Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ақымақ Хакон (Ескі норвегиялық: Hákon galinn, норвегиялық: Håkon Galen) – Норвегиядағы азамат соғысы кезеңінде норвегиялық ярл және Биркебейнерлердің басшысы. Хакон Гален 1170 жылдардың соңында туған және 1214 жылы қайтыс болған. Оның «ақымақ» немесе «есінен шыққан» деген лақабын «қызғаншақ», «ашулы» немесе «безуміз» деп те аударуға болады, және бұл, әдетте, шайқастағы қатыгездігін көрсетеді.
Haakon the Crazy (Old Norse: Hákon galinn, Norwegian: Håkon Galen) was a Norwegian jarl and Birkebeiner chieftain during the civil war era in Norway. Håkon Galen was born no later than the 1170s and died in 1214. His epithet "the crazy" or "the mad" can also be translated as frenzied, furious or frantic and probably refers to ferociousness in battle.
Өмірбаян
Хакон Гален – заңдар сөйлеуші Фолквид пен король Сигурд Муннның заңсыз қызы Сесилия Сигурдсдоттердің ұлы. Сесилия әкесінің жаулары тарапынан 1155 жылы король Сигурд Мунн жеңіліп, қаза болғаннан кейін Швециядағы Вярмландта Фолквид заңдар сөйлеушіге күйеу ретінде берілді. 1177 жылы Сверр Норвегияға келді және Биркебейнер көтерілісшілерінің жетекшілігін өз қолына алды. Сверр король Сигурд Муннның заңсыз ұлы екенін, демек Сесилияның жартылай бауыры екенін мәлімдеді. Содан кейін Сесилия күйеуін тастап, Норвегияға қайтып келді, мүмкін жас Хаконды да өзімен бірге алып келді. Сверр Норвегия тағына отырғаннан кейін, Сесилия өзінің еркіне қарсы Фолквидке тұрмысқа шығуға мәжбүр болғанын айтып, олардың некесін жойды.
Håkon Galen was the son of Folkvid the Lawspeaker and Cecilia Sigurdsdotter, an illegitimate daughter of king Sigurd Munn. Cecilia had been married off to Folkvid the Lawspeaker in Värmland in Sweden, by her father's enemies after he had been defeated and killed in 1155. In 1177, Sverre arrived in Norway and took over leadership of the Birkebeiner rebel faction. Sverre claimed to be an illegitimate son of king Sigurd Munn, and thus Cecilia's half brother. Subsequently Cecilia left her husband and returned to Norway, probably taking young Håkon with her. After Sverre succeeded in winning the throne of Norway, Cecilia had her marriage to Folkvid annulled, claiming she had been forced to marry him against her will.
Мансап
Хакон Гален алғаш рет Сагаларда 1193 жылы Оркни графы Харальд Маддадсон бастаған әскерге қарсы патша Сверре үшін күрескен Биркебейнерлердің ішіндегі маңызды тұлға ретінде еске алынады. Оған Эрлинг Скаккеңнің екі күйеу баласы – Халлкелл Йонссон және Сигурд Магнуссон қолдау көрсетті. Шабуылдаушы күштер Оркни және Шетланд аралдарынан жиналды, осыдан «Аралдық сақалдар» (Eyjarskeggjar) деген ат пайда болды. 1194 жылдың көктемінде патша Сверре шабуылдаушы күштермен бетпе-бет кездесу үшін оңтүстікке беттеді. Екі флот 3 сәуірде Бергеннің солтүстігіндегі Аской аралындағы Фло́рваг шайқасында (Slaget ved Florvåg) кездесті. Бұл шайқаста Халлкелл Йонссон мен Сигурд Магнуссон қаза тапты. Биркебейнерлердің шайқастағы тәжірибесі Еярскэггжарларға қарсы жеңіске жетуде шешуші рөл атқарды. 1204 жылдың қаңтарында патша Сверренің ұлы, патша Хакон III қайтыс болғаннан кейін Хакон Гален әскердің басшысы болып тағайындалды, оған ярл (граф) атағы берілді және кішкентай Гутторм Сигурдссон билікке келгенше патшалықтың басқарушысы болып тағайындалды. Бұл тағайындама Гутторм патша болғаннан кейін бір күн өткен соң жасалды, ал Хакон, патша Гутторм 4 жаста болғандықтан, Биркебейнерлердің нақты басшысы болды. Сол жылдың тамызында Гутторм күтпеген жерден қайтыс болғанда, Хакон Биркебейнерлердің әскери басшылары мен лендмендер арасында келесі патша болуға ең лайықты кандидат саналды. Алайда, жаңа патшаны сайлау үшін Нидароста өткен Тингте оның кандидатурасына Нидарос архиепископтығы мен Трёнделаг шаруалары қарсылық білдірді. Баглер сагаларында айтылғандай, Хаконның шведтік тегі оған қарсы қолданылды. Нәтижесінде Хаконның туған інісі Инге Бардссон патша болды. Хакон граф және әскери басшы лауазымдарын сақтап, патшалық кірісінің жартысын алды. 1204 жылдан 1208 жылға дейін Инге мен Хакон Баглерлердің көтерілісіне қарсы күресті, оның басында Эрлинг Штайнвег және Филипп Симонссон тұрды, содан кейін Қвитсёй келісімімен соғыс аяқталды. Осы келісім бойынша Инге мен Хакон Норвегияның шығыс бөлігінде Баглер билігін мойындады, Филипп король Ингеге номиналды бағынышты ретінде граф ретінде билік етті, ал Биркебейнерлер елдің қалған бөлігін бақылауда ұстады. Граф Хакон Норвегияның батыс бөлігін басқарды, оның билік орталығы Бергенде орналасқан еді. Хакон мен оның інісі Инге арасындағы қарым-қатынас кейде шиеленіскен сияқты көрінеді. Филипп өзін король деп жариялауын жалғастырғаны белгілі болғанда, Хакон өзін де король деп жариялауға тырысты, бірақ Инге бұған келіспеді. Оның орнына, егер біреуі екіншісінен бұрын қайтыс болса, онда екіншісі оның жерін мұраға алады, ал екеуінің де заңды ұлы олардың барлық жерін мұраға алады деген келісімге келді. Хаконның заңды ұлы Кнут Хаконссон келесі патша болуға үміткер болып көрінді, өйткені Ингеде тек заңды емес ұлы болды. 1214 жылы граф Хакон Трёнделаг шаруаларының король Ингеге қарсы көтерілісіне қатысқан деген күдік туды. Алайда, екі бауырластың арасында ашық қақтығыс болған жоқ, өйткені Хакон 1214 жылғы Рождестводан кейін Бергенде табиғи себептерден қайтыс болды. Инге патшалықтың оның үлесін өз қолына алды.
Håkon Galen is first mentioned in the Sagas as one of the prominent men among the Birkebeiner fighting for King Sverre in 1193 against a force led by Harald Maddadsson, the Earl of Orkney. He was supported by two sons in law of Erling Skakke, Hallkjell Jonsson and Sigurd Magnusson, the latter an acknowledged son of King Magnus V of Norway and claimant to the throne of Norway. The attacking force was gathered from the islands of Orkney and Shetland, giving rise to the name Island Beards (Eyjarskeggjar). In the spring of 1194, King Sverre sailed south to confront the attacking force. The two fleets met on April 3 in the Battle of Florvåg (Slaget ved Florvåg) on Askøy, an island just north of Bergen. Both Hallkjell Jonsson and Sigurd Magnusson died in the conflict. The battle experience of the Birkebeiner veterans proved to be decisive in achieving victory over the Eyjarskeggjar. In January 1204, when King Sverre's son, King Håkon III died, Håkon Galen was made leader of the army, given the title jarl (earl) and named steward of the kingdom during the minority of the child Guttorm Sigurdsson. These appointments were made the day after Guttorm became king and Håkon thus became the real leader of the Birkebeiner, as King Guttorm was only 4 years old. When Guttorm suddenly died in August the same year, Håkon was the favored candidate among the Birkebeiner military leaders, the lendmenn, to become the next king. However, at the Thing convened in Nidaros to elect the new king, his candidacy was opposed by the Archdiocese of Nidaros and the farmers of Trøndelag. According to the Bagler sagas, Håkon's Swedish origins were held against him. In the end, Håkon's half brother, Inge Bårdsson became king. Håkon remained earl and leader of the military, and was given half the royal revenues. From 1204 until 1208, Inge and Håkon fought the Bagler rising, under the pretenders Erling Steinvegg and Philippus Simonsson, until the warfare was ended by the settlement of Kvitsøy. By this agreement, Inge and Håkon recognized Bagler rule over the eastern parts of Norway with Philippus ruling as earl, under the nominal overlordship of king Inge, while the Birkebeiner remained in control of the rest of the country. Earl Håkon ruled the western part of Norway, with his power base in Bergen. The relationship between Håkon and his brother Inge seems to have been tense at times. When it became clear that Philippus was continuing to call himself king, in breach of the Kvitsøy agreement, Håkon made attempts to have himself declared king as well, but Inge refused to accept this. Instead, an agreement was drawn up by which the brother that survived the other would inherit the other’s lands, while a legitimate son of either would inherit them both. Håkon's legitimate son, Knut Haakonsson, thereby seemed to be in a strong position to become the next king, as Inge only had an illegitimate son. In 1214, earl Håkon was suspected of having had a hand in a rising by the farmers of Trøndelag against king Inge. Open conflict between the two brothers never broke out, however, as Håkon died of natural causes in Bergen just after Christmas of 1214. Inge took over his part of the kingdom.
Жеке өмір
1205 жылы Хакон Гален швед ақсұлуы Кристина Нильсдоттерге үйленді, оның анасының әкесі – Швецияның королі Ерик IX болған Әулие Ерик еді. Олардың Кнут Хоконссон деген ұлы болды (шамамен 1208 – 1261 жылдары). Хакон қайтыс болғаннан кейін Кристина ұлы Кнутты алып, Швецияның Вестергётланд аймағына қайтып келді, онда ол швед ақсұлуы Эскил Магнуссонға тұрмысқа шықты. Хакон Гален 1531 жылы қиратылған ескі Берген соборында жерленді. Бүгінде Бергенхус бекінісінде оның жерленген орны ескерткішпен белгіленген.
In 1205, Håkon Galen married the Swedish noblewoman Kristina Nilsdotter, whose maternal grandfather was Eric the Saint who reigned as King Eric IX of Sweden. They had a son Knut Håkonsson (c. 1208 1261). After the death of Håkon, Kristina took their son Knut with her and returned to Västergötland, Sweden where she married Swedish nobleman, Eskil Magnusson. Håkon Galen was buried in the old Bergen Cathedral which was demolished in 1531. Today, a memorial marks its site in Bergenhus fortress.
Негізгі дереккөздер
Хакон Галеннің өмірі туралы негізгі мәліметтер Баглер сагаларында (Baglersagaene) келтірілген. Ол сонымен қатар Сверри сагасында және Хокон Хоконссон сагасында да еске алынады.
The main source of information concerning the life of Håkon Galen is from the Bagler sagas (Baglersagaene). He is also mentioned in Sverris saga and Håkon Håkonsson's saga.
Тарихи перспектива
Норвегиялық азамат соғысы дәуірі (норв. Borgerkrigstida) – 1130 және 1240 жылдар аралығындағы кезең. Осы кезеңде Норвегия тағына таласқан бәсекелес патшалар мен үміткерлер арасында бірнеше азамат соғыстары болды. 1130 жылы крест жорығынан оралған король Сигурдтың қазасынан кейін, соғысқан тараптардың мақсаты өз адамын таққа отырғызу болды. Азамат соғысының алғашқы онжылдықтарында одақтар жиі өзгеріп, король немесе таққа үміткердің тұлғасына байланысты құрылды, бірақ 12 ғасырдың соңына қарай екі қарсыласатын топ пайда болды: Біркебейнерлер және Баглерлер. Бұл екі топ 1217 жылы келісімге келгеннен кейін, орталықтандырылған үкіметтің жақсартылған жүйесі осындай жиі көтерілістерді біртіндеп тоқтатуға мүмкіндік берді. 1240 жылы герцог Скуле Бардссонның сәтсіз бүлігі азамат соғысы дәуірінің соңғы эпизоды болды.
The Norwegian civil war era (Norwegian: Borgerkrigstida) was the period between 1130 and 1240. During this time, a series of civil wars were fought between rival kings and pretenders to the throne of Norway. After the death of King Sigurd the Crusader in 1130, the goal of the warring parties was always to put their man on the throne. In the first decades of the civil wars, alliances frequently shifted, and centered on the person of a king or pretender to the throne, but eventually, towards the end of the 12th century, two rival parties emerged, known as the Birkebeiner and the Bagler. After these two factions were reconciled in 1217, a more ordered system of centralized government was gradually able to bring an end to such frequent uprisings. The failed rebellion of duke Skule Bårdsson in 1240 was the final episode of the civil war era.