Кіріспе

Британдық сарбаз, генерал-лейтенант сэр Генри Хью Тюдор, ККБ, КМГ (14 наурыз 1871 – 25 қыркүйек 1965) – Екінші Буер соғысында (1899–1902) жас офицер, ал Бірінші дүниежүзілік соғыста (1914–1918) жоғары шенді офицер ретінде шайқасқан. Бірақ қазіргі таңда ол негізінен Ирландия Тәуелсіздік соғысындағы (1919–1921) және Палестина полициясындағы қызметімен еске алынады.

Ерте өмір және білім

Тюдор 1871 жылы Девон қаласындағы Ньютон-Абботта дүниеге келді. Ол, 1832-1907 жылдары Вулборо және Ньютон-Аббот ректоры (1865-1888), Ластли ректоры және қамқоршысы, Ньютон-Аббот (1888-1904), Эксетер соборының суб-деканы (1903-1907) және пребендариі (1885-1907) болған Гарри Тюдордың жалғыз тірі ұлы еді. Оның әйелі – Шарлотта Аврора, Рев. Фредерик Энсордың кіші қызы, ол да Ластлидің ректоры және қамқоршысы, Ньютон-Аббот болған. Энсорлар – Норфолк графтығының Норвич қаласына жақын орналасқан Ролсби Холл иелерінің шағын жер иелері әулеті. Тюдор 1888 жылы Вулвичтегі Корольдік әскери академияға қабылданды.

Карьерасының алғашқы жылдары: Үндістан және Оңтүстік Африка

Тюдор 1890 жылғы 25 шілдеде Корольдік ат артиллериясының екінші лейтенанты болып тағайындалды. Ол 1890 жылдан 1897 жылға дейін Үндістанда қызмет етті, содан кейін Англияға оралды және 1893 жылғы 25 шілдеде лейтенант болып жоғарылатылды. Тюдор Екінші Бур соғысы кезінде Оңтүстік Африкаға жіберілді, онда Магерсфонтейн шайқасында (1899 жылғы 11 желтоқсан) ауыр жарақат алды, бірақ жазылып, қызметке қайта оралды және 1900 жылғы 7 ақпанда капитан болып тағайындалды. Ол дивизиялық адъютант қызметін атқарды және депештерде есімдері аталды (соның ішінде Лорд Китченердің 1902 жылғы 23 маусымдағы соңғы депешісінде). Соғыс аяқталғаннан кейін Тюдор Оңтүстік Африкада тағы алты ай болды, 1903 жылғы қаңтарда SS Orcana кемесімен Саутгемптонға оралды. Оның көп жылғы қызметі оның медальдарында көрінді: төрт бейнесі бар Королеваның Оңтүстік Африка медалі және екі бейнесі бар Корольдің Оңтүстік Африка медалі. Келесі жылдары Тюдор тағы бес жылға (1905–1910) Үндістанға оралды, содан кейін Мысырға жіберілді, онда Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін қалды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Тюдор 1914 жылдың желтоқсанынан бастап қарулы келісімге дейін Батыс майданында қызмет етті, артиллериялық батареяның капитаны шенінен генерал-майор шеніне және 9-шы (Шотландия) дивизиясының қолбасшылығына дейін көтерілді. 1918 жылдың 11 қарашасынан кейін Рейн армиясының құрамында, 9-шы дивизия 1919 жылдың наурыз айында таратылғанға дейін осы құрамаға қолбасшылық етуді жалғастырды. Тюдор – кәсіби және болашақты көре білетін артиллерист болды: тарихшы Пэдди Гриффит оны "шебер тактик" деп сипаттады. Ол көп уақытын фронт желісінде өткізген жауынгер генерал болды: 1917 жылдың қазан айында Үшінші Ипр шайқасында снарядтың сынығы оның басына тиіп, каскасын қиратқан. Ол димді снарядтарды қоршау экраны жасау үшін қолданған алғашқы британдық генерал және артиллерияның болжамды атылысын қолдаушылардың бірі болды. Ол 1917 жылдың шілдесінде Камбрей секторында шабуыл ұсынды, ал оның артиллериялық идеялары сол жердегі қарашадағы шайқаста британдықтардың сәтті шабуылына негіз салуға көмектесті. Сонымен қатар, ол 1918 жылдың көктеміндегі алғашқы неміс шабуылы – Майкл операциясы кезінде немістерге түсіп қалуға жақын болды.

Ирландия

9-дивизия таратылғаннан кейін Тюдор тағы да Мысыр мен Үндістанға жіберілді. Алайда, 1920 жылдың мамыр айында ол Ирландиядағы Дублин қамалының әкімшілігіне "Полиция кеңесшісі" болып тағайындалды және генерал-лейтенант шеніне көтерілді. Осы лауазымға оны лайық еткен ең басты нәрсе – соғыс министрі Уинстон Черчилльмен арадағы достығы еді. Тюдор Черчилльмен 1895 жылы Бангалор қаласында танысып, өмір бойына дос болып қалды. 1916 жылдың басында Черчилль қысқа мерзімге Батыс майданында жаяу әскер офицері болып қызмет еткен кезде, ол Плогстерт орманға жақын Тюдордың орналасқан секторға жіберілді.

Ирландиядағы жағдай

Тюдор жаңа лауазымына кіріскен кезде Ирландия Тәуелсіздік соғысы шегіне жетіп, дағдарысқа ұшырады: шындығында, бірнеше айдың ішінде Ирландиядағы британдық әкімшілік құлаудың алдында тұрды. Корольдік ирландиялық полицияның моральдық жағдайы және тиімді күші төмендеді: Ирландия Республикалық Армияның партизандық отряды полиция патрульдеріне шабуыл жасап, полиция казармаларын өртеп, полиция қызметкерлері мен олардың отбасыларын бойкотқа алып отырды. Теміржол қызметкерлері ереуілге шығып, қарулы полиция немесе әскер тасымалдайтын пойызды қозғалуға жіберуден бас тартты. Саудагерлер полиция қызметкерлеріне қызмет көрсетуден бас тартты. Полиция қызметкерлері мен олардың үй шаруаларына шабуыл жасалып, қорқытулар жасалды, полициямен жақын қарым-қатынаста болған әйелдердің шаштары кесілді. Полицияға тиесілі мүлік қиратылып, ұрланды: кейбір жағдайларда полиция велосипедтері иелері шіркеуде болғанда алып қойылды. Жүздеген полиция қызметкері қорқыту салдарынан және үкіметтің ИРА тұтқындарының жаппай босатылуына наразылық білдіріп, 1920 жылдың көктеміне дейін қызметтен кетті. Осы уақытта, Синн Фейн 1916 жылғы Пасха көтерілісінде жарияланған Ирландия Республикасының баламалы мемлекетін құрып жатты. Жергілікті басқару органдары Бірінші Дайлдің билігін мойындады. ИРА еріктілері республикалық полиция рөлінде әрекет етті. Республикалық соттар азаматтық және қылмыстық істерді қарады. Ирландияның кейбір аймақтарында Республика шындыққа айналып келе жатты. Тюдордың міндеті, оның ойынша, полицияның моральдық жағдайын көтеру, қылмысты жазалау және заң мен тәртіпті қалпына келтіру болды: «Мен саясатпен айналыспадым, - деді ол жылдар өткен соң, - және олар қандай үкіметтік тәуелсіздік алатынына ешқандай мән бермеймін». 1920 жылдың маусым айында Тюдор Ирландиядағы зорлық-зомбылықтың қысымын сезінді. Ол Ирландияны аралап жүргенде тізесіне револьвер қойып жүруге мәжбүр болды және оқ атылуы мүмкін екенін білмейтін. 1920 жылдың 23 шілдесінде өткен Министрлер кабинетінің мәжілісінде Дублин қамалындағы әріптестері «Доминиондық үкіметтік тәуелсіздік» ұсынуды талап етті (яғни, Канада үлгісіндегі империя шегіндегі өзін-өзі басқару, 1914 жылы заңға айналған және 1921 жылдың мамырында сайланған Ұлыбритания парламентінің ішіндегі децентрализацияланған парламентке қарағанда). Алайда Тюдор «тиісті қолдау көрсетілсе, қазіргі ашу-ыза науқанын басып тастауға болады. Бүкіл ел қорқып қалды, - деді ол, - және олар қатаң шаралар үшін Құдайға шүкіршілік етер еді». Үкімет қатаң жолды таңдады: 1920 жылдың 9 тамызында Парламент Ирландиядағы тәртіпті қалпына келтіру туралы заңды қабылдады, ол Дублин қамалына реттеу арқылы басқаруға билік берді; қылмыстық соттарды әскери соттармен алмастыруға; сот тергеулерін әскери тергеу комиссияларымен алмастыруға; және қаржылық гранттарды тоқтату арқылы наразылық білдірген жергілікті басқару органдарын жазалауға мүмкіндік берді.

Тюдордың басшылығы

Полиция кеңесшісі ретінде Тюдор Ирландияның полиция күштерін басқаруды өз мойнына алды және ақырында өзін "Полиция бастығы" деп атады. Оның басшылығымен полиция әскерилендірілді: шындығында, 1920 жылдың 23 шілдесіндегі Министрлер кабинетінің мәжілісінде Тюдор RIC-тің полиция күштері ретінде тез арада тиімсіз боларына мойындады; "бірақ әскери құрылым ретінде олар үлкен әсер ете алады деп ойлады". Өзінің қолдаушысы Черчилль сияқты, Тюдор да әскери достары мен әріптестеріне полициялық лауазымдар берді: мысалы, Бригадир генерал Ормонд Винтер полиция кеңесшісінің орынбасары және барлау басшысы болды; "Ол бір кезде Равалпиндидегі батареяда менің капитаным болған еді, - деді Тюдор, - және біз Үндістандағы түрлі жарыстарда бірге көп жарыстық". Қоршауға алынған RIC бұрынғы британдық сарбаздар мен теңізшілермен – жақсы білінетін "Black and Tans" тобымен күшейтілді. Армия Иракқа 2 қосымша дивизияны жөнелткендіктен және 1920 жылдың қыркүйегінде британдық көміршілердің ереуілі қаупінен тығырыққа тіреліп, Тюдор қосымша дивизия құрды, ол бұрынғы офицерлерден құралған уақытша жандармерия және тәжірибелі отаршыл әскер командирлері – Бригадир генерал Фрэнк Перси Крозиер мен Бригадир генерал Э. А. Вуд басқарды; оның қатары 1921 жылдың шілдесінде 1500-ге жетті.

Жазалау және тәртіпсіздік

РИЦ-тің санын және моральдық жағдайын жақсартуға көп күш жұмсаған Тюдор оның тәртібін қалпына келтіруге салыстырмалы түрде аз назар бөлді. Полиция мен қосымша күштер шабуылдарда қаза тапқанда, олардың әріптестері көбінесе ирланд республикашылдары мен олардың қауымдастықтарына қарсы жауап қайырды: осы жауаптардың кейбіреуі спонтанды "полиция бүліктері" болды, ал кейбіреулерін жергілікті полиция шенеуніктері ұйымдастырып, басқарды. Тюдордың өртеулер мен кісі өлтірулерге реакциясы әлсіз және беймарлық болды: 1920 жылғы 12 қарашадағы тәртіп туралы меморандумында Тюдор өзінің адамына "жоғары тәртіпті" сақтауға кеңес берді, сонымен қатар оларды "ИРА деп аталатын кісі өлтірушілерге қарсы ең қатаң шараларға толық қолдау" көрсетілетініне сендірді. Ирландияның Бас қолбасшысы Сэр Невил Макреди (1920 жылғы маусым) Тюдордан әсер алды және ол "компетентсіз ақымақтардан" арылып жатыр деп ойлады. Макреди мен CIGS Сэр Генри Уилсон Тюдордың Ллойд Джорджтың ықыласымен, ол осыған сылтау жасайтынын ұнататын, корольдік күштердің өліміне жауап ретінде ИРА мүшелерін өлтірудің ресми емес саясатын жүргізіп жатыр деген алаңдаушылық білдірді. Алайда Макреди Уилсонға армия ИРА күдіктілері үшін "жағдайлар жасап" отырғанын айтты, бірақ ол саясаткерлерге бұл туралы айтпады, себебі ол олардың "министрлер кабинетінде кешкі астан кейін осы туралы әңгімелеп, әзілдесіп отыруын" қаламайтын. Макреди Тюдордың жазалау шараларына қатысы бар екенін осылай білдірді: "кісі өлтіру кең таралған және Бас штаб (Г.С.) қазір Тюдор және компания сияқты оны қабылдады". 1921 жылы британдық әскерилер (Макреди басшылығымен) мен полиция (Тюдор басшылығымен) арасындағы қарым-қатынас шиеленісті болды. Тюдор полицияның барлық жазалау шараларына кінәлі деп айыпталғанын, ал олардың көпшілігі әскерилер жасағанын сезінді. Британдық генерал Сэр Хьюберт Гоф RIC/Black and Tans-ты бақылаудың жоқтығын атап өтті: "ешқандай адал пікірге келу мүмкін емес, полиция көп жағдайда және әскерилер кейбіреулерінде әскери тәртіп пен ұйымшылдықтың тіріксіз зорлық-зомбылық әрекеттеріне кінәлі, және осы әрекеттер лайықты жазаланбайды, сонымен қатар олардың қайталануын болдырмау үшін ешқандай шаралар қабылданбайды". 1920 жылғы 17 тамызда Макреди арнайы жалпы бұйрық шығарды, онда тонау немесе кек алудың кез келген белгісі үшін ең қатаң тәртіптік шаралар қолданылатындығы ескертілді. Тюдор Макредиге жазалауға тыйым салатын параллель бұйрық шығаруы керек еді, бірақ ол оны шығаруды кейінге шегерді. Тюдор апталық бюллетеньді (Апталық қорытынды) жариялауға рұқсат берді, онда RIC қатысқан ірі оқиғалар тіркелді. Осы апталық қорытынды жазалау шараларын ынталандыратын құрал ретінде қарастырылды. Қараша айында ол ресми бұйрық арқылы емес, RIC-тің "ақпараттандыру және басшылық" үшін меморандум түрінде қатаң тәртіпке шақырды. Қанды жексенбі (Domhnach na Fola) – Ирландияның Тәуелсіздік соғысы кезінде 1920 жылғы 21 қарашада Дублинде болған зорлық-зомбылық күні. Отыздан астам адам қаза тауып немесе ауыр жарақат алды. Бұл күн Майкл Коллинз ұйымдастырған Ирландия республикалық армиясының "Каир бандысының" мүшелерін өлтіру операциясымен басталды – бұл Дублинде жұмыс істеп, тұратын британдық құпия қызмет агенттерінің тобы. ИРА мүшелері бірнеше мекенжайға барып, 16 адамды өлтірді немесе ауыр жарақат алды, олардың көпшілігі британдық армиясының барлау офицерлері болды. Тағы бес адам жарақат алды. Сол түстен кейін, жауап ретінде, Көмшелік дивизия мен RIC мүшелері Крок паркіндегі гэльдік футбол матчындағы көпшілікке оқ атып, он төрт азаматты өлтірді немесе ауыр жарақат алды және кем дегенде алпыс адамды жарақаттады. 1920 жылғы желтоқсанда ақылдан адасқан көмекшілердің қолынан Рим католик шіркеуінің діни қызметкері атып өлтірілгеннен кейін, Каслдың бір қызметкері өзінің күнделігінде "бұл адамдар, әрине, олардың офицерлерінің Тюдордан бастап, төменгі сатыға дейін пассивті мақұлдауы ретінде қабылдаған нәрсеге әсер еткендіктен, олар ешқашан ештеңе үшін жазаланбайтынына сенгендіктен", ол кісі өлтірушіге біраз жанашырлық танытқандығын атап өтті. 17 көмекші әскери қызметші Макрумдағы тұзақта өлтірілгеннен кейін, Корк округіне, Корк, Типперри, Керри және Лимерик төрт Мунстер округтерінде (1920 жылғы 10 желтоқсан) әскери жағдай жарияланды. 23 желтоқсанда Ирландияның өзін-өзі басқаруы оппозициялық Асквит либералды фракциясы мен лейбористік партияның қуанышына айналды. 29 желтоқсанда Тюдор Уилсон, Макреди және Джон Андерсон (Дублиндегі Азаматтық қызмет басшысы) қатысқан арнайы Кабинет кеңесіне қатысты, олардың барлығы жоспарланған Дублин Парламентіне сайлау өткізуге рұқсат бермеуге және тәртіпті қалпына келтіру үшін кем дегенде төрт ай әскери жағдай қажет екенін айтты: сайлау күні сол себепті 1921 жылғы мамырға белгіленді. Әскери жағдай содан кейін Мунстердің қалған бөлігіне (Уотерфорд және Клэр округтері) және Ленстердің бір бөлігіне (Килкенни және Уексфорд округтері) таратылды. Алайда осы кезде жазалау шаралары Ұлыбританияда дау тудырды. 1921 жылдың бірінші жартысында полиция тәртібі жақсарды және полицияның жазалау шаралары азайды, бірақ бұл жақсарту кеш болды: саяси зиян өтеуге келмейтін болды. Сонымен қатар, Макреди RIC сенімсіз болғанын және Тюдорға сенімсіздік білдіргенін ойлады, сонымен қатар ол бұрын Рейнде оның басшылығымен қызмет еткен Робертсоннан да сынға ұшырады. Ирландияның Тәуелсіздік соғысы 1921 жылдың бірінші жартысындағы өлім-жұлымдардың саны 1920 жылдың екінші жартысындағыдан шамамен екі есе көп болды. Ирландия сайлаулары мен Ұлыбританиядағы үштік одақтың ереуілінен кейін, 1921 жылғы маусым және шілде айларында қосымша 17 армия батальоны жіберілді (британдық күшін 60 000-ға жеткізіп), бірақ саясаткерлер жағдайдан бас тартып, жаулап алу соғысын жүргізу немесе көтерілісшілермен бейбіт келісімге келу арасында таңдау жасады, олар Джеймс Крейг пен Эмон де Валеромен құпия келіссөздер жүргізді. Ағыл-ирланд келісімі британдық үкімет пен ирландтық одақтастар үшін қабылданатын болғанымен, оның шарттары ирланд республикашылары арасында қатыгез қақтығысқа әкелді, нәтижесінде ирланд азаматтық соғысы болды.

Палестина

Тюдор күштері демобилизацияланғанға және RIC таратылғанға дейін полиция бастығы қызметін атқарды. 1922 жылдың ақпан айында Черчилль (қазіргі Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы) өзінің досын қиын жағдайға тап болған Палестина мандатында жаңа лауазымға тағайындады – аумақтық әскери қолбасшы және полиция мен түрмелердің бас инспекторы, әуе вице-маршалының уақытша шенімен. Тюдор сол кезде аумақ үшін британдық жандармерия құру процесінде болды, оның көп бөлігі бұрынғы «Қара және қоңырлар» мен қосымша күштерден салынған. Ол маусым айында Палестинаға келді және лауазымын атқаруға кірісті, бірақ азаматтық және әскери міндеттерін тиісінше орындаудан бас тартқандықтан, ол қызметтен босатылды. 1924 жылдың наурыз айында Палестинадан кетіп, лауазымын әуе коммодоры Юджин Джеррардқа тапсырды; 1924 жылдың 26 сәуірінде әуе вице-маршалының уақытша шенінен бас тартты.

Кейінгі өмірі

1923 жылы Тюдор Бат орденінің кавалер-командоры атанды. 1924 жылы ол Палестинаның қоғамдық қауіпсіздік директоры қызметінен және армиядан зейнетке шықты. Содан кейін ол Ньюфаундлендке көшіп, өмірінің соңына дейін сонда тұрды. 1950 жылдары Тюдордың Ньюфаундлендте болуы Ирландия республикалық армиясына мәлім болды, және оның екі мүшесі оны өлтіру үшін Сент-Джон қаласына жіберілді. Бірақ жергілікті католик священнигі, әке Жозеф Макдермотпен кеңескеннен кейін, олардың қаза жоспары орындалмады, ол олардың қашу жоспары сәтсіздікке ұшырайтынын ескертті.

Медиа

2012 жылы Ньюфаундлендте орналасқан тәуелсіз аудио бағдарлама өндірушілері Battery Radio, "Генералға арналған оқ" ("A Bullet For The General") деген тақырыпта Тюдор туралы бір материал дайындады. Бұл бағдарлама 2012 жылдың қаңтарында RTÉ радиосында, 2012 жылдың наурызында CBC радиосында және 2013 жылдың маусымында ABC Radio National радиосында эфирге шықты.

Жеке өмір

1903 жылы Тюдор Ева Гертруда Жозефина Эдвардсқа үйленді; ол Девон аймағының Торквей қаласындағы Уорбери Корттан Леа Пристли Эдвардстың және оның бірінші туысы Эмили Гертрудтың жалғыз қызы, консервативті саясаткер, сэр Генри Эдвардстың қызы, 1-ші баронет. Олардың бір ұлы мен үш қызы болды. Тюдор 1965 жылғы 25 қыркүйекте Сент-Джон қаласында табиғи себептерден қайтыс болды. Оның денесі Сент-Джон қаласындағы Форест-роудтағы Англикан зиратында жатыр.