Кіріспе

Е. Л. Кенигсбургтің "Шатасқан файлдардан" романы 1968 жылы американдық балалар әдебиетінің үздік туындысы ретінде жыл сайынғы Ньюбери жүлдесіне ие болды.

Қорытынды

Пролог – миссис Базиль Э. Франквейлердің «Менің адвокатым Саксонбергке» деп жолдаған хаты, онда кеңсесіндегі үстелінде отырып жазған суреті қоса берілген. Бұл 162 беттік повесть үшін қоса тіркеме ретінде қызмет етеді және оның соңғы өсиетіне енгізілген өзгерістердің себептерін түсіндіреді. Он екі жасар Клаудия Кинкейд Коннектикут штатындағы Гринвичтегі үйінен қашуға шешім қабылдайды, себебі ол ата-анасы өзіне лайықты баға бермейді деп ойлайды. Ол ағасы Джеймимен бірге Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында (Мет) паналады. Джеймиді серігі ретінде таңдауының бір себебі – ол барлық ақшасын жинап қойған еді. Қоқыс жәшігінен тауып алған пайдаланылмаған ересектерге арналған пойыз билетінің көмегімен Клаудия қалалық пойызбен және ұзақ серуен арқылы мұражайға тегін барудың жолын табады. Алғашқы тарауларда Клаудия мен Джеймидің Метте бейімделуі көрсетілген: жабылу уақытында әбденханада жасырынып, күзетшілердің барлық келушілер кеткенін тексеруін күту; экскурсиядағы мектеп оқушыларымен араласу; фонтанда шомылу; ақша табу үшін «тілек монеталарын» пайдалану; және Ирвин Унтермайердің көне төсегінде ұйықтау. Жаңа көрме сенсация тудырып, балалардың қызығушылығын аударады: мүсіншісі белгісіз, бірақ Микеланджело деп саналатын, мәрмәрден жасалған періште мүсіні. Ол аукционда, небәрі бірнеше жүз долларға, коллекционер миссис Базиль Э. Франквейлерден сатып алынған, ол жақында Манхэттендегі сәнді үйін жапқан еді. Балалар оны мұражайда және Доннелл кітапханасында зерттейді, ал нәтижелерін мұражай қызметкерлеріне анонимді түрде жеткізеді. Өздерінің наив екенін білгеннен кейін, балалар қалған ақшаларын миссис Базиль Э. Франквейлердің Коннектикут штатындағы үйіне саяхаттауға жұмсайды. Ол оларды қашып кеткендер деп таниды, бірақ оларды періштенің құпиясын ашу үшін, оның көптеген шкафтарындағы файлдарды зерттеуге уақытша міндеттейді. Файлдарының ерекше ретіне қарамастан, олар періштенің құпиясын ашады – миссис Франквейлер Метке баға жетпес Микеланджело мүсінін әдейі «сыйға» берген. Олардың оқиғасын толық баяндау үшін ол өсиетімен оларға маңызды құжатты қалдырып, оларды Роллс-Ройспен үйлеріне қайтарады. Клаудия өзінің ақылға сыймас іздеуді жалғастыру себебін біледі: ол өзінің бағалайтын және сақтайтын құпиясын тапқысы келді. Миссис Франквейлер оны қуантатын «немерелерге» ие болуы мүмкін. Оның адвокаты (балалардың анасының әкесі екені белгілі болады) өсиетін қайта қарау үшін Метте тамақтанып қайтады.

Кейіпкерлер

Кинкейдтер Гринвичте тұрады. Фрэнквейлер ханым Коннектикут штатының Фармингтон қаласында "елді мекенде" тұрады. Клаудия Кинкейд, 12 жаста, төрт баланың үлкені және жалғыз қызы болғандықтан, ол дастарқанды жайып, ыдыс жуғыш машинаны босатады. Ол алтыншы сыныптағы үздік оқушы, ағылшын грамматикасын сынап-тексеруші және жақсы жоспарлаушы, бірақ ақшаға келгенде, оны көбінесе тәттілерге жұмсайды. Ол үйде өзін бағаланбаған сезінеді, ағасы Джеймимен қашып кетуді жоспарлайды және оны көндіреді. Олар Метрополитен мұражайына қашып барады, онда өнер әлемінің құпиясын ашады, бұл оны қызықтырады және оқиғаны күшейтеді. Джеймс "Джейми" Кинкейд, 9 жаста, үшінші бала, ортаңғы ұл, төртінші сыныпта оқиды, тыныш және ықшам. Ол әпкесіне толыққанды үйлеседі: "барлық нәрседе (ақшадан басқа) оқиғаға құмар және бай" – олардың 1960-шы жылдардың ортасындағы американдық қалашығынан қарағандағы көзқарасы. Ол "Соғыс" карта ойынында алдап ойнайды, мектеп автобусында күнделікті ең жақын досымен ақшаға ойнайды, карталарын араластырмау туралы әдеті бар. Ол саяхаттары барысында әпкесінен ақша туралы жиі сұрайды. Осыдан және апталық жәрдемақысынан ол 24,43 доллар жинады (1967 жылы 24,43 доллар шамамен, 2021 жылғы соңғы жылдары <есептелген сома> тең), және оның бір ғана сатып алғаны – транзисторлық радиосы. Джейми ақшасын сақтап жұмсайтыны үшін команданың қазынашысы болып тағайындалды. М.Ә. Базиль Э. Франквейлер, 82 жаста, ақылды, көреген, ерекше және бай. Ол Клаудия мен Джейми Кинкейдтің оқиғасын өз адвокатына айтады. Ол балалардың іс-қимылдарына түсінік беретін баяндамашы. Ол сюжетті дамытуға көмектеседі, өйткені оның шешімімен ерекше мүсін аукционда сатылуға рұқсат берілді, тек 225 долларға, соның арқасында кітаптағы құпия ашылды. Саксонберг – миссис Франквейлердің адвокаты, кітаптың соңында Клаудия мен Джеймидің әкесі екені белгілі болады, бірақ Клаудия мен Джейми әлі де оны білмейді.

Шығу тегі

1966 жылы Конгисбург «Микстелген файлдарды» (Mixed Up Files) Жан Карлға ұсынғанда, ол Нью-Йорк қаласының маңында тұратын үш баланың анасы еді, әлі еңбектері жарияланбаған. Романның шабытының бірі 1965 жылғы 26 қазанда «Нью-Йорк Таймс» газетінің бірінші бетінде жарияланған хабар болды. Кейін Конгисбург Метрополитен мұражайының итальяндық Ренессанс дәуірінен қалған гипстен және штукатурдан жасалған мүсінді бар болғаны 225 долларға сатып алғанын еске алды. «Олар өте тиімді сатып алғандарын білген». Автордың кіші ұлдары Лори мен Росс (1967 жылы сәйкесінше он бір және тоғыз жасқа толған) Клаудия мен Джеймидің суреттері үшін поза берді. Анита Бригам, олардың Порт-Честердегі көршісі, Нью-Йорк пәтер үйінде тұрып, миссис Франквейлер рөлін сомдады. Миссис Франквейлер кейіпкерінің прототипі Флорида штатының Джексонвилл қаласындағы Бартрам қыздар мектебінің директоры Ольга Пратт болды, онда Конгисбург бір кезде химия сабақтарын берген. «Мисс Пратт бай емес еді, бірақ ол шыншыл адам болды. Мейірімді, бірақ талапкер». 1960 жылдардың ортасында [Конгисбург] [жас ұлы] Полды және оның інілері Лори мен Россті мұражайда қалдырып, өзі сурет сабақтарына қатысатын. Балалар қарулы рыцарьларға, мумияға және импрессионистерге (Лоридің тілегі бойынша) әдеттегідей баратын болғанда, Конгисбургтің сабағы аяқталып, ол олармен бірге мұражайды зерттеуге оралатын. Бірде Пол есінде, анасы жұртқа кірмеуге тыйым салынған, сәнді патшалық жиһаздың жанында еденде бір ғана попкорнның кесігін байқаған. Ол анасының «Бұл попкорн қалай келді?» деп таңырқағанын есіне алады. Ол сәт «жадқа терең сіңген», ол оқиғаның бастауы болды деп санайды, содан кейін «Базиль Э. Франквейлердің араласқан файлдарынан» туған шағын оқия пайда болды. Ол «өте ерекше әйел» еді, оның өнерге деген құштарлығы оны осы «өте ерекше орынға» тартты. «Хорн бук» журналы осы кітапты «соңғы жылдардағы ең өзгеше әңгімелердің бірі ғана емес, сонымен қатар ең қызықты және толыққанды тірі кейіпкерлері бар туынды» деп атады. 1966-1975 жылдар аралығында Ньюбери жүлдесінің жеңімпаздары туралы жазған мақаласында балалар жазушысы Джон Роу Таунсенд «Миссис Франквейлер маңызды рөл атқарады және Клаудиямен тығыз байланысты; оның өзі қартайған Клаудия болуы мүмкін. Дегенмен, Миссис Франквейлер бүкіл оқиғаны баяндауы, ол өзі тек соңында ғана пайда болатыны, менің ойымша, маңызды құрылымдық кемшілік». «Микстелген файлдар» 1968 жылы американдық балалар әдебиетінің үздік туындылары үшін берілетін Ньюбери жүлдесіне ие болды, ал Конгисбургтің алғашқы жарияланған кітабы «Дженифер, Гекэте, Макбет, Уильям Маккинли және мен, Элизабет» сол жылы жүлдегерлердің бірі атанды, бұл Ньюбери тарихындағы жалғыз ерекше жағдай (1922 жылдан бері). 2007 жылы өткізілген онлайн сауалнама нәтижесі бойынша АҚШ Ұлттық білім беру қауымдастығы оны «Мұғалімдердің балаларға арналған ең жақсы 100 кітабының» бірі деп таныды. 2012 жылы «Мектеп кітапханасы журналы» жариялаған сауалнамада ол балаларға арналған барлық романдардың арасында жетінші орынды иеледі.