Кіріспе
Өсімдіктерден алынған антимикробтық химиялық қосылыстар. Фитонцидтер – өсімдіктерден алынған антимикробтық аллелохимиялық ұшпалы органикалық қосылыстар. Бұл сөзді 1928 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінде оқып жүрген совет биохимигі Борис П. Токин «өсімдікпен жойылған» (грек тілінен φυτόν – «өсімдік» және латын тілінен caedere – «өлтіру») мағынасында шығарған. Ол кейбір өсімдіктердің шіруіне немесе жәндіктер мен жануарлардың жеуіне қарсы тұру үшін өте белсенді заттар бөліп шығаратынын анықтады. Фитонцидтер – бактериялардың, микроскопиялық саңырауқұлақтардың және қарапайымды организмдердің өсуін және дамуын тоқтатуға немесе жоюға қабілетті, өсімдік тектес биологиялық белсенді заттар. Фитонцидтер өсімдік иммунитетінде және экожүйедегі организмдер арасындағы қарым-қатынастарда маңызды рөл атқарады. Фитонцидтерді өндіру қабілеті – өсімдіктерге тән кең таралған қасиет. Өсімдік зақымданғанда фитонцидтердің бөлінуі артады. Фитонцидтердің құрамы гликозид, терпеноид немесе басқа да екіншілік метаболиттер ретінде қарастырылуына байланысты әртүрлі болады.
Phytoncides are antimicrobial allelochemic volatile organic compounds derived from plants. The word, which means "exterminated by the plant" (from the Greek φυτόν "plant" and the Latin caedere "to kill"), was coined in 1928 by Boris P. Tokin, a Soviet biochemist then studying at Moscow State University. He found that some plants give off very active substances that help to prevent them from rotting or from being eaten by some insects and animals. Phytoncides are a biologically active substance of plant origin that kills or inhibits growth and development of bacteria, microscopic fungi, and protozoa. Phytoncides play an important role in plant immunity and in the relationships between organisms within an ecosystem. The ability to produce phytoncides is a quality common among plants. The release of phytoncides increase when a plant is injured. Phytoncide compound compositions vary depending on whether the compound is considered a glycoside, terpenoid, or other secondary metabolites.
Санаты
Фитонцидтердің екі түрі бар: 1) жасуша протоплазмасында болатын экскрецияланбайтын фитонцидтер және 2) атмосфераға, топыраққа және суға таралатын ұшпалы фитонцидтер. Экскрецияланбайтын фитонцидтерге пияз, сарымсақ және хрен мысал бола алады. Ұшпалы фитонцидтерге қарағай, емен, эвкалипт және Софора туысы жатады. Олар жылыжайларда өсімдіктерді қорғауға, сондай-ақ жеміс-жидектер мен көкөністер сияқты тез бұзылатын өнімдерді тасымалдау және сақтау кезінде қолданылады. Софорафлаванон G деген бір ұшпалы фитонцид, метициллинге резистентті Staphylococcus aureus (MRSA) және ванкомицинге резистентті Enterococcus бактерияларына қарсы қолданылуы мүмкін болғандықтан, ерекше қызығушылық тудырады.
Оқиға және қызмет
Кедр, сарымсақ, шоқжылбыз, емен, пияз, қарағай, шай ағашы, көптеген дәмдеуіштер және тағы да көптеген өсімдіктер фитонцидтер бөліп шығарады. Сарымсақ аллицин және диаллил дисульфид қамтиды. Қарағай альфа-пинен, карен, мирцен және басқа терпендерді қамтиды. Софора флавесценс софорафлаванон Г-ні қамтиды.
5000-нан астам ұшқыш заттар бактериялар, саңырауқұлақтар және жәндіктерден қорғайтын өсімдіктерді қорғайды. Фитонцидтер шабуылдаушы организмнің өсуін тежеу немесе тоқтату арқылы әрекет етеді.
Қолдану
Фитонцидтер ресейлік, украиндық, корейлік, қытайлық және жапондық дәстүрлі медицинасында, сондай-ақ альтернативтік медицинада, ароматерапияда және ветеринарияда қолданылады.