Кіріспе
Кантон тілі – сөздердің сөйлемдегі орналасуы мағынасын анықтайтын аналитикалық тіл. Негізгі сөйлем SVO (Subject-Verb-Object) форматында болады, яғни, бастауыш, содан кейін баянды етістік, одан соң толықтырма келеді. Бірақ кантон тілі тақырыпқа баса назар беретін тіл болғандықтан, бұл тәртіп жиі бұзылады. Синтетикалық тілдерден өзгеше, кантон тілінде сөздер көбінесе уақыт, жыныс және сан категорияларын жалғау арқылы көрсетпейді. Олардың орнына, бұл ұғымдар үстеулер, аспект белгілері және түйіршіктер арқылы білдіріледі немесе контекстен түйсіндіріледі. Сөйлемнің мәнін немесе интонациясын нақтылау үшін сөйлемге түрлі түйіршіктер қосылады. Өзінің өзінде етістік ешқандай уақытты көрсетпейді. Уақытты нақты көрсету үшін уақытты білдіретін үстеулер қолданылады. Дегенмен, етістіктің прагматикалық мағынасына қарай кейбір ерекшеліктер болады. Сонымен қатар, оқиғаның аяқталуын немесе жалғасуын білдіру үшін етістікке аспект түйіршігін қосуға болады. Сұрау немесе қызығушылықты білдіретін түйіршіктерді сөйлемге қосу, оны сұраққа айналдырады немесе сөйлеушінің көңіл-күйін көрсетеді.
Cantonese is an analytic language in which the arrangement of words in a sentence is important to its meaning. A basic sentence is in the form of SVO, i. e. a subject is followed by a verb then by an object, though this order is often violated because Cantonese is a topic prominent language. Unlike synthetic languages, seldom do words indicate time, gender and number by inflection. Instead, these concepts are expressed through adverbs, aspect markers, and particles, or are deduced from the context. Different particles are added to a sentence to further specify its status or intonation. A verb itself indicates no tense. The time can be explicitly shown with time indicating adverbs. Certain exceptions exist, however, according to the pragmatic interpretation of a verb's meaning. Additionally, an optional aspect particle can be appended to a verb to indicate the state of an event. Appending interrogative or exclamative particles to a sentence turns a sentence into a question or shows the attitudes of the speaker.
Сұрақтар
Сұрақтар ағылшын тіліндегідей сөздердің тәртібін өзгерту арқылы жасалмайды. Оның орнына, сөйлемнің соңғы түйіршіктері және нақты сұрау құрылымдары қолданылады.
Мандарин грамматикасынан айырмашылықтары
Кантон тіліндегі келесі грамматикалық ерекшеліктер мандарин қытай тілінде кездеспейді.
Классификаторлар
Классификаторларды иеленушілік бөлшегінің (嘅 ge3) орнына бір затқа иелік етуді көрсету үшін қолдануға болады. Мандарин тілінде классификаторларды осылай қолдануға болмайды. Кантон және мандарин тілдеріндегі классификаторлар есімді жекелендіруге, оған жеке мағына беруге (немесе 啲 di1 жағдайында көптік мағына беруге) мүмкіндік береді. Дегенмен, мандарин тілінде мұндай конструкцияның мағынасы нақтыланбаған болады, егер көрсеткіш (мысалы, 這 zhè "осы") немесе жалпылама сандық сан (每 měi "әрқайсысы") қолданылмаса. Сонымен қатар, мандарин тілінде осы конструкцияны бағыс түрінде қолдануда үлкен шектеулер бар. Кантон тілінде мұндай шектеулер жоқ.
Салыстыру
Кантон тілінде сын есімдерді салыстыру сын есімнен кейін 過 gwo3 жұрнағын қосу арқылы жасалады. Бұл жұрнақ құрылымы салыстыру өлшемін бағынышты мүше ретінде қабылдайтын өтеуішті етістік қызметін атқарады. Стандартты мандарин тілінде салыстыру 比 bǐ жұрнағымен белгіленеді, ол есімдік тіркесте қолданылады, ал сын есім өзгеріссіз қалады. Жоғарыдағы сөйлем мандарин тіліне былай аударылады: Альтернативті түрде, сан есімдік жұрнақ 啲 di1 ғана (бірлік санынсыз) етістік сын есімге толықтаушы ретінде қолданылуы мүмкін.
Alternatively the plural marker 啲 di1 alone (without the numeral 一 yat1) can be used use as the sole complement of the verbal adjective.
Аспект белгілері
Кантон тілінде мандарин тіліндегідей ұқсас аналогы жоқ, арнайы әдеттегі аспектілік маркер – 開 hoi1 бар.
Пассивтер
Кантон тілінде пассив конструкцияда әрқашан іс-әрекеттің жасаушысы болуы міндетті, ал мандарин тілінде мұндай талап жоқ. Егер нақты жасаушы белгілі болмаса немесе айқындалмаса, кантон тілінде кем дегенде "біреу" (jan4) деген сөз жалған жасаушы ретінде қолданылуы тиіс.
Сөйлем бөлшектері
Мұндай бөлшектерді бірінен соң бірін тізуге болады, бірақ мандарин тілінде сөйлем соңында қолданылатын 了 және бір ғана бөлшек болуы мүмкін.
Өтірік сөздер
Кантон тілінде (ауызша немесе жазбаша) «ол» деген үшінші жақ жекешесінде (佢) еркек, әйел және бейнесіз арасында гендерлік айырмашылық жоқ. Дегенмен, ресми стильдегі жазбаша кантон тілінде, мандарин тіліне ұқсас, еркек пен әйелді екі түрлі таңбамен ажыратуға болады: 他 – еркек үшін, 她 – әйел үшін, сондай-ақ 它 – жансыз заттар үшін (өсімдіктерді қоса), 牠 – (адам емес) жануарлар үшін және 祂 – құдайлар үшін. Олардың бәрі бірдей айтылады.