Кіріспе

Людвиг Фейербахтың кітабы «Христиандықтың мәні» (Das Wesen des Christentums; тарихи орфографиясы: Das Weſen des Chriſtenthums) – Людвиг Фейербахтың 1841 жылы алғаш рет жарық көрген кітабы. Онда Фейербахтың философиясы және дінге жасаған сындығы түсіндіріледі.

Ықпал

Бұл кітап гуманизмнің классикасы және автордың ең бағалы туындысы саналады. Карл Маркс пен Фридрих Энгельс бұл кітаптың күшті ықпалында болды, бірақ Фейербахты материализмді дәйектіліксіз қолдануы үшін сынға алды. Фейербахтың шеттелу туралы теориясын кейін Маркс өзінің шеттелу теориясында пайдаланды. Макс Штирнер өзінің "Мен және меншігім" еңбегін оған қарсы бағыттады. Штирнердің еңбегі Фейербахты сынға алу үшін Фейербахтың Құдай туралы идеясын адамның абстракциясы ретінде негіз ретінде пайдаланады, бұл тек қана polemic емес.

шексіз санада

Фейербахтың тақырыбы Гегельдің спекулятивтік теологиясының туындысы болды, онда Жаратылыс Жаратушының бір бөлігі болып қала береді, ал Жаратушы Жаратылыстан үлкен болып қалады. Оқушы Фейербах өзінің теориясын профессор Гегельге ұсынғанда, Гегель оған оң жауап беруден бас тартты. Кітабының 1-бөлігінде Фейербах «діннің нағыз немесе антропологиялық мәні» деп атаған нәрсені дамытты, Құдайды әртүрлі аспектілерінде «түсініктің болмысы ретінде», «адамгершілік болмысы немесе заң ретінде», «сүйіспеншілік ретінде» және т.б. қарастырды. Фейербах адамның Құдайға қарағанда саналырақ болғанын айтады, себебі адам Құдайға түсіну қабілетін жүктеген. Адам көп нәрсені ойлайды, соның арқасында ол өзін-өзі танып біледі. Фейербах Құдайдың әрбір жағынан адам табиғатының кейбір ерекшелігіне немесе қажеттілігіне сәйкес келетінін көрсетеді. «Егер адам Құдайда қанағат табуды қаласа, онда ол өзін Құдайда табуы керек», - деп жазды ол. Осылайша, Құдай – адамнан басқа ешнәрсе емес: ол, айтуға болатын болса, адамның ішкі табиғатының сыртқа талған бейнесі. Фейербах бұл бейнені химера деп атайды, Құдай мен жоғары болмыстың идеясының қайырымдылыққа байланысты екенін көрсетеді. Фейербах «жақсылық, әділдік және даналық жоқ Құдай – Құдай емес» дейді және бұл сапалардың өзі құдайлық екенін, сондықтан Құдайды құдайлық ететінін, адамның дінге құдайлық мағынаны түсіне және қолдана алатынын, бірақ дін адамды құдайлық етпейтінін көрсетеді. Дегенмен, дінге деген осы тартылудың күшін, Құдай сияқты тұлғаға құдайлық сыйлауды Фейербах Құдайдың барлық формаларда адам арқылы әрекет ететін болмысымен түсіндіреді. Құдай – «адамның құтқарылу принципі, оның жақсы қасиеттері мен іс-әрекеттері, демек, оның жақсы принципі мен табиғаты». Адам өз дінінің бейнесіне сапалар беруге ұмтылады, өйткені осы сапаларсыз Құдай сияқты тұлға жай ғана затқа айналады, оның маңызы жоғалады, Құдайдың бар екендігіне сену сезімі тумайды. Сондықтан Фейербах адам Құдайдан барлық сапаларды жойғанда, «Құдай оған енді теріс болмысқа айналады» дейді. Сонымен қатар, адамның қиялы бар болғандықтан, Құдайға қасиеттер беріледі, және осы қиялдың күші әсер етеді. Құдайды ойлап табу арқылы Құдай адамның бір бөлігіне айналады. Бірақ, сонымен бірге, адам Құдайдан жиренеді, себебі «тек Құдай ғана өзінен-өзі әрекет ететін болмыс». 2-бөлімінде ол «діннің жалған немесе теологиялық мәні» туралы, яғни Құдайды адамнан бөлек, жеке өмір сүретін болмыс ретінде қарастыратын көзқарас туралы сөз етеді. Осыдан түрлі қате сенімдер туындайды, мысалы, аянға сенім, ол оның пікірінше, моральдық сезімге ғана зиян емес, сонымен қатар «адамдағы ең құдайлық сезімді, шындық сезімін уландырады, тіпті жояды», және Иеміздің кешкі асы сияқты сакраменттерге сенім, ол оған діни материализмнің бір бөлігі болып көрінеді, оның «қажетті салдары – ырым-жырым мен әдепсіздік». 1844 жылы Макс Штирнер Фейербахты қатал сынға алды. «Еңдік және меншігі» (Der Einzige und sein Eigentum) атты кітабында ол Фейербахты атеизміндегі тұрақсыздық үшін айыптады. (Қосымша мәліметтерді қараңыз).