Кіріспе

Шри-Ланка белсендісі (1931–2024)

Шри-Ланкабихиня Ахангамаге Тюдор Арияратне (; 5 қараша 1931 – 16 сәуір 2024) – Шри-Ланка белсендісі, «Сарводая Шрамадана» қозғалысының негізін қалаушы және президенті. 2015 жылдың 10 қыркүйегінде Конституциялық Кеңеске азаматтық өкіл ретінде ұсынылды. 1991 жылы «Жамналл Баджадж» сыйлығымен марапатталды.

Ерте өмір және білім

А. Т. Арияртне 1931 жылдың 5 қарашасында Цейлонның Галле ауданындағы Унаватуна ауылында дүниеге келген. Ол бастауыш білімін Унаватунадағы Буона Виста колледжінде алды, содан кейін орта және жоғары білімін Галледегі Махинда колледжінде жалғастырды. Махинда колледжін бітіргеннен кейін ол мұғалімдер колледжіне түсіп, 1972 жылға дейін Коломбодағы Наланда колледжінде орта мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді. Видёдая университетінен экономика мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды.

"Сарводая Шрамадана" қозғалысы

Арияратне 1958 жылы «Сарводая Шрамадана» қозғалысындағы жұмысын бастады. Арияратне бұл қозғалысты «Наланда колледжінен» 40 орта мектеп оқушысы мен 12 мұғалімді алып, «білім беру тәжірибесі» аясында шеттеуге ұшыраған ауылға барып, тұрғындарға көмектесіп, оларды жақсарту арқылы бастады. Осы «білім беру тәжірибелерінің» көптегені өткізіліп, сәтті аяқталғаннан кейін Арияратне және басқалар «Сарводая» қозғалысының негізі болған идеалдарды қалыптастырды. Әлеуметтік тұрғыдан белсенді буддалық қозғалыс ретінде ол үш құрамдас бөліктен тұрады: «Ганди идеалдары, буддалық философия және экуменикалық руханият». «Сарводая» терминінің санскриттегі бастапқы анықтамасы – «баршаның игілігі», бірақ Арияратне бұл терминді буддалық идеалды көрсететіндей етіп, «баршаның оянуы» деп қайта анықтады. «Сарводая» қозғалысы халықты әлеуметтік өзгерістердің ортасына қояды, «Ауыл – ұлттың жүрегі және оның рухани және моральдық көрінісінің бастауы». Оның қозғалысы ауылды саяси күшейту, буддалық ояну және ауылдық дамуға бағытталған. Бұл қозғалыстың шақыруы – әлеуметтік тәртіптің негізі ретінде құрылымдық зорлық-зомбылықты алмастыратын, зорлықсыз рухани революция жасау. Бұл рухани революция буддалық зорлық-зомбылықсыздық қағидасын ұсынады, сонымен қатар кедейлік пен шектен тыс байлық жоқ қоғамды насихаттайды.

Арияртне буддалық идеялары

Арияратне буддалық бей-зомбылық, тұрақсыздық, өзімшілдік және Төрт Асыл Шындық тұжырымдарына ден қойды. Арияратне буддалық зорлық-зомбылыққа қарсы тұру жолын қолданды, ол "жағымсыз, реактивті күйлер, мысалы, жеккөрушілік, ашкөздік және жаңылысқандық медитативтік өзін-өзі тәрбиелеу арқылы оң әлеуметтік бағдарға айналады". Арияратне осы зорлық-зомбылыққа қарсы тұру идеясын "Сарводая Шрамадана" қозғалысының маңызды бөлігі болып табылатын ауылды дамытуға қолданды. Кедейлік сияқты қиындықтардан зардап шеккендерге көмектесу арқылы, адам сол өмірлердегі зорлық-зомбылықты азайтуға көмектеседі. Арияратне тұрақсыздық идеясын "Сарводая Шрамадана" қозғалысының негізі ретінде пайдаланады. Өйткені "қоғам мен табиғаттағы өзіңнің тұрақсыздығы мен өзара байланыстылығын түсінудің нәтижесінде барлық нәрсеге ең жоғары құрметпен қарау қажет". Арияратне "Сарводая Шрамадана" арқылы жасалатын қызмет арқылы "мен жоқ" идеясы көрінеді деп санайды. Бұл қозғалысқа ерікті түрде мүше болып кіретін адамдар оны міндетті түрде жасамайды, сондықтан олар өздерінің ықыласымен келеді. Бұл олардың өз уақытын басқаларға қызмет етуге жұмсағанын білдіреді, бұл буддалық "мен жоқ" тұжырымымен үйлеседі. Арияратне Төрт Асыл Шындықты қайта қарастырады. Бірінші Асыл Шындық – азап, яғни адам әлемде азаптың бар екенін мойындауы керек. "Сарводая Шрамадана" қозғалысы мұны "ауыл тұрғындары өздерінің ортасындағы кедейлік, ауру, қанау және келіспеушілік сияқты проблемаларды мойындауы керек" деп түсіндіреді. Арияратне бұл нәрселердің Шри-Ланкада және әлемнің басқа жерлерінде кездесетін азап түрлері екенін айтады. Барлық адамдардың осы азаптардың бар екенін мойындауы және оларды жеке және қоғамдық деңгейде көмектесе алатын адамдар шешуі маңызды. Екінші Асыл Шындық – азаптың себебі, яғни адам әлемдегі азаптың қайдан пайда болатынын түсінуі керек. Арияратне мұны "ауылдың құлдырау жағдайының бір немесе бірнеше себептері бар" деп түсіндіреді. "Сарводая" осы себептердің эгоизм, бәсекелестік, ашкөздік және жеккөрушілік сияқты факторлар екенін үйретеді. Бұл себептер "Сарводая Шрамадана" қозғалысының жеке және қоғамдық деңгейде өз бағдарламаларымен жеңуге тырысып жатқан нәрселерін көрсетеді. Арияратне эгоизм, бәсекелестік, ашкөздік және жеккөрушілік әлемдегі көптеген азаптарға себеп болатынын және олармен күресуге болады деп санайды, және "Сарводая Шрамадана" қозғалысы сияқты әлеуметтік іс-қимыл бағдарламаларымен күресуге болады. Оларды адамнан жою керек, сонда бұл қасиеттер оның жеке қасиеттері болмайды. Үшінші Асыл Шындық – азаптың тоқтауы, яғни адам азапты Нирванаға жету арқылы тоқтатуға болатынын түсінуі керек. "Сарводая Шрамадана" қозғалысы мұны "ауыл тұрғындарының азаптары тоқтауы мүмкін" деп түсіндіреді. Арияратне буддалық тұжырым бойынша, әрбір адамның жеке азаптары басқалардың көмегімен аяқталуы мүмкін деп санайды. "Сарводая Шрамадана" қозғалысы ауыл тұрғындарына өз өмірін жаңартпаққа және бір-біріне көмектесуге негізделген, мықты қауымдастық байланысын құруға көмектесу арқылы осы мақсатқа жетуді көздейді. Төртінші Асыл Шындық – азаптың соңы Нирванаға жетудің сегіз жолымен қол жеткізіледі. Сегіз жолға дұрыс көзқарас, дұрыс ниет, дұрыс сөйлеу, дұрыс іс-әрекет, дұрыс өмір салты, дұрыс күш-жігер, дұрыс ес және дұрыс шоғырлану кіреді. Арияратне мұны сегіз жолдың әрбір бөлігін халықты жақсарту үшін қолдануға болатынын білдіреді. Мысалы, дұрыс ес жағдайында, "Сарводая Шрамадана" мұны "ауылдың қажеттіліктеріне ашық және назарлы болу" керек деп түсіндіреді. Бұл егер адам қоғамда, мысалы, дәретханалар, су немесе жолдар сияқты бірдеңе жасау қажеттігін көрсе, онда ол осы қажеттіліктерге назар аударуы керек дегенді білдіреді. Бұл қоғамдағы әрбір адамға көмектеседі және олардың азабының бір бөлігін жеңілдетуге көмектеседі.

Жеке өмір және өлім

Арияратне Нейтаға үйленген және алты баласы болған: Виня Арияратне, Чарика, Живан, Сади, Дият және Нимна. Сонымен қатар, ол 12 немере сүйген: Джаната Марасингхе, Дамни Марасингхе, Хасала Арияратне, Асени Арияратне, Житван Арияратне, Каништа Арияратне, Тиара Ганегама, Санара Де Силва, Лиана Арияратне, Нивен Ганегама, Санчит Де Силва және Дияна Арияратне. Арияратне 2024 жылдың 16 сәуірінде 92 жасында Коломбодағы жеке ауруханада қайтыс болды.