Кіріспе
Ұшуға көмек көрсететін ұшақ түрі JATO (Jet Assisted Take Off) – аса ауыр жүкпен ұшуға тырысатын ұшақтарға қосымша итеру күші беру арқылы көтерілуге көмектесетін ұшу түрі. Бұл жүйе шағын ракеталар арқылы итеру күшін қамтамасыз етеді. JATO термині, көбінесе, RATO (Rocket Assisted Take Off) терминімен шатастырылады, яғни ракеталық көмекпен ұшып көтерілу (немесе RAF терминологиясында RATOG – ракеталық көмекпен ұшып көтерілу құрылғысы).
JATO (acronym for jet assisted take off) is a type of assisted take off for helping overloaded aircraft into the air by providing additional thrust in the form of small rockets. The term JATO is used interchangeably with the (more specific) term RATO, for rocket assisted take off (or, in RAF parlance, RATOG, for rocket assisted take off gear).
Алғашқы тәжірибелер мен Екінші дүниежүзілік соғыс
1927 жылы кеңестік ғылыми-зерттеу және әзірлеу зертханасы – Газдық динамика зертханасы ұшақтардың ұшып шығуына көмектесу үшін қатты отынды зымырандарды жасады. 1931 жылы әлемде алғаш рет зымырандардың ұшақтың ұшып шығуына көмектесу үшін пайдаланылуы У-1 ұшағында жүзеге асты, ол советтік Avro 504 оқу-жаттығу ұшағының белгісі болып табылады және шамамен жүз рет сәтті көмекпен ұшып шықты. Сәтті көмекпен ұшып шығу "Туполев ТБ-1" және "Туполев ТБ-3" ауыр бомбалаушыларында да орындалды. 1933 жылы "Туполев ТБ-1" ұшағының ресми сынағы зымырандарды пайдаланғанда ұшып көтерілуді 77%-ға қысқартты. Британдық жүйе ұшақтарды (әдетте "Хокер Ураган") сауда кемелерінің алдыңғы бөлігіне орнатылған кішкентай пандустан ату үшін үлкен қатты отынды зымырандарды қолданды. Бұл жүйелер неміс теңіз патрульдік ұшақтарына қарсы қорғаныс үшін қолданылды. Атыс аяқталғаннан кейін зымыран ұшақтың артқы жағынан суға түсіп, батып кетті. Міндет орындалғаннан кейін, мүмкіндігі болса, ұшқыш достық аумаққа ұшады немесе ұшақтан парашютпен секіріп, оны эскорттаушы кемелердің бірі алып кетуіне үміттенеді. Екі жыл ішінде бұл жүйе неміс ұшақтарына қарсы тоғыз рет қолданылды, бір ұшқыш қаза тауып, сегіз ұшақ құлатылды. "Люфтваффе" де осы техниканы "Вальтер" фирмасы мен "BMW" компаниясы жасаған сұйық отынмен жұмыс істейтін және "Шмиддинг" мен "ВАСАГ" фирмалары жасаған қатты отынмен жұмыс істейтін, қатты бекітілген және ұшырылатын зымыран қозғалтқыштары ретінде пайдаланды, бұл оларға әуеге тез және қысқа ұшып кетуге мүмкіндік берді. Бұл ұшақтар орта бомбалаушылардың ұшу қабілетін арттыруға, ал 1940 жылы Ұлыбританияны басып алу үшін жасалған және Ресей майданына жабдықтар жеткізу үшін пайдаланылған 55 метрлік қанаттары бар "Гигант" Messerschmitt Me 321 планерына көмектесті. Үлкен Me 321 ұшақтары бастапқыда үш Messerschmitt Bf 110 ауыр истребителінен әуеге сүйреуге көмек алды. "Тройка Шлепп" деп аталған бұл әдіс жүкпен ұшуды ұзарта түсті, бірақ бір мезгілде сүйреуге қатысқан үш Bf 110 ұшағының соқтығысу қаупі жоғары болды, сондықтан үш Bf 110 ұшағын бір ерекше екі фюзеляжды Heinkel He 111Z бес қозғалтқышты сүйреу ұшағымен ауыстыру арқылы бұл қауіп азайтылды. Реакциялық көмекпен ұшып-қону әдістерін қолдану соғыс соңында, одақтастардың бомбалауының салдарынан пайдалануға болатын ұшу-қону жолақтарының ұзындығы қысқарғанда, ерекше маңызды болды. Олардың жүйесі әдетте Walter HWK 109 500 Starthilfe ("ұшып шығуға көмектесу"), сондай-ақ "Rauchgerät" түтін генераторы деп белгілі, өздігінен жұмыс істейтін сұйық отынмен монопропеллентті зымыран көтеруші қондырғыларын пайдаланды, олардың қозғалтқыштары "T Stoff" химиялық ыдырауымен қозғалды, негізінен таза сутек пероксиді, Z Stoff каталитикалық қосылысымен. Ұшақтан босатылғаннан кейін оның құлауын баяулату үшін қозғалтқыштың сыртқы корпусының алдыңғы тұйық бөлігінде парашюттік пакет орнатылды, сондықтан жүйені қайта пайдалануға болады. Алғашқы тәжірибелер 1937 жылы Heinkel He 111 ұшағында жүргізілді, оны сынақ ұшқышы Эрих Варсиц жүргізді. Бұл тәжірибе Берлиннен шығысқа қарай 70 шақырым жерде орналасқан, соғыс жағдайында резервтік әуежай ретінде санатталған Нейгарденберг алаңында өтті. JATO-мен жасалған басқа неміс тәжірибелері Messerschmitt Me 262C сияқты тосқауылдаушы ұшақтарды ұшыруға көмектесуге бағытталған, өйткені Heimatschützer арнайы нұсқалары, әдетте Me 163 Komet бағдарламасынан Walter HWK 109 509 сұйық отынмен жұмыс істейтін зымыран қозғалтқышының нұсқасымен жабдықталған, немесе фюзеляждың артқы жағында немесе жартылай "поддоны" астында қанаттың артқы шетінен, оның Junkers Jumo 004 турбожеттеріне көмектесу үшін, немесе Jumo 004 орнына BMW 003R комбинациялық реактивті зымыран қозғалтқыштарының жұбы, сондықтан Me 262C Heimatschützer тосқауылдаушылары жаудың бомбалаушы құрамына тез жетуі мүмкін. Me 262 ұшағының Heimatschützer нұсқасының екі прототипі жасалып, сынақ ұшуы үшін ұсынылған үш жобаның бірі болды. HWK жобалаған Starthilfe модульді сұйық монопропеллентті көтерушілердің жобалары сыналған ұшақтардың әртүрлі түрлеріне қарағанда, алдыңғы қатарда қолданылды; жоғарыда аталған қатты отынмен RATO көтерушілерінің жобалары Шмиддинг пен WASAG фирмаларының екеуінен де қатаң тәжірибелік сипатқа ие болды, Шмиддинг 500 кг алға шығару қатты отынмен көтерушілердің бірліктері қызмет көрсетуге арналған, 1945 жылы Бахем Ba 349 VTO зымыран ұстағыш жобасымен пайдалану үшін, оның тік ұшыру қажеттіліктері үшін. Қатаң эксперименталды HWK 109 501 Starthilfe RATO жүйесі Me 163B Komet зымыран-жауынгерінде ұқсас "қызыл" қос қозғалтқышпен жұмыс істеді, "Br" (лигроинді көмірсутек дистилляты) қосылған "B" қоспасының 20 кг массасын қосып, негізгі "отын" ретінде "Br" (лигроинді көмірсутек дистилляты) қосылған "B" қоспасын, "T Stoff" монопропеллентіне, Z Stoff перманганатымен тұрақтандырылған окистегіш ретінде қосты, 109 500-дің 4.95 кН (14.71 кН/1500 кгф) итеру күшін үш есеге арттырып, 30 секундтық жану ұзақтығын қамтамасыз етті. "Қызыл" жүйенің ұқсас тәуекелдері Komet-тің 509A зымыран қозғалтқышына ұқсас арнайы отын құю және тасымалдау процедураларын талап еткендіктен, 109 501 тек қана тәжірибелік жоба болып қалып қойды, ол тек Junkers Ju 287 V1 прототиптік реактивтік бомбалаушы ұшағының сынақ ұшулары үшін ғана қолданылды. 1939 жылдың басында АҚШ-тағы Ғылым академиясы Теодор фон Карман мен Ракета зерттеу тобына (Джек Парсонс, Фрэнк Малина, Эдвард Форман және Аполло М.О. Смит кіретін) Калифорния технологиялық институтының Гуггенхайм аэронавтикалық зертханасында (GALCIT) ұшақтардың зымырандық көмегімен ұшып шығуын зерттеу үшін 1000 доллар бөлді. Бұл JATO зерттеуі АҚШ үкіметінен Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері алған алғашқы ракета зерттеуі болды, онда Роберт Х. Годдард әскермен қатты отынды зымыран қаруларын жасау бойынша келісім шарт жасаған. 1941 жылдың соңында фон Карман және оның командасы жеңіл Ercoupe ұшағына бірнеше 50 фунттық итеру күші бар Aerojet JATO зымырандарын бекітті, ал әскери капитан Гомер Буши сынақ ұшуларын жүргізді. Соңғы ұшуда олар винтті алып тастап, қанаттардың астына алты JATO қондырғысын орнатты, содан кейін Буши зымыран күшімен ғана қысқа ұшуға көтерілді, ол зымыран күшімен ұшқан алғашқы американдық болды. Соғыс кезінде екі қарулы күш қатты отынды JATO зымырандарын пайдаланды. Бұл зымырандар отыз ұшуда сынақтан өтті, бірақ де Хавилленд Гост реактивтік қозғалтқыштары жеткілікті күшті деп есептелді және кейбір әуе компаниялары зымыран қозғалтқыштарының тиімсіз екеніне келісті. Дегенмен, Comet 1 ұшақтарында Sprite бекіткіштері сақталды, бірақ кейінірек қозғалтқыштар жаңартылғаннан кейін олар қажет болмады. 1950 жылдардың соңында, АҚШ Әуе күштері, Германия Әуе күштері және Кеңес Әуе күштері ұшақтарды тік көтеру үшін жоғары итеру күшіне және қысқа жану ұзақтығына ие көтерушілерді пайдаланды. USAF өзгертілген Republic F-84 ұшағын, EF-84G деп атады, ол MGM-1 Matador крейсерлік зымыранның Aerojet General компаниясы жасаған 240 кН (26 тонна) итеру күшіне ие қатты отынды көтерушісін екі секунд бойы пайдаланды. Совет ВВС өзгертілген МиГ-19 истребителін, SM-30 деп атады, ол арнайы ұшыру платформасынан ұшырылды және EF-84G-ға ұқсас, бірақ әлдеқайда қуатты, 600 кН (64 тонна) итеру күшіне ие қатты отынды зымыран көтерушісін пайдаланды. F-100 және F-104 ұшақтары да кең ауқымды ұшыру эксперименттері үшін пайдаланылды, олар советтік SM-30 эксперименттеріне ұқсас қуатты ажыратылатын көтерушілерді пайдаланды. Сондай-ақ 1950 жылдары JATO Junior Aerojet Engineering компаниясының шағын коммерциялық ұшақтарға кішкентай JATO қондырғыларын енгізуге жасаған әрекеті болды, бірақ АҚШ Әскери-теңіз күштерінің бюросы бұған кедергі келтірді. Aerojet кішкентай JATO бөтелкесі, 12 секунд бойы 250 фунт итеру күшін бере алатыны, әдетте 274.32 метр ұшу-қону жолағын қажет ететін жеңіл жеке ұшақтың 15.24 метрлік кедергіні жеңуі үшін 91.44 метр ұшу-қону жолағымен шектеледі деп мәлімдеді.
Қалалық аңыз
JATO Rocket Car – бұл JATO құрылғыларымен жабдықталған, кейін тау беткейіне құлап түскен автомобиль туралы әңгімелейтін қалалық аңыз. Бұл оқиға көбінесе Дарвин сыйлығының мысалы ретінде келтіріледі; ол негізінде шындыққа жатпайтын, апокрифтік болып көрінеді. Аңыз бірнеше рет Discovery арнасының "Мифтерді жоюшылар" бағдарламасында зерттелді. Алғашқы рет 2003 жылы пилоттық бөлімде, бағдарлама жетекшілері JATO құрылғысының көрінісін және күшін коммерциялық түрде қолжетімді әуесқой ракеталық қозғалтқыштармен қайта жасай білді. Автомобиль өте жылдам қозғалды, тікұшақтың қуып жете алмайтын жылдамдығына жетті, бірақ бастапқы оқиғада айтылған 300 миль/сағ (500 км/сағ) жылдамдыққа жете алмады және ұшып кетпеді. 2007 жылы миф қайта қарастырылды, машинаны ұшыру мақсатымен ракеталардың басқа конфигурациясы қолданылды; ол ұшыру пандусының соңына жетпей жарылып кетті. Миф 2013 жылы "Мифтерді жоюшылар" бағдарламасының 12-ші маусымының 1-ші эпизодында, бағдарламаның 10 жылдығын тойлау ретінде тағы да зерттелді. Эль Мираж құрғақ көлінде JATO құрылғыларымен жабдықталған 1958 жылғы Dodge Coronet машинасы "толық жанасу" тежегіштерінің қуатын көрсету үшін телеарнада жарнама ролінде пайдаланылды. Бұл жарнама 1950 жылдардың соңында "Лоуренс Велк Шоу" бағдарламасында көрсетілді.