Загреб мэрінің 20 жылдық билеуі: Мұра және даулар

Кіріспе

Хорват саясаткері (1955–2021)

Весна Бандич 1981 жылы. 2003 жылы қоғамдық көлік трамвай паркін жаңартқаннан өзге жақсарту көрілмеді. Бандичтің билік кезінде жаңа трамвай желілері салынбады, бұл бұрын-соңды болмаған 20 жылға созылды, оның трамвай желісін кеңейту туралы көптеген мәлімдемелеріне қарамастан. Бандич 2021 жылдың басында, кезекті жергілікті сайлауға екі ай қалғанда, жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол 17 жыл мен 165 күн билікте болды. Оның орнына қазіргі әкім міндетін атқарушы Елена Павичич Вукичевич, оның орынбасары және BM 365 президенті тағайындалды. Оның мұрасы көптеген жемқорлық пен клиенттік қатынастарға байланысты даулы болып қала береді, оларға оның көптеген серіктестері, тіпті оның ізбасары Павичич Вукичевич те қатысты. Сондай-ақ бюджет тапшылығы, мерзімі жақын бондылар және 2020 жылғы ауыр жер сілкінісінен кейін баяу және қымбат қалпына келтіру жұмыстары да оның мұрасына әсер етті. Бандич әкімдік қызметін атқарган кезінде Сребреница қаласының (Босния және Герцеговина) құрметті азаматы және Хорватиялық Аждаһа Орденінің мүшесі сияқты бірнеше наградалармен марапатталды.

Загреб қаласының әкімі

Өзінің алдыңғы шешімдерін жалғастыра отырып, Хорват демократиялық одағының (ХДО) 1990-шы жылдардағы дерегуляция және қала құрылысын қадағаламау үлгісін ұстанды, Бандичтің әкімшілігі жоспарланбаған инвестицияларға негізделген, бақырусыз кеңеюге және шамадан тыс құрылысқа әкелетін тұрақты емес жобалармен ерекшеленді. 2003 және 2007 жылдарғы бас жоспарлардың үйлесімсіздігі мен нақтылығының жетіспеуі жеке секторға қала құрылысын кәсіби мамандардан алуға мүмкіндік берді. Бас жоспар жиі жеке инвесторлардың мүдделеріне сәйкес өзгертілді, ал азаматтар мен қала құрылысшылары жобаларға минималды қатысты. Осының салдарынан, ол өзінің мақсаттарына жете алмады, ал Загребтегі қалалық жаңару «бульдозер дәуірі» деп аталатын кезеңнің ерекшелігі болды: бұрынғы қолайсыз аудандар мен аймақтардың орнына тұрақты емес, сәнді тұрғын үйлер салуға бағытталған қолдандырылған тәсіл. Қала өсімдіктерді жоғалту тенденциясын жалғастырып, жасыл кеңістіктердің үлкен бөлігін асфальт пен ғимараттармен алмастырды. Бандичтің әкімшілігі жоғары деңгейде орталықтандырылған. Бандич қаланың басқаруына қатысты барлық мәселелерге тікелей араласты. 1999 жылғы қалалық жарғыда өзін-өзі басқарудың екі деңгейі құрылды: 17 қалалық округ, олар жергілікті комитеттерге бөлінді. Іс жүзінде округтік кеңестер бюрократияға батып, «кішкентай қоғамдық шаралар» жоспарларын қабылдаудан басқа ешқандай әсер етпеді, ал жергілікті комитеттерді құру 2008 жылы ғана басталды. Үлкен экономикалық дағдарыс кезінде қала кішкентай қоғамдық шараларды қаржыландыруды тоқтатты, өзін-өзі басқару қызметін тиімді тоқтатты. Бандичтің әкімшілігі азаматтардың қатысуын формальдылыққа дейін төмендетіп, олардың бастамаларымен келіспейтін азаматтарды шеттету үшін манипуляция мен қарсыласуды пайдаланды. Бандич жиі келіспейтін азаматтармен қарым-қатынасқа түсіп, жарнамалық акцияларға қатысты. Бас жоспар тоғыз қабаттан жоғары ғимараттар салуға қатысты ұзақ мерзімді мораторийді алып тастады. 2006 жылғы жоспарда көптеген қалалық жобалар үшін күшін жойған егжей-тежейлі кеңістіктік жоспарлардың нақтылығының жетіспеуімен бірге, бұл жағдай жаңа құрылыстардың қаланың көкжиегіне кездейсоқ әсер етуіне мүмкіндік берді. Қалалық аймақтардағы биік кеңсе үйлері және бұрынғы қала маңындағы Ланьште және Боровье сияқты тығыз тұрғын үй жобалары инфрақұрылымды жақсартусыз және тиісті жайлылықтарсыз салынды, бұл көлік бөгелістеріне және мектептердің, ауруханалардың және басқа да жайлылықтардың жүктелуіне әкелді. Жаңа пәтерлердің құрылыс стандарттары мен жайлылығы коммунистік дәуірдің соңындағы тұрғын үйлерден кем болды. Бір жағдайда құрылыс алаңындағы нашар құрылыс стандарттары Купская көшесінің бір жағын жұтып алған шұңқырдың пайда болуына әкелді. Басты даму кеңістігінің көп бөлігі коммерциялық дамуға, әсіресе көптеген сауда орталықтарына бөлінді, ал жаңа тұрғын үй дамуы аз тартымды және нашар байланысқан, бұрынғы өнеркәсіптік аймақтарға орналастырылды. Басқа да мәдени орындармен қатар, Бандич Загреб ипподромын, Загреб жәрмеңкесін және НК Локомотива футбол стадионын жылжымайтын мүлік дамыту үшін орын босату мақсатымен көшіруге тырысты. Бандич үнемі тартымды, көп жылдық капиталдық жобаларға назар аударып, Загребтің ескірген инфрақұрылымын жақсартуға тырыспады; 2015 жылы 80 000 үй шаруашылығында су және кәріз желілері болмады. 2007 жылы Zagreb Holding облигациялары арқылы инфрақұрылымды жақсарту мақсатында жиналған қаражаттың көп бөлігі жылжымайтын мүлікті сатып алуды қоса алғанда, басқа жобаларға жұмсалды. Бандич 2010 жылдың басында Кукурику коалициялық үкіметінің Загребтегі 90 000-нан астам ғимаратты заңдастыруға бағытталған күш-жігерін қолдады; бірақ Бандич өзінің мансабын 2000 жылы бастаған Kozari Putevi маңындағы бірнеше ғимарат 2013 жылға дейін заңдастырылмады. Кейбір заңдастырылған ғимараттар олардың орналасқан жерінде жоспарланған магистральдық жолдардың құрылысына кедергі келтірді.

Continuing his predecessor, Croatian Democratic Union (HDZ) government's, 1990s pattern of deregulation and abandonment of urban planning, Bandić's mayoralty was characterised by unsustainable projects creating unplanned investment driven sprawl and causing overbuilding. The inconsistency and non specificity of the general urban master plans of 2003 and 2007 allowed the private sector to take over the role of urban planning from professionals. The master plan was frequently altered to accord with private investors' interests, while citizens and urban planners had minimal participation in the projects. As a consequence, it failed to achieve its objections, and urban renewal in Zagreb was characteristic of the so called era of the bulldozer: a discarded approach involving construction of unsustainable luxury housing on the site of former undesirable neighbourhoods and areas. The city continued an ongoing trend of losing vegetation, replacing a significant fraction of its green spaces with pavement and buildings. Bandić's administration was highly centralised. Bandić was directly involved in all matters that concerned running the city. The 1999 city statute created two levels of self government: 17 arbitrarily drawn city districts which were divided into local committees. In practice, district councils were bogged down in bureaucracy and had no effect beyond enacting plans for "small community actions", while forming of local committees only began in 2008. During the Great Recession, the city cut the funding for small community actions, effectively stopping self governmental activity. Bandić's mayoralty reduced citizen participation to a formality, using manipulation and confrontation to marginalise citizens who disagreed with their initiatives. Bandić often confronted disagreeing citizens and participated in publicity stunts. The master plan removed a long standing moratorium on construction of buildings over nine storeys in height. Together with lack of precision in detailed spatial plans, which were in fact abrogated for many city project areas in the 2006 plan, this state of affairs allowed new structures to arbitrarily affect the city's skyline. High rise office towers in urban areas and dense housing projects in previously suburban areas, such as Lanište and Borovje, were built without improvements to infrastructure and corresponding amenities, causing traffic jams and overburdening of schools, hospitals and other amenities. New apartment buildings lagged behind late Communist era housing in construction standards and amenities. In one case, poor construction standards at a building site led to the creation of a sinkhole which swallowed up one whole side of Kupska Street in Trnje. Much of the prime development space was allocated to commercial developments, numerous shopping malls in particular, while new residential developments were relegated to less attractive and poorly connected, previously industrial areas. Among other cultural venues, Bandić made efforts to resettle Zagreb Hippodrome, Zagreb Fair and NK Lokomotiva's football stadium to clear space for real estate development. Bandić would repeatedly put focus on attractive perennial capital projects, while failing to improve Zagreb's aging infrastructure; in 2015, 80,000 households lacked running water and sewerage connections. Funds raised by Zagreb Holding bonds in 2007 for the purpose of improving infrastructure were almost in entirety spent on other projects, including real estate acquisition. supporting an early 2010s effort by the Kukuriku coalition government to legalise over 90,000 buildings in Zagreb; yet few buildings in destitute Kozari Putevi neighbourhood, where Bandić had launched his career in 2000, had been legalised by 2013. Some of the legalised buildings ended up preventing the construction of long planned arterial roads in whose paths they were located.

Гүл алаңы оқиғасы

Бандич Загребті басқарудың барлық аспектілеріне жауапты тұлға ретінде бекінді және бірнеше даулы жобалардың жақтаушысы болды, соның ішінде тарихи Донжи град алаңында сауда орталығын салу жобасы да бар еді. 2006 жылы жылжымайтын мүліктерді дамытушы Томислав Хорватиничич, Бандичтің жаңа қала құрылыс жоспарын пайдаланып, 2004 жылы 17 қабатты HOTO мұнарасын салған болатын. Ол "Өмір салты орталығы" (кейіннен "Гүл орталығы" – Centar Cvjetni) жоспарын ұсынды, ол Загребтің жаяу өтетін аймағында, Петар Прадерович алаңында (халық арасында "Гүл алаңы" – Cvjetni trg деп белгілі) 700 орындық жер асты паркингі бар сауда орталығын салуды көздеді. Жобаға Загребтің ең танымал сәулетшісі Герман Болледің бұрынғы үйін, ақын Владимир Видричтің туған үйін және "Загреб" кинотеатрын бұзу кірді. "Жасыл әрекет" (Green Action) және "Қалаға құқық" (Right to the City) үкіметтік емес ұйымдары, сондай-ақ көптеген қоғамдық қайраткерлер бұл жобаға қарсы шықты. Серб православие шіркеуі де жобаға қарсылық білдірді, соғыстан кейінгі коммунистік үкімет шіркеуден тартып алған "Загреб" кинотеатрына талап етті. Жобаны тоқтату үшін петиция ұйымдастырылып, 54 000-нан астам қол жиналды. 2011 жылы пандус аяқталып, жоба толыққанды жүзеге асырылды. 2013 жылы қала құрылыс жоспарына енгізілген түзетулер сауда орталығының одан әрі кеңеюіне кедергі келтірді. 2016 жылы Бандич әкімшілігі Хорватиничичке Гүл алаңындағы Серб православие соборының кіреберісі алдында кафе-бардың террасасын орналастыруға рұқсат бергендіктен, қоғамдық орындықтарға қол жеткізуге кедергі келтіргендіктен, қосымша дау туды. Бандич қоғамдық қысымнан кейін рұқсатты кері қайтарды. Бандичтің Гүл алаңындағы басқа жобаларына Bogovićeva және Petrićeva көшелерінде шатырлар мен еденді жылыту жобасы (іске аспаған) және Загреб кинофестивалінің үйі – "Еуропа" кинотеатрын жабу кірді, бұл жабылуға қарамастан, халық наразылық білдірді. Бандич кинотеатрдың жабылуын "Cinema Europa-ны магнаттардың жекешелендіруінен құтқару" деп сипаттады. Бүгінгі күні Гүл алаңының көп бөлігі кафе-барлардың террасаларымен жабылған, ал гүл сату орындарының саны азайып кеткен.

Bandić established himself as the person in charge of all aspects of running Zagreb, becoming a spokesman for several controversial projects, one of which was the construction of a shopping mall on a historic Donji grad square. In 2006, real estate developer Tomislav Horvatinčić, who had made use of Bandić's new urban master plan to build the 17 storey HOTO Tower in 2004, presented a plan for "Life Style Center" (later to become Centar Cvjetni, "Flower Centre"), a mall with a 700 car underground parking garage in Zagreb's pedestrian zone, on the Petar Preradović Square, popularly known as Flower Square (Cvjetni trg). The project involved tearing down former home of Zagreb's most famous architect Hermann Bollé, the birth house of poet Vladimir Vidrić, and the Cinema Zagreb. It was opposed by the NGOs Green Action and Right to the City, as well as numerous public figures. The Serbian Orthodox Church also opposed the project, laying claim to Cinema Zagreb, which had been expropriated from the church by the post WWII Communist government. A petition to stop the project was run, collecting over 54,000 signatures. The ramp was finished in 2011, completing the project. Further expansions of the shopping mall were prevented by a 2013 amendment to the general urban master plan. A related controversy arose temporarily in 2016, as Bandić administration allowed Horvatinčić to place a bar patio in front of the entrance to the Flower Square's Serbian Orthodox Cathedral, also hindering access to a public seating area. Bandić withdrew the permit after public pressure. Other Bandić's projects at Flower Square included an unexecuted project for canopy and floor heating in the adjoining Bogovićeva and Petrićeva Streets and closing down Cinema Europa, the home of Zagreb Film Festival, despite public protests. Bandić described the closure of the cinema as "stealing [Cinema Europa] away from tycoon privatisation." Much of Flower Square today is covered by coffee bar patios, and few flower stands remain.

Загреб тұрғын үй құрылысын дамыту моделі

1990 жылдардың соңында Хорватия үкіметі әлеуметтік тұрғын үй бағдарламасын бастады, ол – субсидиялы тұрғын үйді дамыту бағдарламасы (Program društveno poticane stanogradnje, POS), осы бағдарлама арқылы төмен кірісті азаматтарға қолжетімді тұрғын үйлерді салу үшін жеке-мемлекеттік серіктестіктер құрылды. Загребте бір POS тұрғын үй кешені салынды: Špansko–Oranice, оның құрылысы Власта Павичтің қала әкімі болып тұрған кезінде басталды. 2005 жылы Бандич билікке оралғаннан кейін, оның әкімшілігі Загребтегі үкіметтік POS жобаларын сатып алды, ал Бандич қала басқаратын жобаларды «Загреб тұрғын үй дамыту моделі» (Zagrebački model stanogradnje) деп атады. Бандич төмен кірісті азаматтар үшін әлеуметтік тұрғын үй жобаларын белсенді түрде басқара тұрғанмен, ақырында аз ғана жоба іске асты. Сонымен қатар, жоғары бағалы тұрғын үйлердің көптігі пайда болды. 2013 жылға дейін 2001 мен 2008 жылдар аралығында жеке салынып біткен жаңа пәтерлердің жартысы ғана сатылған деп есептелді. Қалалық жоспарлаушылардың пікірінше, Загреб қаласының жеке-мемлекеттік серіктестік моделі «толық сәтсіздікке ұшырады». POS кешендеріндегі тұрғындар жаңа тұрғын үйлеріне өте қанағаттанғанмен, бұл, негізінен, қолжетімді тұрғын үйлердің өте төмен сапасы мен жеткіліксіздігіне және арзан пәтерлерге деген жоғары сұранысқа байланысты болды. 2015 жылға дейін тоғыз POS кешенінің тек үшеуі ғана салынды: Špansko–Oranice, Sopnica–Jelkovec және Vrbani III, ал төртіншісі, Podbrežje, құрылысы 2016 жылы басталды, бірақ жоспар кейін өзгертіліп, 2021 жылға дейін тек бірнеше ғимарат салынды. 2014 жылғы зерттеу көрсеткендей, Загреб тұрғындарының тек 6,1 пайызы POS тұрғын үйлерінде тұрып жатыр, бұл басқа еуропалық астаналардағы әлеуметтік тұрғын үй жобаларымен салыстырғанда әлдеқайда төмен көрсеткіш. Жаңа кешендердің бағасының жоғары болуы да сынға ұшырады, олар Света Неделя қаласындағы (Загреб округі) арзан қамалданған аудандардағы бағамен шайқасты. Sopnica–Jelkovec (кейіннен Novi Jelkovec деп аталды) кешенінің жоспары 2003 жылы жасалып, бірнеше рет өзгертілді. Бұл орын Сесвете өнеркәсіптік аймағында, 1999 жылы қала сатып алған бұрынғы Sljeme шошқа фабрикасының жерінде орналасқан. Жоба бойынша, қаламен Vukovar көшесінің ұзартылуы және жаңа трамвай желісі арқылы байланыс жасайтын жаңа аудан құрылатын болды, сондай-ақ кітапхана, балабақша және қоғамдық бассейн сияқты көптеген ыңғайлы жағдайлар қарастырылған. Бірақ келесі бірнеше жылда бұл кешенге жағымсыз бедел қалыптасты, себебі уәде етілген нысандар мен көлік байланыстары іске аспады. Автобус бағдарлары 2013 жылы ғана қосылды. Сонымен қатар, құрылыс сапасының нашарлығынан судың ағып кетуі де проблема тудырды. 2020 жылы қалған пәтерлер Загреб жер сілкінісінен зардап шеккендерге жеңілдетілген бағамен ұсынылды. Vrbani III кешенінің құрылысы 2004 жылғы дизайн конкурсынан кейін 2006 жылы басталды. Жарун көлінің жанында орналасқан бұл кешен екі жаңа жол мен жаңа саябақтың арасында орналасуы тиіс еді. Сондай-ақ, жаңа балабақша мен бастауыш мектеп салу жоспарланған. Бірақ жылдар өте келе, ыңғайлы жағдайлар толыққанды аяқталмады, тұрғындар күнделікті қажеттіліктері үшін жақын маңдағы аудандарға жүгінуге мәжбүр болды. Алғашқы пәтерлер 2006 жылы сатылды, сонда кейбір ғимараттардағы су құбырларының минералды майдың заңмен белгіленген нормадан 500 есе артық концентрациясымен ластанғаны анықталды. Бандич бұл мәселені тез арада жоққа шығарды, әкімшілік кеңсесінің қызметкерлерімен бірге зақымдалған гидранттан су ішіп, азаматтарға проблема бірнеше күн ішінде шешілетінін уәде берді. Ластанған тұрғындар проблема шешілгенге дейін, унитазды сумен жуған басқа барлық күнделікті қажеттіліктері үшін жылдар бойына ыдыс суын пайдалануға мәжбүр болды. Vrbani III құрылысына қатысқан Zagrebgradnja, Geoprojekt және Capital Ing компаниялары сотта ластануға кінәлі деп танылды. Дегенмен қала бұл компаниялармен әрі қарай жұмыс істеуін жалғастырды. Бандичтің бірнеше серіктестері, соның ішінде Елена Павичич Вукичевич, Geoprojekt жобасында пәтер алды, ал Бандичтің өзі Zagrebgradnja ғимараттарында пәтерлері болған деген ақпарат тарады. Zagrebgradnja және Geoprojekt 2005 жылдан бастап 2009 жылға дейін Бандичпен жүздеген бақылаусыз жер алмасу операцияларын жүргізген компаниялардың қатарында болды, олар кейіннен USKOK тергеді. Бандич бұл жобаны «Загреб тұрғын үй дамыту моделінің» бөлігі деп атамаса да, Arena Zagreb және оның айналасындағы аудандар көптеген байланысты проблемаларды көрсетті. Спорттық жарыстар мен концерттерге арналған бұл арена, қоғамдық тендерде таңдалған жоспардан өзге орында және өзге жоспар бойынша салынды. Арена жанындағы Arena Centar сауда орталығымен жұптастырылды, содан кейін Jaruščica тұрғын үй кешенінің құрылысы және Lanište ауданының кеңейтілуі жүргізілді. Бірақ жылдар өткен соң, бұл ауданда саябақтар, мектептер, балабақшалар және амбулаториялар сияқты негізгі ыңғайлы жағдайлар жетіспеді, жақын маңдағы ескі аудандардың мүмкіндіктерін толыққанды пайдаланды. Қоғамдық кеңістіктер көбінесе ағаштардан құралмай, паркинг орындарымен басып алған. Құпия концессиялық келісімнің шарты бойынша, Arena Zagreb қаланың меншігіне өтуі үшін жалға алу ақысын үнемі төлеу қажет еді, бірақ Бандич әкімшілігі осы төлемдерді уақтылы түрде жүзеге асырмады.

At the end of the 1990s, the Croatian government began a programme of social housing called Subsidised Housing Development Programme (Program društveno poticane stanogradnje, POS), creating private public partnerships to develop housing estates accessible to low income residents. One POS housing estate was built in Zagreb: Špansko–Oranice, whose construction began during the mayoralty of Vlasta Pavić. Soon after Bandić's return to power in 2005, his administration bought out the government's POS projects in Zagreb, Bandić terming the city led projects the "Zagreb housing development model" (Zagrebački model stanogradnje). Despite Bandić prominently leading social housing projects for low income residents, few such projects eventually panned out. At the same time, a glut of higher priced housing was created. It was estimated that only half of all new flats built privately between 2001 and 2008 had been sold by 2013. According to urban planners, City of Zagreb's private public partnership model was a "complete failure". Despite the fact that POS estates residents were highly content with their new housing, in large part owing to the exceedingly low quality and availability of existing affordable housing and high demand for cheap flats, only three out of nine POS estates: Špansko–Oranice, Sopnica–Jelkovec and Vrbani III were built by 2015, while the construction in a fourth one, Podbrežje, finally began in 2016, but the plan was later amended and only a few buildings were constructed by 2021. 2014 research showed that only 6.1 percent of Zagreb's residents lived in POS housing, a far lower share than in social housing projects of other European capitals. The new estates were also criticised for high flat prices rivalling those in a cheap gated community in Sveta Nedelja, Zagreb County. The plan for Sopnica–Jelkovec estate (later renamed Novi Jelkovec) was laid out in 2003 and amended several times. The location was set in the Sesvete industrial zone, on the site of the former Sljeme pig factory, whose grounds the city purchased in 1999. The project would create a new neighbourhood on a area that was to be connected to the city by an extension of Vukovar Street and a new tram line, with numerous amenities such as a library, a kindergarten and a community swimming pool. In the next several years, the estate attained a negative reputation as none of the promised facilities and traffic connections materialised. Bus lines were added to the neighbourhood only in 2013. An additional problem was poor construction causing water leaks. In 2020, the remaining apartment were offered at reduced rent rates to the Zagreb earthquake victims. Construction of the Vrbani III estate started in 2006, after a 2004 design contest. Located near Lake Jarun, it was intended to be located between two new roads and a new park. It was also intended to feature a new kindergarten and elementary school. The amenities were only partially completed in following years, causing the residents to rely on nearby neighbourhoods for daily needs. The first flats were sold by 2006, when it came to light that some of the buildings were affected by severe tap water contamination with mineral oil concentrations over 500 times the legal allowance. Bandić was quick to dismiss the issue, lining up with mayor's office employees to drink from an affected hydrant in a publicity stunt, and assuring citizens that the problem would be remedied within days. Affected residents ended up relying for years on bottled water for all their daily needs except flushing toilets until the problem was remedied. Zagrebgradnja, Geoprojekt and Capital Ing, the companies involved in the construction of Vrbani III, were eventually found liable in court for the contamination. The city nevertheless continued to do business with the companies. Several of Bandić's associates, including Jelena Pavičić Vukičević would obtain flats in a Geoprojekt project, while Bandić himself reportedly had flats in Zagrebgradnja buildings. Zagrebgradnja and Geoprojekt were among the companies with whom Bandić conducted hundreds of unsupervised land swaps from at least 2005 until 2009, which would later be investigated by USKOK. While not labelled part of Zagreb Housing Development Model by Bandić, Arena Zagreb and its surrounding neighbourhoods exhibited many related problems. The venue, which would house sports matches and concerts, drew controversy from the start, having been built at a different location and according to a different plan from the one chosen at the public tender. The arena was paired with the adjacent Arena Centar shopping mall, and more construction followed in the form of Jaruščica housing estate and expansion of Lanište. Years later, the neighbourhood lacked basic amenities such as parks, schools, kindergartens and ambulatory care clinics, using up capacities of nearby older neighbourhoods. Public spaces were largely devoid of trees and instead dominated by parking lots, As part of the confidential concession agreement, the passage of Arena Zagreb into city ownership depends on regular payments of rental fees, which Bandić's administration did not service in timely fashion.

Көлік инфрақұрылымы

Бандич Загребтегі көлік инфрақұрылымының жай-күйі туралы жиі айтып, Загребтегі көлік проблемаларын шешетін көптеген күрделі инфрақұрылымдық жобаларды үнемі жариялап отырды. Олардың кейбіреулері тығыз орналасқан Медведница төбелері арқылы қалалық автомобиль жолдары, Медведницаның астындағы туннель, Загребті көптеген магистральдық жолдардың Загорьемен байланыстыруы, мысалы Бранимир жолы және Присавлье, сондай-ақ Сава өзенінің үстінен бірнеше жаңа көпірлер салу болды. 2005-2016 жылдары Бранмимир жолындағы бір шақырымдық үзіліс толтырылды, соның ішінде бірнеше жаңа магистральдық жолдар салынды. Көптеген жобалар нашар сапалы орындалғаны үшін сынға ұшырады, мысалы, арнайы жөндеу жұмыстарына қарамастан, жаңбыр кезінде су тасқыны жиі болатын жер асты жолы және дұрыс белгіленбеген велосипед жолдары. 2016 жылы қала жаяу жүргіншілер Сава көпірін жаңартты, ал 2018 жылы Бостандық көпірін жаңарту жұмыстары басталды. 2019 жылы Сава көпірі тротуардың бір бөлігі төмендегі жартасқа құлағаннан кейін жабылды. Бандич көпірдің қауіпсіз екенін және бірнеше күн ішінде жөнделетінін мәлімдеді. 2019 жылдың желтоқсанында Бостандық көпірін жаңартуды аяқтағаннан кейін қала Жастар көпірін жаңартуды бастады; бұл Бандичтің көп жылдық Ярун көпірі жобасы бойынша жақын арада жүргізілетін жұмыстар туралы соңғы хабарламасы болды. Бостандық көпірін жаңарту жұмыстары Құрылыс және кеңістіктік жоспарлау министрлігі тарапынан қауіпті тот баскан көпір құрылымын жөндеудің орнына тек асфальт пен қоршауларды жаңарту үшін сынға алынды.

Қоғамдық көлік

Бандичтің көлік инфрақұрылымына қатысы көбінесе автомобиль қозғалысына қатысты. Мысалы, велосипед инфрақұрылымы кеңейтілгенмен, ол әлі де фрагментті болып, велосипедпен жүру көрсеткіші басқа еуропалық астаналардан қалып қойды, тіпті Загребте жеке көлікпен жүру үлесі ең төмен деңгейде болса да. Бандич Загребтің қоғамдық көлігі жүйесінде, атап айтқанда трамвай желісінде көптеген жаңа бағыттарды жариялағанмен, оның әкімшілігі бұл жобалардың ешқайсысын іске асырмады, нәтижесінде трамвай желісін салуда бұрын-соңды болмаған 20 жылдық үзіліс туды. 2000 жылы Бандич Dubrava–Dubec және Jarun–Prečko екі жаңа трамвай бағытын ашты, олардың құрылысы бұрынғы мэрдің кезінде аяқталған еді. Бұл қаладағы соңғы жаңа трамвай жолдары болды. Prečko айналыс шеңбері меншік дауынан зардап шекті, бұл бір кезде уақытша жабылуға әкеп соқты. 2007 жылы қала "келесі бірнеше жылда" жеті жаңа трамвай бағытын салу жоспарланғанын хабарлады, оның ішінде Трешневка, Ланьште, Дубрава және ешқашан іске асырылмаған Ярун көпірі, Загреб әуежайына екі түрлі бағыт, сондай-ақ Трнеде және ешқашан салынбаған Ватиканская көшесінің кеңейтуі бойынша ұсыныстар қарастырылды. Бандич мэрлігінің соңына дейін осы бағыттардың көпшілігінде құрылыс салуды жариялай берді. Трамвай желілерін қайта жаңарту және трамвай депосын немесе Сава көпіріндегі интермодальдық терминалды салу сияқты басқа да жобалар жарияланды, бірақ ешқайсысы әкімшіліктің соңына дейін іске аспады. 2019 жылы жаңалықтарда әуежай трамвай жобасы талқыланғанда Бандич оны ұсынғанын жоққа шығарды. 2000-жылдардың ортасынан бері Бандич бірнеше рет метро желісін салу жоспарларын ұсынды; 2014 жылы жоспар 2017 жылға дейін аяқталатын жеңіл рельстік желіні қамтыды. 2020 жылғы жер сілкінісінен кейін метро жоспарлары қайта жаңғыртылды, "себебі трамвайлар зақымдалған қала орталығындағы үйлерде діріл тудырмауы керек" деді Бандич. 2000-жылдардың басында Загреб қаласы Загреб трамвай паркін жаңарту үшін ең төмен бағаны ұсынған Crotram TMK 2200 моделін таңдады; алғашқы трамвайлар Павичтің мэрлігі кезінде жарияланды. Бандич 2010 жылға дейін 140 бірлікке дейін жеткен TMK 2200 сатып алуын ынталандырды. Ол Стокгольм, София және Хельсинки сияқты бірқатар еуропалық қалаларда Crotram бірліктерін сату жоспарларын жариялап, лоббилеуге тырысты, бірақ барлық келісімдер сәтсіз аяқталды, Хельсинки тұрғындары сынақ бірліктерін "тары және шулы" деп тапты, ал Осиек, Хорватияда трамвай желісі бар басқа қала, импортталған трамвайлар арзан екенін анықтады. Бандичтің ұзақ мерзімді жобаларының бірі Жичара Слжеме трамвайын қайта жаңарту болды. Алғашқы Слжеме канат жолы 1963 жылы мэр Перо Пиркер ашқан. Канат жолының қауіпсіздігіне көп күмән келтірген соң, Бандич 2007 жылы электр қозғалтқышының істен шығуынан кейін канат жолын жапты. 2008 жылы 2009 жылы ашылатын жаңа, жоғары сыйымдылықтағы канат жолы туралы жоспарлар жарияланды. Жобаға қаржы жұмсау жалғасты, нәтижесінде 45 миллион еуроға дейін кеңейтілді, оған Бистрадағы Загорьемен жалғастыру кіретін еді. Ақырында, құрылыс 2019 жылы басталды, бірақ бастапқы канат жолының бағыты бойынша ғана, ал Бандич Медведницаның астында жаңа трамвай желісін салуды жариялады, ол да іске аспады, соның ішінде Петринья жер сілкінісінен кейін "темір арматураны нығайту" үшін. Бандичті оппозиция 2020 жылғы наурыздағы апатты жер сілкінісінен кейін қымбат жобаны жалғастырғаны үшін сынады. Заң сарапшысы сондай-ақ канат жолы терминалын Норвегияның Осло қаласындағы Deloitte ғимаратының көшірмесі деп сипаттады. Қалалық әкімдіктер канат жолын салу үшін Еуропалық Одақтан қаржы сұрауды жоспарлап отыр. ZET жобаны қаржыландыру үшін 537 миллион куна (72 миллион еуро) ұзақ мерзімді қарыз алды. Құрылыс материалдарының бағасының шарықтауына байланысты шығындардың артуы 0,4 пайызды құрады, бұл қосымша заңдық бақылауды қажет ететін шектен төмен болды. Бандич шығындардың артуына өзінің қатысы жоқ екенін айтып, оның себептерін жоққа шығарды. 2021 жылы шығындардың артуы USKOK тергеуіне алынды, бұл туралы жалған есіммен YouTube-та 7 сағаттық бейнежазба жариялаған адам хабарлады, ал канат жолы құрылысы жалғастырылуда.

Most of Bandić's involvements in transport infrastructure concerned car traffic. For instance, while the cycling infrastructure was expanded, it was still fragmentary and cycling rate lagged behind other European capitals, despite Zagreb having one of the smallest shares of car traffic in the commute modal split. Although Bandić announced numerous new lines in the core of Zagreb's public transport, its tram network, his administration did not realise any of these projects, leading to an unprecedented 20 year drought in tram line construction. In 2000, Bandić opened two new tram lines, Dubrava–Dubec and Jarun–Prečko, construction of which was finished during the previous mayor's term. These remained the last new tram tracks in the city. The Prečko turning circle remains marred by a property dispute, which at one point occasioned a temporary closure. In 2007, the city announced construction of seven new tram lines "over the next few years", including lines in Trešnjevka, Lanište, Dubrava, and the never realised Jarun Bridge, two different lines to Zagreb Airport, as well as proposals for further tram lines in Trnje and on the never built Vatikanska Street extension. Bandić would announce construction on many of these lines again until the end of his mayoralty. Further tram lines and other projects, such as reconstructing the tram storage yard or an intermodal terminal at Sava Bridge, were announced, but no such plans came to fruition by the end of the mayoralty. When one of the perennial airport tram projects was brought up by news media in 2019, Bandić denied he proposed it. On multiple occasions since the mid 2000s, Bandić had presented plans for a subway network; in 2014, the plan involved a light rail line to be finished by 2017. Subway plans were revived after the 2020 earthquake, "so that trams would not cause vibrations [in the apartments]" of the residents in damaged city centre buildings, per Bandić. In the early 2000s, the City of Zagreb selected Crotram's TMK 2200 as the lowest bid for conversion of Zagreb tram rolling stock to low floor vehicles; the first trams were announced during Pavić's mayoralty. Bandić pushed for purchase of TMK 2200s, which came to dominate the rolling stock, with 140 units by 2010. Though he announced and lobbied for plans to sell Crotram units in a number of European cities, including Stockholm, Sofia and Helsinki, the deals all fell through, with Helsinki residents finding the test units "cramped and noisy", while Osijek, the other Croatian city with a tram network, found imported trams to be cheaper. One of Bandić's long running projects was the reconstruction of the Žičara Sljeme. The original Sljeme cable car was opened by Mayor Pero Pirker in 1963. After long calling into question the safety of the cable car, Bandić closed the cable car in 2007 after the failure of an electric motor. In 2008, plans were announced for a new, higher capacity cable car to be opened in 2009. Money continued to be spent on the project, which eventually expanded to a €45 million scheme which would have included an extension with Zagorje at Bistra. Eventually, construction began in 2019 and only on the original cable car's route, while Bandić announced a new tram line under Medvednica, which was also not realised. including for "strengthening steel reinforcements" after the Petrinja earthquake. Bandić was criticised by the opposition for continuing with the expensive project after the devastating March 2020 earthquake. A legal expert also characterised the cable car terminal as a plagiarism of the Deloitte building in Oslo, Norway. The city announced that they would apply for EU funding to finance the cable car. ZET took out a 537 million kuna (€72 million) long term loan to finance the project. The cost overruns included some highly overpriced construction materials, totalling at 0.4 percent under the limit which would require additional legal oversight. Bandić disavowed responsibility for the overruns, saying the causes were outside his control. As of 2021, the cost overruns were under investigation by USKOK following a 7 hour YouTube video by a pseudonymous whistleblower, and the cable car remained under construction.

Паркинг гараждары мен алаңдарды қайта құру

Қала көлік мәселелерін жеңілдету мақсатында 2000-жылдардың басында бірнеше тұрақ салды. Тұрақтар Ланг және Кватерник алаңдарының астында салынды, бұл олардың сыртқы келбетін түбегейлі өзгертті. Соңғы жағдайда тұрақ Кватерник алаңын қайта жаңартудың кең ауқымды жоспарының бөлігіне айналды, бұл оның танымал шаруалар базары алынып тасталғаннан кейін жүзеге асты. Көлік трафигін қамтамасыз ету үшін, көп өткізілетін жаяу өткелдері жер астына салынатын жолдармен алмастырылды. Жаңа алаң жаяу жүргіншілер үшін тартымсыз болғандықтан және осы себепті бос тұрғандықтан, көп сынға ұшырады. Сауалнама нәтижесінде жаңа Кватерник алаңы Загребтегі ең жағымсыз алаң деп танылды. Кейбір қайта құру және жаңарту жобалары нашар сапалы орындалғаны үшін сынға ұшырады, мысалы, даулы Британдық алаңның қайта жаңартуы қалалық автобустардың жүріп өте алмайтын тым тар айналымын жасады, ал ортасындағы фонтан жақын жердегі автобус станциясына су шашырады (осы нақты қайта жаңарту USKOK-тың тергеуіне алынды). 2020 жылдың желтоқсанында ашылған Стьепан Радич алаңындағы Отан ескерткіші келесі жылдың сәуірінде материалдық тозу белгілерін көрсетті. Бұл қайта жаңартулардың әсері "алаңдардың жойылуы" деп сипатталды. 2000-жылдардың басындағы Балалар ауруханасына келушілер үшін қоғамдық тұрақ салу жоспары Мимара мұражайының артындағы Srednjoškolsko igralište Elipsa астында кейіннен тоқтатылған 310 миллион куна (43 миллион евро) жеке-қоғамдық серіктестік жобасына айналды. Загреб басшылығы үшін тартымды балама Хорватия Республикасы алаңындағы тұрақ болды. Бандич Иван Мештровичтің "Өмір құдығы" ескерткішінің айналасында жаяу жүргіншілерге арналған кіреберістерді, ал тұрақ кіреберістері Хорват Ұлттық театрының 19 ғасырлық ғимаратын бойлай орналастыратын даулы жобаны қолдады. 2000-жылдардың соңындағы жоспарлар Гүл алаңының маңында тағы үш тұрақ салуды, Строссмайер алаңының астында және Донжи градтың әртүрлі блоктарында тағы 16 тұрақ салуды көздеді. Бұл жоспарлардың көпшілігі өнер тарихы қоғамдарының қарсылығынан және соттардың, Мәдениет министрлігінің, сондай-ақ СДП партиясы басшылығының араласуынан кейін тоқтатылды. Бір жоспарланған тұрақ жеке кәсіпорын ретінде, Centar Cvjetni құрамында салынды (Гүл алаңы ісін қараңыз). 2010 жылы Загреб Ассамблеясы Донжи градтағы тұрақтарға қарсы қаулы қабылдады, бұл дамуға тоқтам салды, бірақ Бандич және Zagrebparking шенеуніктері театрдың астындағы тұрақ идеясымен бірнеше жыл бойы ойнап жүрді. Салынған тұрақтардың орналасуы (мысалы, Cvjetni Centar және Tuškanac тұрақтары) кейбір тұрақтардың толықпауына себеп болды, ал ауданның басқа бөліктерінде жеткілікті тұрақ орындары болмады. Бірнеше тұрақтар орталық жаяу жүргіншілер аймағының шетінде орналасқан; бастапқы мақсаты тығындарды жеңілдету болғанымен, олар өздері көлік кептелісін тудырып, қала орталығындағы трафикті арттырды. 2017 жылдың соңында қала Фашизм құрбандары алаңының ортасындағы Мештрович павильонын қоршап тұрған ағаштарды жою жұмыстарын бастады, бұл "Магнолияны қайтарып әкеліңіз" деген атпен азаматтардың бастамасымен қалалық әкімшілікке қарсы наразылыққа әкелді, өйткені қала кесіп тастауға ниеттенген көптеген ағаштар мен бұталардың арасында бірнеше ескі магнолиялар болды, павильон төңірегіндегі жасыл жеңілдіктерді тек шөппен жабуға дейін азайтты. Бандич пен басқа бір қалалық шенеунік мәдени мұраға зиян келтіргені және алаңды қайта жаңартуға қатысты басқа да айыптаулар бойынша сотталды. Ағаштардың кейбіреулері қорғалған мұра және Загреб эстрадалық мәдениетінің элементтері болды, ал кейбіреулері "өте өсті", ал жобалық құжаттамада қалғандары туралы қайшылықтар болды. Сонымен қатар, Брактың әк тас сатырлары алынып, бетонмен ауыстырылды. Қала әкімшілігі сондай-ақ, орындықтарды алып тастап, жасыл беттерге жүруге тыйым салатын белгілер қойды. Бірнеше ғалымдар алаңды қайта жаңартуды қолдағанмен, көпшілігі қарсы болды, соның ішінде сәулет, ландшафттық және өнер тарихы қоғамдары. Бұл өзгерістер халықты екі жаққа бөліп, полиция тарапынан "партизандық" ағаш отырғызу әрекеттеріне әкелді, нәтижесінде азаматтар алаңға жиі кірмейді немесе тоқтамайды. Жаңадан салынған алаңның "салқын монументалдылығы" 1941-1942 жылдары алаңның бір бөлігін тазартып, павильонды мешітке айналдырған тоталитарлық және фашистік Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің сәулетімен салыстырылды. 2013 жылы қала Савица ауданындағы жалғыз саябақта шіркеу салу жоспарын іске асыру үшін саябақтың аймақтарға бөлуін өзгертті. 2016 жылы жалғасқан наразылық акциялары 2017 жылы, сайлау жылы күшейіп, Савица тұрғындары мен белсенділері құрылыс бригадалары саябаққа кірмеуі үшін тәулік бойы отырып наразылық көрсетті. 2016 жылғы сауалнама көрсеткендей, Савица тұрғындарының басым көпшілігі жобаға қарсы болды, оның ішінде католиктердің 72 пайызы. Сайлауға екі апта қалғанда Бандич жоба тоқтатылатынын уәде етіп, наразылықты тоқтатуға шақырды. Қоршаған ортаны қорғау және кеңістіктік жоспарлау министрлігі шіркеу салуға орналасқан жерге рұқсат беруден бас тартты, және жоба, шіркеуді саябақтың ең жасыл бөлігіне орналастыруға ниеттенген, тоқтатылды. Дегенмен, Бандич кезегін сақтап қалғаннан кейін жоба 2018 жылы қайта жаңартылды және қолдау көрсетті. 2019-20 жылдары Бандич жаңа жалпы қалалық жоспарды қабылдауға тырысқанда шіркеу жобасы Благословенный Алойзий Степинацқа арналған қасиетті орынды қосуға және паломниктік туризмді дамытуға кеңейтілді, бұл саябақтың толық жойылуына әкелді. Жаңа жоспар қалалық ассамблеяда сәтсіз аяқталды, ал бірнеше айдан кейін қала саябаққа ат берді; Бандич қайтыс болғанға дейін саябақта құрылыс салуға тағы да тырысылмады. Савица саябағына қарсы наразылықтардың сәттілігі Бандич пен қалалық үкіметтің шешімдеріне наразылық білдірудің соңына жеткенінің белгісі ретінде қарастырылды.

In an attempt to alleviate traffic problems, the city built a number of parking garages in the early 2000s. Garages were built under Lang and Kvaternik Squares, drastically changing their appearance. In the latter case, the garage came to dominate a larger plan for a makeover of Kvaternik Square, which followed the removal of its popular farmers' market. In order to accommodate car traffic, highly trafficked zebra crossings were replaced with underground walkways. The new square was widely criticised as it became unattractive to pedestrians and consequently remained empty. A survey found the new Kvaternik Square to be the most unpleasant square in Zagreb. Some reconstruction and renovation projects were also criticised for shoddy workmanship, e. g. the controversial British Square remodelling created a roundabout too narrow to be traversed by the city buses, while the fountain in its centre sprayed water on a nearby bus station (this particular remodelling was investigated by USKOK). The Homeland Monument on Stjepan Radić Square, unveiled in December 2020, was showing material wear already by April next year. The effect of these remodellings has been described as an "elimination of squares". An early 2000s plan for a public parking garage for visitors of Children's Hospital Zagreb under the Srednjoškolsko igralište Elipsa behind Mimara Museum ballooned into a—later abandoned—310 million kuna (€43 million) private public partnership project with an attached shopping mall. An alternative deemed more attractive by the Zagreb leadership was a garage under the Republic of Croatia Square. Bandić lobbied for the controversial project which involved pedestrian entrances surrounding Ivan Meštrović's monument, Well of Life, while garage ramps would flank the 19th century building of the Croatian National Theatre. Late 2000s plans called for three further garages in the vicinity of Flower Square and one under Strossmayer Square, as well as 16 more inside various Donji grad blocks. Most of these plans were abandoned after opposition by art history societies and intervention by courts, Ministry of Culture as well as SDP party leadership. One planned garage was constructed as a private venture, part of Centar Cvjetni (see § Flower Square affair). In 2010, Zagreb Assembly enacted an ordinance against parking garages in Donji grad, effectively putting an end to the developments, although Bandić and Zagrebparking officials continued to toy with the idea of a garage under the theatre for a few more years. The spatial arrangement of garages constructed (e. g. the close by Cvjetni Centar and Tuškanac garages) has caused low occupancy at some of the garages while other parts of the neighbourhood lack adequate parking facilities. Several garages are located at the fringes of the central pedestrian zone; despite their original intent to alleviate congestion, they themselves cause traffic jams and increase traffic in the city core. In late 2017, the city started works to remove trees surrounding the Meštrović Pavilion in the middle of the Square of the Victims of Fascism, prompting protests against the city administration led by a citizens' initiative named Vratite magnoliju ("Bring Back the Magnolia") after several old magnolias among many trees and bushes that the city intended to cut down, reducing the greenery around the Pavilion to a grass cover. Bandić and another city official were prosecuted for damaging cultural heritage and other accusations regarding the square remodelling. The trees, some of which were protected heritage and fixtures of Zagreb pop culture, and some "grew too much", while the project documentation was contradictory on the others. The makeover also included removing Brač limestone steps and replacing them with concrete. The city administration also removed benches and placed signs forbidding walking on the green surfaces. While a few academics supported the square makeover, most were opposed, including architectural, landscaping and art history societies. The makeover polarised the public, leading to "guerrilla" tree planting actions suppressed by the police, the result was that the citizens much less often frequented or stopped at the square. The renewed square's "cold monumentality" has been compared to the architecture of totalitarian and fascist Independent State of Croatia, which had cleared part of the square in 1941–42 while converting the pavilion to a mosque. In 2013, the city changed the zoning of the sole park in Savica neighbourhood in order to accommodate a plan to build a church in the park. Protests, which were ongoing by 2016, intensified in 2017, the election year, by which point Savica residents and activists held round the clock sit ins to prevent construction crews from entering the park. A 2016 survey found that the vast majority of Savica residents were opposed to the project, including 72 percent of Catholic residents. Two weeks before the elections, Bandić promised that the project would be stopped and called for an end to protests. The Ministry of Environmental Protection and Spatial Planning refused to issue a location permit for building the church, and it appeared that the project, which would have placed the church in the most wooded area of the park, was cancelled. Nevertheless, the project was renewed in 2018 after Bandić secured another term and began supporting the project. In 2019–20, while Bandić was attempting to pass a new general urban master plan, the church project was expanded to incorporate a shrine dedicated to Blessed Alojzije Stepinac and plans for pilgrim tourism which would have caused the removal of the entire park. The new master plan failed in the city assembly, and several months later city gave the park a name; there were no further attempts to build in the park as of Bandić's death. The success of the Savica park protests was seen as a potential end to unchallenged decision making by Bandić and the city government.

Қалалық қаржы

Бандичтің әкімдігінде Загреб қаласының бюджеті 1998 жылы 3,8 миллиард хорват кунасынан 2021 жылы 13,7 миллиард кунаға дейін өсті. Әкімдік кезеңінде Бандич 177 миллиард куна (24 миллиард евро) көлеміндегі бюджеттің бөлінуін бақылады. 2007 жылдың 1 қаңтарында Бандич Загреб Холдингін құрды, қалалық компанияларды бірыңғай корпоративтік құрылымға біріктірді және 2009 жылға дейін Мемлекеттік әкімшілік министрлігінің араласуына дейін оның жалғыз директорлар кеңесінің мүшесі ретінде толық бақылауды сақтап келді. Холдинг қаланың мектептер мен балабақшалар салу сияқты бірқатар міндеттерін өз мойнына алды, сондай-ақ трамвайлар сияқты қалалық мүлікті сату және қайта жалға алу арқылы жобаларды қаржыландырды. 2007 жылы компания Лондон қор биржасында 300 миллион евролық облигация шығарды, мақсаты су, кәріз және газ желілерін жақсарту болған. Алайда, қаражаттың көп бөлігі мақсаттасқандай жұмсалған жоқ, оның орнына қала бюджетін жабуға, жылжымайтын мүлік сатып алуға және Сопница–Желковец құрылысына бағытталды, дегенмен Бандич облигациялар шығарылған кезде мұндай жағдай болмайтынын уәделеген. 2013 жылғы зерттеме Zagreb Holding-ті қайта құру қажеттігін көрсетті, компанияның жоғары валюталық тәуекелге ұшырағаны және қолданыстағы қарыздарды өтеу үшін жаңа несиелерге тәуелді екені анықталды. 2011 жылы Zagreb Holding 1 миллиард куна көлемінде қысқа мерзімді несиелер тартты және оларды қарыздарды өтеу үшін пайдаланды. 2016 жылы Лондон облигацияларының мерзімі келгенде Zagreb Holding төлемдерді жүзеге асыра алмады және Хорватия облигациялар нарығында облигациялардың жаңа сериясын шығару арқылы қаражатты тартты. Холдинг басшылары 2007 жылы қайта қаржыландыруды жоспарлаған болатын. 2017 жылы Загреб жәрмеңкесі және ұзақ жылдар бойы зиян шеккен Zagrebački električni tramvaj (ZET) Zagreb Holding-тен бөлінді. ZET, қоғамдық көлік компаниясы, Бандичтің көптеген Загреб тұрғындарына тегін жол беруіне рұқсат етуінің нәтижесінде ұзақ уақыт бойы зиянға жұмыс істеді және билет сатушы жүргізушілерге комиссия төлеу сияқты практикалар үшін сынға ұшырады. Бөліну кезінде Zagreb Holding ZET активтерінің бір бөлігін, оның ішінде 2020 жылы сатылған жұмысшылардың демалыс орнын сақтап қалды, бұл жұмысшылардың наразылығын тудырды. Сыбайлас жемқорлықты зерттеу орталығы (CRCB) жүргізген зерттеулерге сәйкес, Загреб қаласы сыбайлас жемқорлық тәуекелдері және мемлекеттік тендерлердегі бәсекелестік тұрғысынан Еуропа астаналарының арасында ең нашар көрсеткіштерді көрсетті. 2011–2016 жылдар аралығында екі ұйым ұсынған келісімшарттардың үштен бірінен астамы тек бір ұсынушыдан түсті, олардың жалпы сомасы миллиардтаған хорват кунасын құрады. CRCB-нің бағалауынша, осы кезеңде тиімсіз баға белгілеу салдарынан туындаған әлеуметтік шығын 2,70 миллиард кунаны құрады. 2013 жылы Zagreb Holding тендерлері ең тиімсіз болды, ал 2016 жылы Загреб қаласының тендерлері тиімсіз болды, екеуі де жергілікті сайлауға жақын уақытта өтті. CRCB Бенфорд заңын қолдану арқылы көрсетілген қызметтердің нақты нарықтық құнымен салыстырғанда бағаның айқын бұрмалануын анықтады, әсіресе бәсекелестіксіз тендерлерде және Zagreb Holding ұсынған тендерлерде. Тендерлерді көбінесе мемлекеттік сатып алу нарығында үлкен үлеске ие және төмен халықаралық экспорт айналымы бар компаниялар жеңіп алды. Қала Еуропалық Одақтан қаржыландыруды да тиімсіз пайдаланды, Хорватия және басқа да Еуропа астаналарымен салыстырғанда орташа көрсеткіштен төмен болды. "Vodoopskrba i odvodnja" компаниясы, Zagreb Holding-тің сумен жабдықтау және кәріз жүйесін басқаратын мекемесі, 2014 жылы Еуропалық Одақтан 1,4 миллиард куна (200 миллион евро) жұмсайтынын мәлімдеген, бірақ оған тек 4,5 миллион куна (600 000 евро) түсті. Бандич лауазымынан кетпеді, оның орнына Бандичтің бірінші және екінші тұтқындалуы арасында қала басшылығын Бандичтің бұрынғы орынбасары Сандра Швальек атқарды. Бұл Бандичтің кеңсесін атқаруға заңдық тыйым салуға қарсы апелляциясымен сәйкес келді. Швальек қысқа мерзімге қала басшылығын жалғастырды, бірақ Бандич түрмедегі өкілеттігін алып тастап, оны Весна Кусинге берді. Бостандыққа шыққаннан кейін Бандич көп ұзамай әкімдік лауазымына оралды. Бандич қайтыс болған кезде ол бірнеше сот ісінде сотталып жатты, соның ішінде жоғарыда аталған Аграм ісі, саясаткер Желка Маркичтің абортқа қарсы митингісіне артықшылықты қарауды қамтитын "трибуна ісі", Загреб қалдық суларын тазарту зауытына қатысты іс және басқа да істер.

Bandić's mayoralty saw Zagreb's city budget increase from 3.8 billion Croatian kuna in 1998 to 13.7 billion kuna in 2021. During his mayoralty, Bandić controlled the allocation of around 177 billion kuna (€24 billion) in budgets. On 1 January 2007, Bandić founded the Zagreb Holding, placing city companies under a single corporate umbrella, of which he maintained full control as the sole board member until a 2009 intervention by the Ministry of Public Administration. The holding took up some of the city's responsibilities, such as building schools and kindergartens, and sold and leased back city's property, such as trams, to finance projects. In 2007, the company issued €300 million in bonds on the London Stock Exchange, purportedly to finance improvements to water, sewerage and gas network. Little of the money was spent on the intended purpose, being re routed into patching up the city budget, real estate acquisition, and Sopnica–Jelkovec construction, although Bandić had vouched this would not happen when the bonds were issued. A 2013 paper called for restructuring Zagreb Holding, finding that the company was exposed to high foreign exchange risk and relied on new loans to pay off existing debts. In 2011, Zagreb Holding raised 1 billion kuna in short term loans and used it to pay off debts. When the London bonds matured in 2016, Zagreb Holding was unable to make the payments and raised the funds by issuing a new series of bonds in the Croatian bond market. Reportedly, Holding leaders planned to refinance already in 2007. In 2017, Zagreb Fair and long time loss leader Zagrebački električni tramvaj (ZET) were separated from Zagreb Holding. ZET, the public transport company, operated at a loss for a long time due to Bandić's decision to allow free travel for most Zagreb citizens, and was criticised for practices such as giving a commission to drivers selling tickets. In the course of the separation, Zagreb Holding controversially retained part of ZET's assets, including a workers' holiday resort, which it sold in 2020, prompting a protest by the workers. Research carried out by Corruption Research Center Budapest (CRCB) into City of Zagreb and Zagreb Holding found the city to be the worst among European capitals in corruption risks and public tender competition. In the 2011–2016 period, more than a third of the contracts awarded by the two entities had only one bidder, covering billions of Croatian kunas. CRCB estimated that the social loss to the entities due to inefficient pricing over this period was 2.70 billion kuna. Zagreb Holding's tenders were the most inefficient in 2013, while City of Zagreb's were in 2016, both years close to local elections. Using Benford's law, CRCB found high price distortions compared to true market value of services rendered, especially in no competition tenders and those issued by Zagreb Holding. The tenders were mainly won by companies with high presence in the public procurement market and low international export turnover. The city also poorly utilised EU funding, below average for both Croatia and comparable European capitals. While Vodoopskrba i odvodnja, Zagreb Holding's water management company, announced it would spend 1.4 billion kuna (€200 million) from EU funds in 2014, it only received 4.5 million kuna (€600,000). Bandić did not resign from his post; instead, the city was led by acting mayor and former Bandić's deputy Sandra Švaljek between Bandić's first and second arrest. The latter coincided with Bandić's successful appeal to the legal ban from exercising his office. Švaljek continued leading the city for a short period until Bandić rescinded her authorisation from jail, and gave it to Vesna Kusin. Soon after his release, Bandić returned to the mayor's post. At the time of Bandić's death, he was being tried in several court cases, including the case of the aforementioned Agram affair, the "stands affair" involving alleged preferential treatment of politician Željka Markić's anti abortion rally, a case involving the Zagreb wastewater treatment plant, and others.

Қалыптастырылмаған мүлік

Бандичтің әкімдік кезінде қала бірнеше бұрынғы өнеркәсіптік аймақтарды сатып алды, оларды сату немесе дамыту мүмкін болмады. 2004 жылдың сәуірінде, сол кездегі мэр Власта Павич Бандичті бұрын Загрепчанка ет өңдеу зауытына тиесілі болған жерді сатып алғаны үшін сынады, себебі қала өзін меншік иесі ретінде тіркеуге үлкермеді. Павич Бандичтен алшақтады, ал Бандич Ассамблея отырысында оны қарғып айтқан сөздері естілді. Үш жылдан кейін Бандич ақталды, ал Загреб қаласына Zagrepčanka учаскесі сот шешімімен берілді. Бандич Zagrepčanka орнында жаңа бизнес ауданы салынатынын уәделеді. Дегенмен, 2021 жылы қала әлі де дамытылмаған учаскені сату арқылы бюджетті теңестіруді жоспарлап отырды. Бас теміржол вокзалының маңындағы көшелерде осыған ұқсас, құлай бастаған бұрынғы зауыттар көптеп сақталған. Осыған ұқсас жағдайлардың бірі – бұрынғы Янко Гредиль теміржол зауыты. 2006 жылы Загреб Холдинг Гредильден жабық зауытты 660 миллион кунаға сатып алды, бұл қаражат облигациялар шығару арқылы тартылды. Бірнеше жыл өткен соң Бандич қаланың Загреб Холдингтен жерді сатып алу жоспарын жариялады, осы арқылы Холдингтің қарызын өтеуге көмектесу мақсатында. 2006 жылы ескі зауыттың көп бөлігі мәдени мұра тізімінен шығарылды, ал Бандич «жаңа қала орталығы» құру жоспарларын жариялады. Гредиль учаскесінде ешқандай құрылыс жүргізілмеді, ол 2018 жылы ашылған шағын қалалық тұрақтан басқа, құлай бастаған ғимараттармен толы күйде қалды. Паромлин – тағы бір бұрынғы зауыт кешені және қала меншігіндегі қорғалған өнеркәсіптік мұра, ол Гредиль мен теміржол вокзалына жақын орналасқан. 2006 жылы кешенді сақтау және оны Marriott қонақүйіне айналдыру жобасы, сондай-ақ 2012 жылы Бас қалалық кітапхананы орналастыру жобасы сәтсіз аяқталды. 2011 жылы кешеннің бір бөлігі бұзылып, қоғамдық тұраққа айналдырылды. 2013 жылы Паромлиннің бір бөлігі құлады, ал 2014 жылы тағы бір бөлігі заңсыз бұзылды. 2013 жылғы құлау туралы Бандич: «Егер [ол] ертерек туған болса, [ол] уақытында [ ] қайта жаңарту жобасын іске қосар еді» деді. 2007 жылы Загреб Потсдам қаласындағы қалашық театрын (Blechbüchse) сатып алды. Алдын ала құрастырылған театр 80 000 еуроға сатып алынды, ал оны қалаға жеткізуге 18 миллион куна (2,4 миллион еуро) жұмсалды. Жаңа Загребтің Средище ауданында театр салу туралы ұсынысқа қарамастан, қала Слобоштина ауданының шетінде театр салуды шешті. Sloboština учаскесі жеке компаниядан сатып алынды, ал оның орнына Треšnjevka ауданындағы учаске және 12 миллион куна (1,6 миллион еуро) төленді. Театр ешқашан құрастырылмады, ал 2015 жылы оның көптеген бөліктері ұрланғаны хабарланды.

During Bandić's mayoralty, the city acquired several brownfield properties which proved impossible to sell or develop. In April 2004, then mayor Vlasta Pavić criticized Bandić for buying land formerly owned by the Zagrepčanka meat packing plant, as the city was unable to register itself as the owner. Pavić distanced herself from Bandić, and Bandić was heard cursing her during a session of the Assembly. Three years later, Bandić was acquitted; the City of Zagreb was awarded ownership of the Zagrepčanka lot in a court judgment. Bandić promised a new business district in the Zagrepčanka location. However, in 2021, the city was still hoping to balance the budget by selling the undeveloped lot. A number of similarly derelict former factories exist in the streets around the Main Railway Station. Among a number of similar cases was that of former Janko Gredelj railway factory at the Main Railway Station. Zagreb Holding bought the closed factory from Gredelj in 2006 for 660 million kuna, a sum raised by issuing bonds. Years later, Bandić announced a plan to have the city buy the grounds from Zagreb Holding, in order to help Zagreb Holding pay off its debts. In 2006, most of the old factory was taken off the cultural heritage register while Bandić announced plans for a "new city centre". No construction has been done on Gredelj grounds, which remain occupied by decaying unmaintained buildings except for a small city operated parking lot opened in 2018. Paromlin is another former factory complex and protected industry heritage in city ownership, located adjacent to Gredelj and the railway station. A 2006 deal to preserve the complex and use it to house a Marriott Hotel and a 2012 project to house the Main City Library both failed. In 2011, a part of the complex was razed and turned into a public parking lot. Part of Paromlin collapsed in 2013, while a different part was illegally demolished in 2014. Of the 2013 collapse, Bandić said that "if [he] had been born earlier, [he] would have created a [ ] renovation project in time." In 2007, Zagreb purchased the Potsdam Tin Theatre (Blechbüchse, ). The prefabricated theatre was bought for €80,000 and 18 million kuna (€2.4 million) was spent transporting it to the city. Despite a proposal to place it in Središće, New Zagreb, the city decided to erect the theatre at the district's outskirts in Sloboština. The Sloboština lot was bought from a private company in exchange for a lot in Trešnjevka and 12 million kuna (€1.6 million). The theatre was never assembled, and by 2015, many of its parts had been reportedly stolen.

Қоршаған орта

2010 жылдардың ортасында, он төрт жылдық Радничка жолын кеңейту жобасы барысында, негізгі сарқынды сулар каналының бір бөлігі (бұрын ашық кәріз) жабылып, Житняк ауданындағы заңсыз салынған шағын аудандардың бірі – Козари Путевиде кәріз жүйесі салынды. 2000 жылдары Бандич өзінің сайлау кампаниясын Житняк аймағындағы ресми емес елді мекендерде өткізді. Бандичтің берген көп жылдық уәделерінің бірі – Jakuševec полигонын жабу болатын, ол қала үшін экологиялық қауіпті құрады, кейде ереуілдер салдарынан жабылып, пластик қоқысынан өрт шығып, бір кезде лицензиясыз жұмыс істеген. Жергілікті тұрғындардың ереуілінен кейін Бандич оларды қала ішінде мал өсіруге тыйым салатын қаулыдан босатты. Бандичтің қала әкімі қызметі аяқталғанға дейін Jakuševec мәселесі шешілмеді. 2010 жылдардың соңында қалада көптеген өрттер болды, олардың кейбіреулері Аграм ісіне қатысы бар жеке CIOS полигонында қасақана тудырылған деп күдіктелді. 2018 жылы Бандич Загребтегі барлық көліктерге, иелеріне қосымша шығын әкелетін, жаңадан ойлап табылған HHO технологиясымен қозғалтқыштарды тазалауды міндеттейтін жобаны ұсынды, мақсаты көміртегінің шығарылуын азайту болды. Жобаның тиімділігін растайтын деректер табылмады және инженерлік сарапшылардың сыннан кейін жоба тоқтатылды.

Саяси көшелерді қайта атау және ескерткіштер

1990 жылдардың басында жаңа коммунистік емес үкімет бірқатар көшелерді қайта атау жүргізді, көптеген көшелердің 1941 жылға дейінгі атауларын қайтарды, сонымен қатар кейбір көшелерге жаңа атаулар берді. Ең көп дау тудырған қайта атау – Фашизм құрбандары алаңының Хорватия дворяндары алаңы деп аталуы болды. 2000 жылы СДП билікке келгеннен кейін алаңға 1990 жылға дейінгі атауы қайтарылды, ал жаңа атау жақын маңдағы Қор нарығы алаңына берілді. 1995 жылдан кейін қайта атау толқыны көбінесе тоқтаса да, Бандич әкімшілігі де бірнеше маңызды көшелерді қайта атауда жетекші рөл атқарды. 2008 жылы ол Югославияның ұзақ жылғы коммунистік басшысы Иосип Броз Титоның есімімен аталған Маршал Тито алаңының атын бұрынғы Театр алаңы деп өзгертуге шақырған наразылықтарға қарсы шығып, «атын өзгертудің тарихи себептері жоқ» деді. Дегенмен, 2017 жылы ол оның атын Хорватия Республикасы алаңы деп өзгертуге сәтті ұсыныс жасады. Бандичтің партиясының мүшесі, хорват еврей кинопродюсері Бранко Лустигті, ол бұл ұсынысты қолдаудан бас тартқаннан кейін Загреб ассамблеясынан шеттетілді. Бастапқыда саябақ су саябағы мен дүкендер мен мейрамханалар бар павильонмен қалалық алаңға айналдырылатын болды, Бандичтің сөзіне сәйкес, «қаланың екінші жүрегі». Туджманның бюсті ақырында CFU көшесінің ортасына орнатылды, онда Бандич 2012 жылы бірқатар даулы фонтандарды орналастырды. 2006 жылы ғалым Никола Тесланың туғанына 150 жыл толуына байланысты тағы бір дау туды, Бандич оны Иван Местровичтің Тесла мүсінін «орнату» арқылы атап өтті, ол Рудер Бошкович институтындағы (RBI) бастапқы орнынан Донжиградтағы Тесла көшесіне көшірілді. RBI, Көркем өнер академиясы және Иван Местрович мұражайы сияқты әртүрлі мекемелер бұл шешім Местровичтің қалауына қарсы келгенін мәлімдеді. Мүсінші мүсінді RBI-де Бошковичтің мүсінімен бірге көрсетуді қатты қалаған, тіпті мүсіндердің көшірмелерін жасауға жол бермеу үшін қалыптарды жоюға дейін барған. 2013 жылы мүсінді қайтару туралы петиция сәтсіз аяқталды. Наразылықтар Бандичтің «Загреб Манхэттені» жобасын қамтитын жаңа жалпы қалалық жоспарды қабылдауы күтілгендіктен туды, ол жасыл кеңістіктер мен спорт алаңдарының көп бөлігін салуды, Загреб жәрмеңкесі мен Загреб ипподромын бұзуды және Бандичтің айтуынша, Жаңа Загребте 200 қабатты көкжиек салуды қамтитын. «Загреб Манхэттені» және жоспардағы басқа да өзгерістер дау тудырып, жұртшылықтан 30 000-нан астам шағымдар түсті, олардың барлығын қалалық билік қабылдамады. Бандич пен HDZ жоспарға түзетулер енгізу туралы келісімге келе алмағандықтан жоспар ақырында сәтсіз аяқталды. 2020 жылдың басында Бандичке қарсы наразылықтар коронавирус пандемиясының салдарынан тоқтатылды, ол 2020 жылдың 25 ақпанында Загребке жетті. 2020 жылдың наурызында Бандич Загреб мектептеріндегі сабынның жетіспеушілігі туралы әзіл айтқаны үшін сынға түсті. 2020 жылдың 22 наурызының таңертеңінде, коронавирустық карантин басталған күні, Загребті 5.5 балдық жер сілкінісі шарлады. Жер сілкінісінің шамасы салыстырмалы түрде аз болғанына қарамастан, жер сілкінісінің тереңдігі және Загребтің нашар құрылыс жағдайы кеңінен зақымдауға себеп болды, тіпті қазіргі заманғы өнер мұражайы мен Центрі Цветни сияқты кейбір жаңа ғимараттарға да әсер етті. Қаланың солтүстік бөлігіндегі ескі ғимараттарда орналасқан ауруханалардың көпшілігі зақымдалып, эвакуацияланды. Кейіннен залал 11,6 млрд евро деп бағаланды. Оңалған алғашқы күндері Бандич өзін Загребтегі азаматтық қорғау бөлімінің басшысы етіп тағайындады және күн сайын жер сілкінісі мен COVID-19 тақырыбында баспасөз конференциясын өткізе бастады. Бандичтің «тұрғындар өз мүліктеріне инвестиция жасамағандықтан» зақымдар болды деген пікірі сынға түсті, сондай-ақ мүлік иелері өздері жөндеу жұмыстарын қаржыландыруға міндетті екені туралы хабарланды. Мемлекеттік тергеу жоғарыда аталған жөндеу жобаларының ешқайсысы жабылмағанын және апаттық төтенше жағдайлар қоры әртүрлі қауымдастықтарға, діни қоғамдастық жобаларына және мерекелерге жұмсалғанын анықтады. Сәуірде қарсылық акциялары касеролазо түрінде жалғасты, ал Бандичті Құрылыс министрлігі жер сілкінісінен баспанасыз қалған тұрғындарды бос және басып алынған әлеуметтік тұрғын үйлерге орналастырудан бас тартқандығы үшін қалпына келтіру жұмыстарына кедергі келтірді деп айыптады. Бандич көп ұзамай қайта құруды қаржыландыруға қарсылығын қайтарды және жер сілкінісінен қалпына келтіру туралы мәлімдемелерінде оптимист болды. Алайда Бандич қайтыс болған кезде қайта құру жұмыстары әлі басталмаған еді, ал бірнеше айдан кейін көптеген адамдар бұрынғыдан да қиын жағдайдағы ғимараттарда тұрып жатты. Донжиградта мәдени мұра ережелері зардап шеккен азаматтар үшін қосымша бюрократиялық кедергілер тудырды. Билік органдары 2020 жылдың сәуір айының ортасына қарай Донжиград тұрғындарының 20 000-нан астамы немесе жартысынан астамы үйлерінен көшіп кеткенін хабарлады, ал құлап жатқан қабырғалардан жаяу жүргіштерді қорғау үшін орнатылған мұрағаттар 2021 жылы ғана орнатыла бастады. Бандичті қарға қарсы жарыс сияқты жобаларға миллиондаған қаражат жұмсағаны үшін, мектептер мен басқа да қоғамдық ғимараттарды жөндеуге бөлген қаражатты азайтып, тұрғындардың өздері жасаған жөндеу жұмыстарын үйлестірмей көшіргені үшін сынға алды. Қала шілде айындағы су тасқынынан да зардап шекті, онда азаматтар қаланы кептіру үшін штаттан тыс қалған бөгетті күшпен ашты, сондай-ақ желтоқсандағы Петриня ауданындағы күшті жер сілкінісінен зардап шекті, Бандичтің бағалауынша, ол наурыз айындағы жер сілкінісінен Загребке 20 есе аз зиян келтірді. Қала Загребтегі су тасқыны мен Петриня жер сілкінісінен келген зиянның мөлшері туралы нақты ақпарат жарияламады, бірақ Бандич Петринядағы жер сілкінісінен зардап шеккендерге қаржылық көмек көрсететінін уәделеді, онда Загреб қаласы бұрын мектеп инфрақұрылымын салған, ал Петриня мэрі BM365 мүшесі болған. Үшінші орынды 4,61% дауыспен алды. 2020 жылы ол Бандичтің жанжалдары туралы «Кумек» атты деректі фильмін жасады.

In the early 1990s, the new post Communist government carried out a series of street renames, returning many pre 1941 street names, but also giving some streets new names. The most controversial rename was that of the Square of the Victims of Fascism, which was named Croatian Nobles Square. After SDP came to power in 2000, the square's pre 1990 name was returned, while the new name was transferred to the nearby Stock Market Square. Though the wave of renames almost completely subsided after 1995, Bandić administration also took a leading role in a few high profile cases of street renaming. In 2008 he opposed protests calling for renaming Marshal Tito Square, named after Yugoslavia's long time Communist leader Josip Broz Tito, to its erstwhile name Theatre Square, saying that there were "no historical reasons to change [its] name". Nevertheless, in 2017 he proposed a successful motion to change its name to Republic of Croatia Square. Branko Lustig, a Croatian Jewish film producer and member of Bandić's party, was removed from his seat in Zagreb Assembly by Bandić after he refused to support the motion. The park was initially intended to be remodelled into an urban square with a water park and pavilion with shops and restaurants, creating per Bandić, "the second heart of the city". Tuđman's bust was eventually erected on the median of CFU Street, where Bandić had in 2012 placed a number of controversial fountains. Another 2006 controversy erupted over the 150th anniversary of the birth of scientist Nikola Tesla, which Bandić celebrated by "erecting" Ivan Meštrović's statue of Tesla, which was relocated from its original position at the Ruđer Bošković Institute (RBI) to Tesla Street in Donji grad. Various institutions, including RBI, the Academy of Fine Arts, and Ivan Meštrović Museum, stated that the decision went against the wishes of Meštrović. The sculptor had strongly intended that the sculpture be shown paired with a statue of Bošković at the RBI, going as far as to destroy the moulds to prevent replication of the statues. The return of the statue was the subject of an unsuccessful petition in 2013. The protests were motivated by the expectation that Bandić would pass a new general urban master plan accommodating the "Zagreb Manhattan" project which would have involved construction on a large amounts of green spaces and sports grounds, demolition of Zagreb Fair and Zagreb Hippodrome and, according to Bandić, construction of a 200 storey skyscraper in New Zagreb. "Zagreb Manhattan" and other changes in the plan proved controversial, attracting more than 30,000 complaints from the public, which were all rejected by the city authorities. The plan eventually failed after Bandić and HDZ could not come to an agreement about amendments to the plan. In early 2020, protests against Bandić were suspended due to the coronavirus pandemic, which reached Zagreb on 25 February 2020. In March 2020, Bandić was criticised for making jokes about the lack of soap in Zagreb schools. In the early hours of 22 March 2020, the day the coronavirus quarantine started, Zagreb was struck by a ML 5.5 earthquake. Despite its relatively low magnitude, the shallow focus of the earthquake and the poor state of Zagreb building stock contributed to widespread damage, even affecting some new buildings such as the Museum of Contemporary Art and Centar Cvjetni. Most of the hospitals, located in old buildings in the vulnerable northern part of the city, suffered damage and had to be evacuated. The damage was later estimated at €11.6 billion. In the early days of recovery, Bandić appointed himself head of civil protection in Zagreb and began holding daily press conferences on the subjects of earthquake and COVID 19. Bandić received criticism for his remark that the damages occurred because "the residents did not invest in their property" the announcement that property owners would be left to finance their own repairs, A state inquiry found that none of the contracts aforementioned renovation projects had been closed, and that the emergency disaster fund had been spent on various associations, religious community projects and festivities. In April, protests against soon continued in the form of cacerolazo, while Bandić was accused by the Ministry of Construction of obstructing the recovery efforts, including refusing to house residents made homeless by the earthquake in empty and squatted social housing. Bandić soon backtracked on his opposition to financing rebuilding and remained optimistic in his statements about recovery from the earthquake. However, reconstruction had not yet begun by the time of Bandić's death, and many people were still living in severely damaged buildings months later. In Donji grad, cultural heritage regulations created additional red tape for affected citizens. The authorities estimated that 20,000 people, or more than half of residents of Donji grad had moved out of their homes by the middle of April, and scaffolding protecting pedestrians from falling masonry began to be erected only in 2021. Bandić was criticised for spending millions on projects such as Snow Queen Trophy and decorative lighting while reducing allocation of funds for repairs of schools and other public buildings, and spending city money on uncoordinated duplication of residents' own renovation efforts. The city was also affected by a flash flood in July where citizens forced open an unstaffed dam to drain the city, and a stronger earthquake in nearby Petrinja area in December which, per Bandić's estimate, caused 20 times less damage to Zagreb than the March earthquake. The city did not release precise information on the extent of damages in Zagreb from the flood and the Petrinja earthquake, though Bandić pledged financial assistance to earthquake victims in Petrinja, where the City of Zagreb had earlier built school infrastructure while Petrinja's mayor was a member of BM365. coming in fifth with 4.61% of the vote. In 2020, he created a documentary film, Kumek, about Bandić's scandals.

Жеке өмір және білім

Бандич 1955 жылғы 22 қарашада Босния және Герцеговинаның Груде қаласында, Югославия ФРП-сы, Джозо Бандич пен Анкика Томич отбасында дүниеге келді. Ол ағасы Драго мен кіші қарындасы Тонканың арасында туған. Кейбір газеттер мұны міндетті әскери қызмет деп түсіндірді. Жоғары оқу орнын бітіргеннен кейін Бандич Загребте қалды, онда ол әйелі Веснаға үйленді, олармен қызы Анамария болды. Үйдің жағдайы нашарлап, 2014 жылы Бандичтер оны Adris grupa акционері және миллиардер Анте Влаховичке 150 000 еуроға сатты, ол оның орнында және іргелес жерлерде даулы пәтерлер үйін салды. 2001 жылы ол Самбор маңындағы Славагорада заңсыз үй салды. Бандич пен оның отбасы бірнеше пәтерлерге ие болды және/немесе оларда тұрды, бірақ ол мүлкі туралы декларациясында осы туралы хабарламады. Бандичтің үш жылқысы болды, олардың екеуі Загреб ат шабуында сақталды. Сондай-ақ, ол жұмыс уақытында жиі серуендеткен Билл және Руди есімді екі алтын ретривері болды.

Саяси мансап

Социалистік Югославияда Бандич Хорватия коммунистік партиясына, Хорватия коммунистері лигасына (ЛКК) қосылды. 1983 жылы ол өз мамандығы бойынша жұмыс тауып, ЛКК-ның Загреб қаласы Пещенеца муниципалитетінің муниципалдық комитетінде қорғаныс және қауіпсіздік жөніндегі саяси жұмыскер болып жұмыс істеді. СФР Югославияның құлауынан кейін, капитализмге өту басталғанда, ЛКК өзін Хорватияның Социал-демократиялық партиясы (СДП) деп қайта атады. Бандич жаңа партияда қалды. 1993 жылы ол СДП-ның Загреб комитетінің хатшысы, 1995 жылы Загреб Ассамблеясына мүше болды, ал 1997 жылы комитет төрағасы болды. 2000 жылы Бандич екі HDZ кеңесшісін сатып алып, кезектен тыс сайлау шақыру үшін қажетті көпшілікті қамтамасыз етті. Бандич 2000, 2001, 2005, 2009, 2013 және 2017 жылдары алты рет қала әкімі болып сайланды. Барлық сайлауларда сайлауға қатысу төмен болды, 50 пайыздан аспады. Бандич 2000 жылғы сайлауда 689 000 сайлаушы болғанда 48 000 дауыспен жеңіске жетті. Оның ең күшті қолдауы 2013 жылғы сайлауда Бандичтің бұрынғы партиясы СДП-ның үміткері Ранко Остожичке қарсы 170 000 дауыс болды. Бандичтің саясаты популистік сипатта болды: ол 1990-шы жылдардағы әкімдерден "қарапайым халықтың құқықтары үшін күресу" арқылы ерекшеленді, 2000-шы жылдардың басында Пещенецаның кедей аудандарында үгіт жүргізді; Козари Путевидегі жолдары жоқ батпақты көшеде Бандичтің басып келе жатқанын бейнелейтін әйгілі плакат болды. Бандич үш немесе одан көп баласы бар ата-аналарға қосымша жалақы төлеу, қоғамдық көлікті тегін ету және зейнеткерлерге 100 куна (13 евро) Пасха сыйлығы беру сияқты түрлі популистік шараларды жариялады, бірақ бұл шаралардың барлығы толық немесе ішінара жүзеге асырылмады. Қаржылық қиындықтарға байланысты кейбір шаралар кері қайтарылды; мысалы, Бандич 2008 жылы белгілі бір жағдайларда барлық адамдарға тегін жол жүруді ұсынғаннан бастап, 2010 жылы автобус тарифін көтеруге тырысты, бұл "субсидияларды әділ бөлу уақыты келді" деп мәлімдеді. Полиция қызметкері полиция есебінің көшірмесін ұстаған үшін жұмыстан босатылды. Бұл шешім кейіннен сот арқылы жоққа шығарылып, ол полицияға қайта қабылданды. СДП басшылығы Бандичті қала әкімі лауазымынан шеттетуге рұқсат берді, ал Ассамблея жаңа қала әкімі болып Власта Павичті тағайындады, ал Бандич қала әкімінің орынбасары қызметінде қалды. Бастапқыда Бандичтің жобаларын қолдағанмен, оппозициялық кеңес мүшелерінің Бандич Павичті қуыршақ әкім ретінде пайдаланады деген наразылығына қарамастан, Павич көп ұзамай өзі де осындай пікір білдірді, бұл СДП қатарында дау тудырды. СДП президенті Ивица Рачан Павичпен бірге болғанына қарамастан, Бандич сахна артында қаладағы өз билігін сақтап қалды. 2003 жылы Бандич СДП-ның коалициялық серіктестеріне шабуыл жасап, Загреб Ассамблеясында жаңа одақтар құру арқылы кезектен тыс сайлау шақыруға тырысты. 2004 жылы ол Павичті ассамблеяда ашық қарғып, дау тудырды, ол үшін ол кешірім сұрады. Ақырында ол 2005 жылғы сайлауға қатыспауға келісті. СДП Бандичті өзінің қала әкімі үміткері ретінде ұсынды, ол 103 000 дауыспен жеңіске жетті. Қала әкімі лауазымына оралған Бандич өз билігін нығайтып, қалалық компанияларды ол толық бақылауға ие холдингке біріктірді, өзін жалғыз директорлар кеңесінің мүшесі етіп тағайындады (қ. § Қала қаржысы). 2006 жылдың қаңтар айында Бандич Večernji list газетінде жұмыс істейтін журналистке ашық түрде қауіп төндірді, өйткені журналист Бандичтен чех компаниясының ұсынысы туралы сұрады; Бандич журналистке қарғыс айтып, қорқыта отырып, агрессивті жауап берді. Рачанның ауруы мен қайтысынан кейін Бандич 2007 жылғы басшы сайлауында сәттілікке жете алмады, Зоран Милановичтен жеңілді. Бандич өзін партия ішіндегі оппозицияның басшысы ретінде Милановичке қарсы тұтты, ол Бандичті қала әкімі лауазымынан кетуге мәжбүрлеуге тырысқан деп айыпталды. Миланович пен Бандич кейінірек СДП-да үлкен келіспеушіліктер мен араздықтар болғанын жоққа шығарды. 2008 жылы Хорватияның сол жағындағы 26 қоғам қайраткері, соның ішінде академик Дражен Лалич қол қойған хатта СДП саясаты, әсіресе Бандичтің қала әкімі лауазымындағы қызметі мен сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулар сынға алынды және Милановичті "әлеуметтік демократияға сатқындық жасады" деп айыптады. Миланович пен СДП басшылығы хатты жоққа шығарып, Бандичті қолдайтынын білдірді. Бандич 2009-2010 жылдардағы президент сайлауында президенттікке үміткер болды. Ол мұны партиясының рұқсатынсыз жасағандықтан, ол СДП-дан шығарылды және партияның Загреб филиалының басшысы лауазымын жоғалтты. Сайлаудың бірінші турында, 2009 жылдың 27 желтоқсанында Бандич 14,83 пайыз дауыс жинады, оны 32,70 пайызбен Иосиповичтен кейін екінші орынға қойды. 10 қаңтарда ол екінші турда 39,74 пайыз дауыспен жеңілді. Загребте Бандич сайлаудың екі раундында да жеңіліп, тек бірнеше қала маңындағы аудандардан қолдау тапты. Оның президенттік науқанынан бір жыл бұрын, Бандичке қарсы рекордтық 251 қылмыстық шағым түскені белгілі болды, бірақ Мемлекеттік прокуратура ешқайсысына шара қолданбады. 2014 жылы Бандичтің қала әкімі лауазымы Аграм ісіне байланысты уақытша тоқтатылды. Алайда ол отставкаға кетпеді, екінші рет түрмеден босатылғаннан кейін лауазымына оралды. Бандич қайтыс болған кезде Аграм және басқа да сот істері әлі де жалғасып жатты. Қ. § Қала қаржысы. СДП-дан шығарылғаннан кейін бірнеше жыл тәуелсіз үміткер ретінде сайлауға қатысқаннан кейін, 2015 жылы Бандич саяси партия құрды, «Милан Бандич 365 – Еңбек және ынтымақтастық партиясы», ол жақын арада «Бандич Милан 365 – Еңбек және ынтымақтастық партиясы» деп қайта аталды. Партия сайлаушылардан аз қолдау тапты. Оның ең жақсы көрсеткіші 2015 жылғы сайлауда жеңіп алған екі орын болды, одан кейін 2016 жылы бір орын жеңіп алды. 2020 жылғы сайлауда BM365 шамамен 9 000 дауыс жинады және парламентте өкілдігі болмады. Дегенмен Бандич парламентте көптеген одақтар құрды және 2015 жылғы сайлауда HDZ-ның жеңісіне көмектескені үшін мақталып, олармен коалиция құрды. Бандич бір рет осы одақтардың тұрақсыздығы туралы пікір білдірді, онда ол өзінің одақтастарын «ойнау фишкалары» деп атады, бұл термин жаңалықтарда кеңінен таралды. Ол өзінің одақтастарын, соның ішінде көптеген ұлт өкілдерін Загреб қалалық бюджетінен қаржыландырылатын жобалар мен сыйлықтармен қамтамасыз етті. Бандичтің қалалық әкімшілігі мен Zagreb Holding Бандичтің серіктестеріне тиесілі компаниялармен жиі келісімшарттар жасады, мысалы Бандичтің куәгері Милан Пенаваның Tigra компаниясы, ол мүдделердің қақтығысы және қалаға салған өте жоғары құн үшін бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланды. Қалалық әкімшілік нашар сапалы жұмыс салдарынан туындаған дауларды тудырған Vrbani III компаниялары және 2012 жылы Гүл алаңын қайта жабуға шақырылған Tehnika сияқты құрылыс компанияларымен келісімшарт жасауды жалғастырды. Аграм ісі бойынша USKOK Бандич пен қалалық шенеуніктердің құпия жазбаларын ойнады, онда Бандич өзінің туысын жұмысқа алуға мәжбүрлеу үшін жанжал тудырғандай көрінді; Бандич жазбаның дұрыстығын жоққа шығармады. Бандичтің әкімшілігі жемқорлыққа қатысты айыптаулармен, Бандичтің орынбасары және мұрагері Елена Павичіч Вукичевичтің отбасысына дейін жететін туыстық жемқорлыққа толы болды. Павичіч Вукичевич өзі де Хорватия парламентінен алынғаннан кейін көп ұзамай даулы жағдайда қалалық департаменттің басшысы болып тағайындалды, Бандич оны "көшеде қалмауына" рұқсат етпейтінін айтты. 2018 жылы ол жүрекке стента салдырды. 2020 жылдың маусымында ол қайтадан инсульт болу күдігімен ауруханаға жатты, камера алдында басы ауырғаннан кейін тік тұруға көмек қажет болды. 2020 жылдың тамызында ол дауыс жолдарына операция жасады, ол өмірінің соңына дейін мазалаған сөйлеу қиындықтарын шеше алмады. Ол қайтыс болған кезде Загребтің ең ұзақ қызмет еткен әкімі болды. Ол үш күннен кейін, 3 наурызда Мирогой зиратына жерленді. Қосымша...

In socialist Yugoslavia, Bandić joined Croatia's communist party, the League of Communists of Croatia (LCC). In 1983, he found a job in his field in LCC's Municipal Committee of Peščenica municipality of Zagreb as an expert political worker responsible for defence and protection. After the collapse of SFR Yugoslavia, which started the transition to capitalism, LCC rebranded itself as the Social Democratic Party of Croatia (SDP). Bandić remained with the new party. In 1993 he became the secretary of SDP's Zagreb Committee, in 1995 he joined the Zagreb Assembly, and in 1997 he became the committee's president. In 2000, Bandić bought off two HDZ councilmen, finding the necessary majority to call snap elections. Bandić was ultimately elected mayor six times, in 2000, 2001, 2005, 2009, 2013, and 2017. All the elections had a low turnout, never exceeding 50 percent. Bandić won with as little as 48,000 votes—in the 2000 election which had 689,000 eligible voters. His strongest show of support was 170,000 votes in the 2013 election against Ranko Ostojić, the candidate of Bandić's erstwhile party, SDP. Bandić's politics were populist in nature: he split with the mayors of the 1990s by "fighting for the rights of little people", campaigning in the early 2000s in the poor neighbourhoods of Peščenica; an iconic poster portrays Bandić walking through mud in an unpaved street in Kozari Putevi. Bandić announced various populist measures, such as paying an extra salary to parents of three or more children, free public transport, and 100 kuna (€13) Easter bonuses for retirees, though not all of these measures were ever carried out whole or in part. Some measures were reversed in face of financial issues; e. g. Bandić went from offering free rides to everyone in certain conditions in 2008, to vying for massive bus fare hikes in 2010, stating that it was "high time for a fair distribution of subsidies", The police officer was fired for leaking a copy of the police report. This judgment was later overturned by a court and he was reinstated in the police force. The SDP leadership relieved Bandić of his mayoral duties and the Assembly voted in Vlasta Pavić as the new mayor, while Bandić was kept on as deputy mayor, Though initially supporting Bandić's projects despite opposition councilmembers protests that Bandić would use Pavić as a puppet mayor, Pavić soon expressed the same opinion herself, causing a falling out in the SDP ranks. Despite SDP president Ivica Račan siding with Pavić, Bandić would behind the scenes retain much of his power over the city. In 2003, Bandić was reportedly attempting to force snap elections by attacking SDP's coalition partners and forming new alliances in the Zagreb Assembly. In 2004, he caused a controversy by publicly cursing out Pavić in the assembly, for which she demanded an apology. Eventually, she gave in and agreed not to run in the 2005 elections. SDP would nominate Bandić as their mayoral candidate, and he won with 103,000 votes. Returning to the mayoral position, Bandić consolidated his power, placing city companies in a holding company over which he had absolute control, appointing himself the sole board member (see § City finances). In January 2006, Bandić publicly threatened a journalist working for Večernji list because the journalist asked Bandić about an offer from a Czech company; Bandić then replied aggressively, cursing and threatening the journalist. Following Račan's illness and death, Bandić unsuccessfully ran for the position at the 2007 leadership election, losing to Zoran Milanović. Bandić reportedly established himself as the leader of the opposition within the party against Milanović, who was alleged to have wanted Bandić out of the mayoral office. Both Milanović and Bandić later denied that there were major disagreements and a discord in the SDP. In 2008, a letter signed by 26 public figures of the Croatian Left, including academic Dražen Lalić, criticized the policies of the SDP, particularly Bandić's tenure as mayor and corruption allegations, and called out Milanović for "betraying social democracy". Milanović and the SDP leadership refuted the letter and expressed their support for Bandić. Bandić ran for president in the 2009–10 elections. As he had done this without the authorisation of his party, who had nominated Ivo Josipović, he was expelled from SDP and lost his position as leader of the party's Zagreb branch. In the first round of the election, on 27 December 2009, Bandić received 14.83 percent of the vote, placing him in second place after Josipović with 32.70 percent. On 10 January he lost the second round with 39.74 percent of the vote. In Zagreb, Bandić lost both rounds of the election, receiving support only in a handful of city neighbourhoods. A year before his presidential campaign, it came to light that a record breaking 251 criminal complaints had been filed against Bandić, but the State Attorney's Office had neglected to act on any of them. In 2014, Bandić's mayoralty was temporarily interrupted when he was arrested due to the Agram affair. However, he did not resign, and returned to his position after his second release from jail. As of Bandić's death, Agram and other court cases were still ongoing. See § City finances. After running as independent for several years following his expulsion from SDP, in 2015 Bandić founded a political party, Milan Bandić 365 – Labour and Solidarity Party, which was soon renamed Bandić Milan 365 – Labour and Solidarity Party. The party found little support from voters. Its best show was two seats won in the 2015 election, which were followed with a single seat in 2016. In the 2020 election, BM365 won around 9,000 votes and was left without representation in the parliament. Nevertheless, Bandić formed numerous alliances in the parliament, and was credited with ensuring the victory of HDZ, with whom he formed a coalition in the 2015 elections. Bandić once made a remark about the unsteady nature of these alliances, where he called the MPs in his alliance "play chips", a term which caught on in the news. He treated his allies, among them numerous minority representatives, with projects and donations funded by Zagreb city budget. Bandić's city administration and Zagreb Holding would frequently contract companies owned by Bandić's associates, such as Bandić's godfather Milan Penava's company Tigra, which gained media attention due to the conflict of interest involved, but also very high costs charged to the city. The city administration would keep contracting construction companies which did work of poor quality that resulted in scandals, such as the Vrbani III companies, and Tehnika which had to redo twice its 2012 repaving of Flower Square. During the Agram affair case, USKOK played back secret recording of Bandić and city officials where Bandić apparently created a confrontation to impel the officials to hire one of his relatives; Bandić did not deny the veracity of the tape. Bandić's administration was fraught with accusations of nepotism, extending to the family of Bandić's deputy and acting successor Jelena Pavičić Vukičević. Pavičić Vukičević herself was appointed head of a city department in controversial circumstances soon after her removal from the Croatian parliament, on which Bandić commented that he would not let her "end up in the streets". In 2018, he had a surgery to insert a coronary stent. In June 2020 he was again hospitalised due to suspicion of another stroke, following an apparent dizzy spell in front of the cameras where he needed help to remain upright. In August 2020 he also underwent vocal cord surgery, which was unable to resolve speech problems which troubled him for the remainder of his life. He was the longest serving mayor of Zagreb at the time of his death. He was buried at the Mirogoj Cemetery three days later, on 3 March. The funeral was attended by senior state officials, including Prime Minister Andrej Plenković, Parliament Speaker Gordan Jandroković, and ministers Tomo Medved and Gordan Grlić Radman. Acting mayor Jelena Pavičić Vukičević, and Ljubo Jurčić, former Minister of Economy in Račan's second cabinet, addressed the funeral ceremony. Serbian Patriarch Porfirije was expected among the speakers, but was unable to attend the funeral due to self isolation after being in contact with a COVID positive person. His funeral was attended by more than a thousand people in total, thus violating quarantine rules that state that a maximum of 25 people can attend a funeral. On 22 March, the State's Attorney Office began an inquiry into the circumstances of Bandić's death. As of May 2021, the results of Bandić's autopsy had not yet been published.

Құрметтер мен марапаттар

2007 жылы Бандич Хорватиялық Аждаһалар бірлестігіне Тас қақпаның Аждаһасы ретінде қосылды. 2009 жылы Бандич Босния және Герцеговинаның Сребреница қаласының құрметті азаматы атанды, ал 2018 жылы Владимир Путиннен Достық орденін алды. 2019 жылы Загреб университеті Бандичке құрметті докторлық атақ беруге тырысты, бірақ университеттің бірнеше факультеттері кеңестерінің, оның ішінде Бандич бітірген Саяси ғылымдар факультетінің наразылықтары мен қарсылығынан кейін бұл әрекет тоқтатылды.