance with mere practical reason. The fourth antinomy is solved in the same way as the third. Nowhere in the world of sense experiences and appearances is there an absolutely necessary being. The whole world of sense experiences and appearances, however, is the effect of an absolutely necessary being which can be thought of as a thing–in–itself which is not in the world of appearances. § 54. This antinomy or self–conflict of reason results when reason applies its principles to the sensible world. The antinomy cannot be prevented as long as objects (mere appearances) of the sensible world are considered to be things–in–themselves (objects apart from the way that they appear). This exposition of the antinomy will allow the reader to combat the dialectical illusions that result from the nature of pure reason. III. The Theological Idea
§ 55. This Idea is that of a highest, most perfect, primeval, original Being. From this Idea of pure reason, the possibility and actuality of all other things is determined. The Idea of this Being is conceived in order for all experience to be comprehended in an orderly, united connection. It is, however, a dialectical illusion that results when we assume that the subjective conditions of our thinking are the objective conditions of objects in the world. The theological Idea is an hypothesis that was made in order to satisfy reason. It mistakenly became a dogma. § 56. General Remark on the Transcendental Ideas
The psychological, cosmological, and theological Ideas are nothing but pure concepts of reason. They cannot be experienced. All questions about them must be answerable because they are only principles that reason has originated from itself in order to achieve complete and unified understanding of experience. The Idea of a whole of knowledge according to principles gives knowledge a systematic unity. The unity of reason's transcendental Ideas has nothing to do with the object of knowledge. The Ideas are merely for regulative use. If we try to use these Ideas beyond experience, a confusing dialectic results.
Қорытынды: Таза ақыл-ойының шектерін анықтау туралы
§ 57. Біз нәрселерді өздерінен-өзі, яғни тәжірибеден тыс, қандай екенін біле алмаймыз. Дегенмен, нәрселер өздерінен-өзі болуы мүмкін, және оларды білудің тәжірибемізден басқа да жолдары болуы мүмкін. Біз ақыл-ойымыздың шектері – нәрселердің өздерінің мүмкіндігінің шектері деп есептеуден сақтануымыз керек. Мұны істеу үшін, ақыл-ойымыздың қолданылу шегін анықтауымыз қажет. Біз жан туралы білуге ниеттейміз. Біз әлемнің мөлшері мен бастауын, сондай-ақ ерік бос екені немесе жоқ екені туралы білуге ниеттейміз. Біз Жоғарғы Я құдай туралы білуге ниеттейміз. Ақыл-ойымыз құбылыстар шегінде болуы керек, бірақ ол осы шектен тысқары жатқан нәрселердің өзіндік білімі болуы мүмкін деп есептейді. Математика және табиғаттану құбылыстар шегінде қалады және одан тысқары шығу қажеттілігі жоқ. Ақылдың мәні – ол құбылыстардан тысқары шығуға және құбылыстардың негізін білуге ұмтылуда. Ақыл ешқашан «неге?» деген сұрақтан тоқтамайды. Ақыл-ой барлық шарттар тізбесінің толық шартын білгенше тынышталмайды. Толық шарттар – материалдық емес Жан, бүкіл әлем және Жоғарғы Я құдайдың трансценденттік идеялары ретінде ұғынылады. Бұл таза ойдағы тіршіліктер туралы ойлау үшін, біз оларға сезімдік қасиеттерді символдық түрде тағайындаймыз. Осылайша, идеялар адам ақылының шектерін белгілейді. Олар шекарада орналасқан, өйткені біз олар туралы құбылыстар мен нәрселердің қасиеттеріне ие болғандай сөйлейміз және ойлаймыз. Ақыл метафизикалық, диалектикалық қорытындыларға неліктен бейім? Моральды нығайту үшін, ақыл тек табиғат пен сезімдік әлемге қатысты физикалық түсіндірмелерге қанағаттанбайды. Ақыл сезімдік әлемнен тыс идеяларды сезімдік нысандардың аналогы ретінде қолданады. Жан туралы психологиялық идея материализмнен сақтайды. Еркіндік пен табиғи қажеттілік туралы космологиялық идеялар, сондай-ақ әлемнің мөлшері мен ұзақтығы, тек физикалық түсіндірмелер жеткілікті деп санайтын натурализмге қарсы тұруға қызмет етеді. Құдай туралы теологиялық идея ақылды фатализмнен босатады. § 58. Біз Жоғарғы Я құдайды толыққанды немесе оның өзіндік болмысы ретінде біле алмаймыз. Біз оны бізге және әлемге қатысты біле аламыз. Аналогия арқылы, біз Құдай мен біздің арамыздағы қатынасты біле аламыз. Бұл қатынас ата-ананың баласына деген махаббатына немесе сағат жасаушының сағатына ұқсауы мүмкін. Біз тек қана қатынасты білеміз, бірақ қатыстырылған белгісіз нәрселерді емес. Осылайша, біз әлемді Жоғарғы Ақыл-ойы бар Я құдай жаратқандай көреміз.
Пролегоменаның жалпы сұрағының шешімі: метафизика ғылым ретінде қалай мүмкін болады?
Метафизика, ақыл-ойының табиғи қабілеті ретінде, шындыққа жатады. Бірақ метафизиканың өзі іллюзияға және диалектикалық пікірталасқа алып келеді. Метафизика ғылымға айналу үшін, таза ақыл-ойының сынауы түсініктердегі априорлық ұғымдардың рөлін жүйелі түрде зерттеуі керек. Осы ұғымдарды ғана талдау метафизиканы ғылым ретінде дамытуға көмектеспейді. Бұл ұғымдардың сезімталдыққа, түсінікке және ақыл-ойына қалай қатысты екенін көрсететін сын қажет. Толық кесте берілуі керек, сондай-ақ олардың синтетикалық априорлық білімге қалай әкелетіні түсіндірілуі тиіс. Бұл сын ақыл-ойының шектерін қатаң түрде белгілеуі керек. Көнеріс немесе ықтималдық туралы айғақтарға сүйену ғылыми метафизикаға жеткізбейді. Тек таза ақыл-ойының сынауы ғана ақыл-ойының өзін қалай зерттейтінін көрсетуге және метафизиканың толық, әмбебап және нақты ғылым ретінде негізін қалауға мүмкіндік береді.
Метафизиканы ғылым ретінде қалай нақтылауға болады
Таза ақыл-ойды сынға алудың жалғыз ғана нұсқасын мұқият және сақтықпен зерттеу қажет. Әйтпесе, метафизикаға деген барлық талаптардан бас тарту керек. Қазіргі таза ақыл-ойды сынға алуды зерткеннен кейін ғана бағалауға болады. Оқырман бір кезде сындық зерттеулердің салдарына назар бөлмеуі тиіс. Сындық зерттеулер оқырманның метафизикасына қарсы келуі мүмкін, бірақ салдарлар туындаған негіздерді қарастыруға болады. Көптеген метафизикалық пікірлер бір-бірімен қайшы келеді. Бұл метафизикалық пікірлердің дұрыстығын анықтайтын нақты өлшем жоқ. Осының салдарынан, метафизиканы нағыз ғылымға айналдырудағы құндылығын бағаламас бұрын, қазіргі таза ақыл-ойды сынға алуды зерттеу қажеттігі туындайды.
Таза ақыл-ойдың сын-пікірін алдын ала бағалау
Кант өзінің "Таза ақыл-ойды сынға алу" еңбегіне жасалған беткей және білімсіз сыннан кейін осы "Пролегоменаны" жазуға ынталанды. Сын анонимді түрде журналда жарияланды және оны Гарве жазды, ал Федер көптеген түзетулер мен жоюлар енгізді. Канттың сын-пікірі "трансценденталдық немесе жоғары идеализм жүйесі" ретінде бағаланды. Бұл оның барлық тәжірибеден тыс нәрселер туралы баяндама екенін көрсетті. Дегенмен, Кант өзінің зерттеуін тәжірибемен және оны мүмкін ететін біліммен шектеуге тырысып бақты. Басқа қателіктердің ішінде, сын Канттың кестесі мен санаттардың дедукциясын "идеалистік тұрғыда баяндалған логика мен онтологияның жалпыға мәлім аксиомалары" деп жонекей бағалады. Кант өзінің "Сыны" метафизиканың мүмкіндігі туралы маңызды тұжырым деп есептеді. Ол "Пролегоменада" метафизика туралы барлық жазулар оның "Сыны" зерттеліп, қабылданғанға дейін немесе одан жақсырақ сынмен ауыстырылғанға дейін тоқтатылуы керек екенін көрсетуге тырысты. Өзін ғылым деп таныстыратын кез келген болашақ метафизика синтетикалық априорлық мәлімдемелердің және таза ақыл-ойдың диалектикалық қайшылықтарының болуын ескеруі тиіс.
Таза ақыл-ой сын-тегініне қатысты шешім шығаратын тексеруге қатысты ұсыныстар
Кант өзінің еңбегін кішігірім қадамдармен, негізгі мәлімдемелерден бастап тексеруді ұсынды. «Пролегомена»ны «Сын» еңбегімен салыстыруға болатын жалпы жоспар ретінде пайдалануға болады. Ол «Сын» еңбегінің кейбір бөлімдеріне қанағаттанбады және осы бөлімдерді түсіндіру үшін «Пролегомена»дағы талқылауларды қолдануды ұсынды. Қанағаттандырмайтын бөлімдер – «Сын» еңбегіндегі санаттардың дедукциясы және таза сананың паралогизмдері. Егер «Сын» және «Пролегомена» еңбектерін ойлы адамдардың біріккен күштерімен зерттеп, қайта қараса, онда метафизика, ақыры ғылыми болып қалыптасуы мүмкін. Осылайша, метафизикалық білімді жалған білімнен ажыратуға болады. Теология да пайда көреді, себебі ол мистика мен догматикалық спекуляциядан тәуелсіз болады.
Бағалау
Льюис Уайт Бек философияны оқып жүргендер үшін «Пролегоменаның» ең басты қызығушылығы – «оның заманауи позитивизмнің көзқарастарынан асып түсуі және оған қарсы тұруы» екенін айтты. Ол былай деп жазды: «Пролегомена, сонымен қатар, "Таза Ақыл-естің сыны" деген алып және түсініксіз шедеврге ең жақсы кіріспе болып табылады. Оның көрнекті айқындығы мен өткірлігі оны Канттың ірі еңбектерінің арасында ерекше, ал Кант философиясын оқыту үшін ең қолайлы оқулық етеді». Шопенгауэр 1819 жылы «Пролегомена» Канттың ең маңызды еңбектерінің ең жақсысы және ең түсініктісі екенін, бірақ оны аз оқылғанын, себебі ол оның философиясын зерттеуді қатты жеңілдетеді деп мәлімдеді.