Кіріспе

Қысқа қашықтықтағы әуеге қарсы ракета, Корольдік теңіз күштері үшін әзірленген.

Айналмаған снаряд (UP) – Екінші дүниежүзілік соғыстағы британдық әуеге қарсы және жерге бомбалауға арналған ракета. 7 дюймдік нұсқасын Корольдік теңіз күштері үшін Форт-Халстедтегі Жабдықтар министрлігінің Снарядты дамыту орталығының Альвин Кроу жасады. Ол сенімсіз және тиімсіз болып шықты және 1941 жылы қолданыстан алынды. Бұл идеяның дамуы UP 2 және UP 3 ракеталарын тудырды, олардың диаметрі сәйкесінше 2 дюйм және 3 дюйм болды, бірақ олар ұзынырақ болды. Соңғысы Z батареясының әуеге қарсы қаруының негізі ретінде пайдаланылды, кейіннен RP 3 түрінде әуеден жерге соққы беруге бейімделді, оны Hawker Typhoon және Bristol Beaufighter сияқты ұшақтар жердегі күштерге және кемелерге қарсы қолданды. 1944–1945 жылдары жалпы бомбалау үшін бірнеше түрлендірулер жасалды, олардың ішінде Sea Mattress, Land Mattress, LILO және Tulip болды.

Даму

Француз және неміс ракеталық зерттеулерінің 30-шы жылдардың басында 1934 жылдан бастап қайта қаруланумен сәйкес келіп өтті. 1935 жылы Зерттеу бөлімі Баллистика және Жарылғыш заттар басқармаларында ракеталарды ұшаққа қарсы қолдануды зерттеу үшін арнайы бөлімшелер құрды. Зерттеушілер ұшқышсыз ұшақтарды алмастыру үшін ұзақ қашықтықтағы ракеталарды, сондай-ақ ауыр жүктелген ұшақтарды ұшыруға көмектесетін құрал ретінде қарастырды. Баллистика басқармасы компоненттерді жобалады және баллистика теориясын, болжамдауды және тұрақтылықты зерттеді. Жарылғыш заттар дирекциясы "тұрақты, бақыланатын қысыммен жанатын, жану кезінде беті өзгермейтін және жану соңында мүмкіндігінше аз күйген қалдық қалдыратын" жанармаймен жұмыс істеді. Зерттеулер қосымша мәселелер тудырды: зарядтарды жанбайтын материалға орналастыру қажет болды, сондай-ақ жоғары үдеуге және газ қысымының өзгеруіне төзімді затты жасау қажет еді. Ракетаның үдеуі снарядтардың үдеуінен әлдеқайда баяу болды, демек, қарулану үшін үдеуге тәуелді емес, жаңа типтегі фитил қажет болды. Кордиттік жанармайды ерекше пішінде жасау қажет болды, бұл экструзия процесін күрделендірді, бірақ 1936 жылы Баллистика зерттеулерінің директоры Алвин Кроу ракеталарды практикалық соғыс қаруы ретінде қарастыруға болатынын мәлімдеді. Жаңа жанармай, еріткішсіз кордит (Cordite SC) ойлап табылды. 1936 жылдың шілдесінде Кроу Форт-Халстедтегі жаңа Проектилдік әзірлеу орталығын басқарды, ол Империялық қорғаныс комитетінің Әуе қорғанысы жөніндегі кіші комитетінің бақылауында болды. 1939 жылдың қарашасында Адмиралтействоның бірінші лорды Уинстон Черчилль Кроудан әуедегі миналық өріс құру құралын жобалауды және кемелерді ұшақтардан қорғаудың басқа да тәсілдерін қарастыруды сұрады. Үкіметке ғылыми кеңесші Фредерик Линдеман бұрыннан-ақ "ұшақтардың жолына сымға ілінген бомбалар тастау" схемасын ұсынған болатын. 1937 жылдың қазан айында Әуе қорғанысы жөніндегі кіші комитет 3 дюймдік ракета 2 дюймдік снарядтан басымдық алатынын және саясаттың мақсаты идеалды болмаса да, практикалық қару болатын ракета алу екенін шешті. 2 дюймдік ракетаға жұмыс 3 дюймдік нұсқаға ауыстырылды, ол QF 3 дюймдік 20 cwt және QF 3.7 дюймдік зениттік пулеметтермен орташа және жоғары биіктікте ұшақтарға қарсы атылатын оқ-дәрілермен салыстырылды. 1938 жылдың соңына қарай компоненттердің сынақтары аяқталды (фитилді қоспағанда) және Викерс Армстронгтан екі және төрт проекторға арналған ұсыныстар сұралды. Ракеталық қарудың артықшылығы – оны дәстүрлі қару-жарақ фирмалары өндірмеуі керек еді, бірақ жаңа Cordite SC үшін Корольдік қару-жарақ фабрикаларында жаңа құрылыстар қажет болады. Ракеталық жүйенің қолданылуын жасыру үшін "бұрылмаған снаряд" термині қолданылды; снаряд спиральді тұрақтандырылмаған (соғыстың кейінірек кезеңдерінде жерді бомбалау үшін қолданылатын кейбір үлгілерді қоспағанда). 1939 жылдың 14 қарашасында Адмиралтействоның бірінші лорды ретіндегі өзінің алғашқы нөмірленген хатында Уинстон Черчилль ракетаны әзірлеу бағдарламасы туралы апталық есептерді сұрады. Черчилль әрқайсысына төрт проектордан бес линкорға, әрқайсысына бір жұптан алты крейсерге және біреуін мониторға орнату жоспарлаған. 1940 жылдың сәуірінде қырыққа жуық проектор дайын болды, олар парашют, кабель және бомба немесе минаға арналған контейнерді атып, шабуылдаушы ұшақтардың жолына жіберуге арналған. Кез келген елде ракеталарды алғаш рет қолдану 1940 жылдың шілдесінде болды.

2 дюймдік ракета

2 дюймдік ракета 3 дюймдік нұсқасымен алмастырылды, бірақ жұмыс бәсеңдеп жалғасты. Құрылғыда электрлік тұтандырғышпен Кордит СК таяқшасы орналастырылған. Fuze 720 – жел бағытын анықтап, соққыға қол жеткізетін, 4,5 секундқа орнатылған өзін-өзі жою құрылғысы бар, шамамен 1371,60 метр биіктікте. Ракетаның қозғалтқышы 0,1 секунд ішінде тұтандырылып, 1,2 секунд бойы жанды. Өзін-өзі жою механизмі болмаған жағдайда, ракета 3048,00 метрге дейін ұшуға мүмкін еді. Сауда кемелерін қорғау және жарық беру мақсатында бірнеше түрлі ұшырғыштар теңіздік қолдануға арналған, бірақ Mk II (сондай-ақ Pillar Box деп те аталады) тек оңтүстік жағалаудағы нысандарда ғана құрлықта қолданылды. Оператор кабинасында әр жағында он ракеталық ұшырғыш орнатылған, олардан HE ракеталарын бірден ондап немесе ондап ату үшін аяқ педальдарын басып электрлік тұтандыру іске қосылатын. Pillar Box 360° бұрылуға және 0°-тан +85°-қа дейін көтерілуге қабілетті.

3 дюймдік ракета

Адмиралтейство ракеталық тұжырымдамаға көбірек қызығушылық танытты, бірақ Соғыс министрлігі ракеталардың аумақтық бомбалауға пайдалы болатынын есептеді және әрқайсысы төрттік ұңғымасы бар 285 ракеталық бөлімше мен қосымша 60 ұңғыманы резервте қарастырды, бұл QF 3 дюймдік 20 кВт зеңбіректерді де резервке қоюға, соғыс жағдайында жаңа бөлімдерді жабдықтауға мүмкіндік беретін еді. 1939 жылдың басында Ямайкада ракеталардың сынақтары жүргізілді, олар қанағаттанарлық деп танылды және Әуе қорғанысы жөніндегі кіші комитет 3 дюймдік UP ракетасын қабылдауды ұсынды. Шешім кейінге шегерілді, себебі Артиллерия директоры ракетаның орташа және жоғары биіктікте ату үшін жеткілікті дәлдігі жоқ екенін мәлімдеді. Ракета жобасы 1940 жылдың маусымында Дюнкерк эвакуациясына дейін тоқтап тұрды. Ракетаның зеңбірекпен салыстырғанда дәлдігі төмен деп есептелді, бірақ дәлдік қажет деген болжам жасалды. Ұшақтың бағыты, биіктігі және жылдамдығы болжауға қиын болғандықтан, ұшақтың уақыт пен кеңістіктегі орнын болжауға тырысу парадоксалды жағдай тудырды. Соғыс кезінде әдеттегі әуе шабуылына қарсы оқ-дәрілерді сынау және Люфтваффе ұшағын түсіру үшін қанша снаряд қажеттігін есептеу мүмкін болмады. 3 дюймдік ракетаның тұрақсыз траекториясы болжауды қиындатады деп болжалды; бірақ ракетаның жарылғыш зарядының үлкендігі ескерілмеді, оған снарядқа қарағанда әлдеқайда жұқа корпус қажет болды және оның әсер ету радиусы зәулім болды. Алғашқы 3 дюймдік Z батареясы Кардифф маңында құрылды, бірақ Аберпорттағы сынақ батареясы алғашқы неміс ұшағын жоқ қылды. Әуе шабуылына қарсы басқару (AA басқаруы) 8000 ракеталық ұңғыма алды, олардың 7000-нан астамы 1940 жылдың тамызына дейін дайын болды. Ракета өндірісі жоспарланған көлемнен кем болды, AA басқаруына барлығы 8400 дана ғана жеткізілді. Басымдық Адмиралтействоға берілді және AA басқаруының квотасы 840 ұңғымаға арналған, әрқайсысы 10 ракетадан шектелді.

Жер матрасы проекторы

Бірінші проектордың 32 баррелі 20 центнерлік жалпы қызмет көрсету тіркемесіне орнатылған және оны 1944 жылдың мамыр айында Жабдықтау министрлігі ұсынған, ал басқа сынақ нұсқасында қырық баррель болған. Бірінші Канада армиясы қызығушылық танытты және шілдеде сынақ атыс жүргізгеннен кейін он екі проектордан тұратын батареяны сұрады. Шелда шайқасында (1944 жылдың 2 қазанынан 8 қарашасына дейін) 1 қарашада алғаш рет "матрастар" қолданылды, сол кезде алты сағат ішінде 1146 ракета атылды. Проектордың конструкциясы кейбір бөлшектерден басқа, зениттік құрылғымен бірдей болды. Алтыдан тұратын бес қатардағы отыз баррель оқпен зарядталды және ракеталар ширек секундтық интервалмен ұшырылды, бір сальва 7,25 секундқа созылды. Нысана алу артиллериялық көзқарастар, No.9 Диалдық көзқарас және Клинметр Mk IV арқылы жүзеге асырылды; бір сальваның 50 пайыздық аймағы (ұзындығы және ені) болды. Еуропадағы соғыс Тиллингс Стивенс Лтд компаниясы көптеген проекторларды салып, кейбіреулерін Алыс Шығысқа жібергенге дейін аяқталды. Жәндіктерге қарсы соғыс үшін жеңілдетілген нұсқасы 16 баррельді, салмағы және оны Willys MB (жарты тонналық) джипі сүйрейтін, бірақ соғыс оны қолдануға кіріспей аяқталды.

РП-3

3 дюймдік UP жүйесі RP 3 әуеден жерге атуға арналған зымыранның және Mattress жерден жерге атуға арналған көптүрлі зымыранды атқылау құрылғысының негізі болды. 1943 жылы Жағалаулық командасы RP 3 зымырандары Солтүстік теңіздегі сауда кемелеріне шабуыл жасау кезінде торпедаларға пайдалы қосымша бола алатынына шешім келді. RP 3-тің ұзындығы шамамен 1,83 метр, диаметрі 1,83 метр болатын. Оның құрамында жанармай, ТНТ немесе Аматол жартылай бронебойғыш оқ-дәрілер, қатты бронебойғыш снарядтар немесе жарылғыш заттармен толтырылған HE (жарылғыш-фрагменттік) оқ-дәрілер бар. Бронебойғыш ұшы сол жылдың басында U-кемелеріне қарсы сынақтан өтті, ал 1943 жылдың 23 мамырында Fairey Swordfish ұшағы темір баспен зымыран сөресін атып, U 752 суасты кемесінің қысым корпусын тесіп өтті. Суасты кемесі, беткі кемелер келген кезде батырылды. Жарылғыш зымыранды алдымен кемелерде сынап көру жоспарланған. Наурыз және сәуір айларында Bristol Beaufighter ұшақтарынан сынақ атылыстары жүргізілді, екі Жағалаулық команда эскадрильясының Beaufighter ұшақтарына рельстер орнатылды және оқу мақсатында Норт-Коутс жағалауында мақсатты кеме бекітілді. 1943 жылдың 22 маусымында Норт-Коутс шабуыл тобы RP 3 зымырандарын Гаага мен Ден-Хелдер арасындағы голланд жағалауындағы Остік конвойға қарсы шабуылда қолданды. Неміс кемелері де жаңа құрылғыны пайдаланды – парашютпен кабельді көтеруге арналған зымыранды. Flak-ты басуға арналған Beaufighter экипаждары зымырандармен төрт Vorpostenboote (Flak кемелері) зақымданғанын мәлімдеді (соғыстан кейінгі зерттеулер растамады), ал екі Beaufighter атып түсірілді.

Тюльпан

1944 жылы 1-ші (бронежабдық) батальонның Coldstream гвардиясы гвардиялық бронедивизиясынан жақын маңдағы Typhoon эскадрильясынан бірнеше ракета мен ұшыру рельстерін алды. Гвардиялықтар танк мұнараларының екі жағына бір-бірден орнатты, бұл жабдық "Тюльпан" деп аталды. Ракета "Мотор, ракета, ұшақ, 3 дюйм, No.1" арқылы қоздырылды, бірақ ұшыру рельсінің түрі белгісіз. Ракеталар Shell, HE, 60 фунт SAP No.1 немесе No.2 қабықтарын, жарылғыш заттармен толтырылған күйде тасымалдады. 1945 жылдың наурыз айының соңында Германияға басып кірген кезде Лингенді күшпен басып алуға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды және артиллерия қолдауымен мақсатты шабуыл жоспарланды. Артиллериялық оқшашудан кейін және түтін қоршауының астында, 1-ші (бронежабдық) батальонның 2-ші тобы, Coldstream гвардиясы "Typhoon ракеталарын" атып, шабуыл басталды. Бір офицер Лингеннің батысындағы көпірге жүгіріп барып, жарылғыш зарядтың сымдарын кесіп тастады, көпір басып алынып, Sherman танктерімен шабуылға өтілді.

Талдау

2011 жылы Дэвид Эджертон өзінің соғыс кезіндегі естеліктерінің II томындағы «Сөзгер соғысы» деген тарауында Уинстон Черчилльдің 1930 жылдары басталған әуеге қарсы ракеталық зерттеулерге деген қызығушылығын қорғағанын жазды. Черчилль әуеге қарсы ракеталарды, әуе миналарын және фотоэлектрлік жақындық фитильдерін (PE фитильдері) насихаттады. Черчилль авиацияға қарсы қарудың «Блиц» соғысының соңында ғана тиімді бола бастағанын, ал оның қолдаған ракеталары да қолданысқа түсе бастағанын жазды. Эджертонның айтуынша, бұл олардың кешіккенін білдірді. 1940 жылы Черчилль премьер-министр болған кезде ракеталар мен PE фитильдерін дамытуға одан да көп көңіл бөлді. Әуеге қарсы ракеталарды, химиялық ракеталарды, әуедегі миналық өрістерге арналған ракеталарды және басқа да мақсаттарға арналған ракеталарды жаппай өндіруге 14 миллион фунт стерлинг жұмсалды. Кордит СК өндірісі үшін Шотландиядағы Бишоптон қаласында үлкен жаңа зауыт салынды және 1940 жылдың қарашасында Нотингемширдегі Ранскиллде ROF Ranskill іске қосылды, ол 1942 жылға дейін толыққанды жұмыс істеуге келді. Эджертон ракеталық бағдарламаны «әдеттегі жемқорлық» деп атады, себебі майор Дункан Сэндистің, Черчилльдің күйеу баласының, ракеталар мен PE фитильдеріне қарсы шабуылдық бомбалаушыларға және жоғары ұшатын бомбалаушыларға қарсы тактиканы әзірлеу үшін тәжірибелік полкке жауапты болуына байланысты. Сэндис Уэльстің оңтүстігіндегі алғашқы ракеталық батареяның (Z батареясының) басшылығына тағайындалды, оның құрамында ракеталық құралдар мен сирек кездесетін қару-жарақтар бар еді. Z батареялары, көбінесе Отан қорғаушылармен толықтырылатын, ақырында бүкіл елде құрылды. Ракеталардың тиімділігіне күмәнмен қарағандар көп болды. 1940 жылдың қазан айында Эдвард Монтагу Кэмпбелл Кларк, Жабдықтау министрлігіндегі артиллерия директоры, «бұл қарудың қазіргі даму сатысында өндіріске шығуға ешқандай негіз жоқ, өйткені сынақтары көрсеткендей», деп жазды, Кларк бұл сынақтардың бұрмаланғанына күдікпен қарады. 1966 жылы Арчибальд Хилл өзінің естеліктерінде UP-ті «Линдеманның жақсы көретін үй жануары» деп, ал оны «уақыт, күш, еңбек және материалды тозаққа ысырап ету» деп жазды. Хилл екі жыл ішіндегі даму және енгізу шығындары 30 мен 160 миллион фунт стерлинг аралығында болды деп ойлады, бұл 3,7 дюймдік әуеге қарсы снарядтардың бірдей санына қарағанда көбірек болат пен 400% кордитті жұмсады. Хилл ракеталардың дәлдігін былай бағалады: «Жақындық фитильдерінің өте аз бөлігі жұмыс істейтін болады, себебі жақындық болмайды». PE фитилі «пайдасыз» болды; Эджертон бұған қарамастан 1941 жылдың қазанына дейін 100 000-нан астам PE фитилі өндірілгенін жазды. Сэндис ақырында PE фитилін қолдауды жалғастырған Линдеманға қарсы шықты. PE және акустикалық фитильдер сәтсіз аяқталды, бірақ үшінші түрі, радиолық жақындық фитилі, соғыс кезінде үлкен жетістікке жетті. Эджертон Гаррольд Макмилланның Черчилль ракеталық қаруды қолдауда дұрыс болды деп есептегенін және ол «жаңа идеяларды тұрақты қолдауымен дұрыс екенін дәлелдегенін» жазды, бірақ Эджертон ракеталардың әскери құндылығын жоғары бағалады. 1944 жылдың сәуір және мамыр айларында сегіз ракетадан тұратын залптан шыққан ракетаның танк сияқты нысананы тигізу ықтималдығы 0,7 болды; әуеден жерге қарай ракеталардың дәлдігіне қарамастан, оларды тасымалдайтын шабуылдық бомбалаушылар үлкен беделге ие болды.