Англо-саксон діні: Көпқұдайлық наным-сенімдер мен дәстүрлер

Кіріспе

Англосаксондықтардың көпқұдайлы діни сенімдері мен амалдары – христиан дініне дейінгі англосаксондық пұтқа табынушылық, кейде англосаксондық пұтқа табынушылық, англосаксондық христиан дініне дейінгі дін немесе англосаксондық дәстүрлі дін деп аталады. Бұл 5-8 ғасырларда, ерте ортағасырлық Англияның бастапқы кезеңінде англосаксондықтар ұстанған діни сенімдер мен амалдарды білдіреді. Солтүстік-батыс Еуропаның көп бөлігінде кездесетін германдық пұтқа табынушылықтың бір түрі, ол аймақтық ерекшеліктері бар алуан түрлі сенімдер мен культтік амалдарды қамтиды. Солтүстік Еуропаның ежелгі темір дәуіріндегі діннен пайда болған бұл дін 5 ғасырдың ортасында англосаксондықтардың көші-қонынан кейін Ұлыбританияға енгізілді және 7-8 ғасырларда оның патшалықтарының күштеп христиандануына дейін Англияда басым сенім жүйесі болып қала берді. Кейбір аспектілері біртіндеп халықтық әңгімелерге сіңіп кетті. "Пұтқа табынушылық" және "жалған дін" сияқты тұжырымдамалар христиандыққа өткен англосаксондықтар тарапынан осы дінге алғаш рет қолданылды, ал бұл сенімді ұстанғандардың өзі діндеріне есім бермеген сияқты. Сондықтан, қазіргі ғалымдар арасында осы сенім жүйелерін сипаттау үшін осы христиан терминологиясын қолданудың тиімділігі туралы пікірталас жүріп жатыр. Қазіргі кездегі англосаксондық пұтқа табынушылық туралы білім негізінен үш дереккөзден алынған: христиандық англосаксондықтар Бед және Альдхельм жазған мәтіндік деректер, жер-су аттары және культтік амалдардың археологиялық дәлелдері. Англосаксондық пұтқа табынушылықтың мәніне қатысты қосымша ұсыныстар скандинавиялықтар сияқты көршілес халықтардың жақсы зерттелген христиандық сенімдерімен салыстыру арқылы жасалды. Англосаксондық пұтқа табынушылық – көпқұдайлы сенім жүйесі, ол "эсе" (жекеше түрі – "ós") деп аталатын құдайларға сенуге негізделген. Олардың ең танымал құдайы, әдетте, Воден болған; басқа да маңызды құдайлар – Тунор және Тив. Сонымен қатар, елфтер, никорлар және аждахалар сияқты ландшафтты мекендейтін басқа да табиғаттан тыс күштерге сенім болған. Культ амалдары көбінесе құдайларға құрбандық шалуға, жансыз заттар мен жануарларды, әсіресе жыл бойындағы белгілі бір діни мерекелерде құрбан етуге бағытталған. Ағаштан салынған ғибадатханалардың бар екендігіне дәлелдер бар, бірақ басқа культтік орындар ашық ауада болуы мүмкін және ғибадат ағаштары мен мегалиттерді қамтитын. Өлгеннен кейінгі өмір туралы нанымдар туралы көп мәлімет жоқ, бірақ мұндай сенімдер жерлеу амалдарына әсер еткен болуы мүмкін, онда өлгендерді жерлеу немесе өртеу рәсімдері жасалып, әдетте, қабірге бірнеше заттар қосылған. Бұл сенім жүйесінде сондай-ақ сиқыршылық және колдовство туралы идеялар, сонымен қатар шаманизмнің бір түрі ретінде жіктелетін элементтер болған болуы мүмкін. Бұл діннің құдайлары ағылшын тіліндегі апта күндерінің аттарына негіз болды. Бұл дін және оған байланысты мифология туралы білетіндер әдебиетке де, қазіргі пагандыққа да әсер етті.

Polytheistic religious beliefs and practices of the Anglo Saxons
the pre Christian religion

Anglo Saxon paganism, sometimes termed Anglo Saxon heathenism, Anglo Saxon pre Christian religion, or Anglo Saxon traditional religion, refers to the religious beliefs and practices followed by the Anglo Saxons between the 5th and 8th centuries AD, during the initial period of Early Medieval England. A variant of Germanic paganism found across much of north western Europe, it encompassed a heterogeneous variety of beliefs and cultic practices, with much regional variation. Developing from the earlier Iron Age religion of continental northern Europe, it was introduced to Britain following the Anglo Saxon migration in the mid 5th century, and remained the dominant belief system in England until the forced Christianisation of its kingdoms between the 7th and 8th centuries, with some aspects gradually blending into folklore. The pejorative terms paganism and heathenism were first applied to this religion by Christianised Anglo Saxons, and it does not appear that the followers of the indigenous faith had a name for their religion themselves; there has therefore been debate among contemporary scholars as to the appropriateness of continuing to describe these belief systems using this Christian terminology. Contemporary knowledge of Anglo Saxon paganism derives largely from three sources: textual evidence produced by Christian Anglo Saxons like Bede and Aldhelm, place name evidence, and archaeological evidence of cultic practices. Further suggestions regarding the nature of Anglo Saxon paganism have been developed through comparisons with the better attested pre Christian belief systems of neighbouring peoples such as the Norse. Anglo Saxon paganism was a polytheistic belief system, focused around a belief in deities known as the ése (singular ós). The most prominent of these deities was probably Woden; other prominent gods included Thunor and Tiw. There was also a belief in a variety of other supernatural entities which inhabited the landscape, including elves, nicors, and dragons. Cultic practice largely revolved around demonstrations of devotion, including sacrifice of inanimate objects and animals to these deities, particularly at certain religious festivals during the year. There is some evidence for the existence of timber temples, although other cultic spaces might have been open air, and would have included cultic trees and megaliths. Little is known about pagan conceptions of an afterlife, although such beliefs likely influenced funerary practices, in which the dead were either inhumed or cremated, typically with a selection of grave goods. The belief system also likely included ideas about magic and witchcraft, and elements that could be classified as a form of shamanism. The deities of this religion provided the basis for the names of the days of the week in the English language. What is known about the religion and its accompanying mythology have since influenced both literature and modern paganism.

Анықтама

"Паган" сөзі – ағылшын-саксондық Англиядағы христиан емес адамдарды белгілеу үшін қолданылған латын тіліндегі қарапайымдау айтуға болатын термин. Англосаксон тіліндегі баламасы – hæðen ("жұмандар"), ол ежелгі норвег тіліндегі heiðinn сөзімен туыс, және екеуі де гот тіліндегі haiþno сөзінен шыққан болуы мүмкін. "Паган" және "жұман" терминдерінің екеуі де жағымсыз мағына берді, ал hæðen кейінгі англосаксондық мәтіндерде қылмыскерлер мен христиандық оқуларға сәйкес келмейтін адамдарды сипаттау үшін де қолданылды. "Паганизм" термині басқа ұлттан келген христиандар тарапынан өзгешелендіру үшін қолданылған, археолог Нил Прайс айтқандай, англосаксондық контексте "паганизм" – "негізінен христиандық емес нәрсемен анықталатын бос түсінік". Англосаксондық Англияда өмір сүрген ешкім өзін "паган" деп атамаған, немесе "паганизм" деп аталатын христиандыққа қарсы тұратын біртұтас дін бар деп түсінгендігіне ешқандай дәлел жоқ. Бұл сенімдер күнделікті өмірдің басқа да аспектілерінен ажыратылмаған. Археологтар Мартин Карвер, Алекс Санмарк және Сара Семплдің айтуынша, англосаксондық паганизм – "аймақтық ережелері мен институттары бар дін емес, жергілікті ой-сананың әртүрлі көзқарастары үшін қолданылатын кең термин". Карвер атап өткендей, англосаксондық Англияда паганизм де, христиандық та "біртекті ой-сана ұстанымдары мен қағидалары мен практикасын" білдірмеген, керісінше, екеуінің арасында "бір-бірімен тығыз байланыс" болған. Бұл сенім жүйесінде ешқандай анық ережелер мен тұрақтылық болмаған, және аймақтық және уақыт бойынша өзгерістер байқалған. Археолог Алекс Плюсковский "бірнеше англосаксондық "паганизмдер" туралы сөз қозғауға болатынын" айтқан. Дін танушысы Макс Вебердің терминологиясын қолдана отырып, тарихшы Мэрилин Данн англосаксондық паганизмді "әлемді қабылдайтын" дін деп сипаттаған, ол "мұнда және қазір" және әсіресе отбасының қауіпсіздігі, өркендеуі және құрғақшылық пен ашаршылықтан сақтану мәселелерімен айналысқан. Одан әрі, Густав Меншингтің санаттарын қолдана отырып, ол англосаксондық паганизмді "халықтық дін" деп сипаттаған, өйткені оның жақтастары осы әлемде өмір сүру мен өркендеуге баса назар аударған. Англосаксондық Англияда христиандыққа дейінгі сенімдерді талқылау кезінде "паганизм" немесе "жұмандық" терминдерін қолдану қиын. Тарихи тұрғыдан алғанда, англосаксондық кезеңді зерттеген көптеген ерте ғалымдар осы терминдерді Англияның 7-ғасырда христиандыққа өткенге дейінгі діни сенімдерін сипаттау үшін қолданған. Кейінгі ғалымдар бұл тәсілді сынға алған, тарихшы Ян Н. Вуд айтқандай, англосаксондықтарды талқылау кезінде "паган" терминін қолдану ғалымдарды "алғашқы ортағасырлық [христиандық] миссионерлердің мәдени конструкциялары мен құндылықтарын" қабылдауға мәжбүр етеді, соның салдарынан "пагандардың" өз көзқарастарын түсіну қиын болады. Қазіргі уақытта, кейбір англосаксондық зерттеушілер англосаксондық кезеңді талқылау кезінде "паганизм" немесе "паган" терминдерін қолдануды тоқтатқан, ал басқалары оларды пайдалы құрал ретінде сақтап, христиандық емес, бірақ діни екенін анықтау үшін қолдануды жалғастыруда. Тарихшы Джон Хайнс "дәстүрлі дін" терминін жақсырақ балама ретінде ұсынған, бірақ Карвер бұған қарсы ескертіп, 5-8 ғасырлардағы Британия жаңа идеяларға толы болғанын және сол кезеңнің сенім жүйелері ерекше "дәстүрлі" емес екенін атап өткен. "Христиандыққа дейінгі" дін термині де қолданылған, ол "паганизм" және "жұмандық" терминдерінің жағымсыз мағынасынан аулақ болады, бірақ әрқашан хронологиялық тұрғыдан дәл болмайды.

The word pagan is a Latin pejorative term that was used by Gentile Christianity (also: Pagan Christianity) in Anglo Saxon England to designate non Christians. In Old English, the vernacular language of Anglo Saxon England, the equivalent term was hæðen ("heathen"), a word that was cognate to the Old Norse heiðinn, both of which may derive from a Gothic word, haiþno. Both pagan and heathen were terms that carried pejorative overtones, with hæðen also being used in Late Anglo Saxon texts to refer to criminals and others deemed to have not behaved according to Christian teachings. The term "paganism" was one used by Gentile Christians as a form of othering, and as the archaeologist Neil Price put it, in the Anglo Saxon context, "paganism" is "largely an empty concept defined by what it is not (Christianity)". There is no evidence that anyone living in Anglo Saxon England ever described themselves as a "pagan" or understood there to be a singular religion, "paganism", that stood as a monolithic alternative to Christianity. These pagan belief systems would have been inseparable from other aspects of daily life. According to the archaeologists Martin Carver, Alex Sanmark, and Sarah Semple, Anglo Saxon paganism was "not a religion with supraregional rules and institutions but a loose term for a variety of local intellectual world views." Carver stressed that, in Anglo Saxon England, neither paganism nor Christianity represented "homogenous intellectual positions or canons and practice"; instead, there was "considerable interdigitation" between the two. As a phenomenon, this belief system lacked any apparent rules or consistency, and exhibited both regional and chronological variation. The archaeologist Aleks Pluskowski suggested that it is possible to talk of "multiple Anglo Saxon 'paganisms'". Adopting the terminology of the sociologist of religion Max Weber, the historian Marilyn Dunn described Anglo Saxon paganism as a "world accepting" religion, one which was "concerned with the here and now" and in particular with issues surrounding the safety of the family, prosperity, and the avoidance of drought or famine. Also adopting the categories of Gustav Mensching, she described Anglo Saxon paganism as a "folk religion", in that its adherents concentrated on survival and prosperity in this world. Using the expressions "paganism" or "heathenism" when discussing pre Christian belief systems in Anglo Saxon England is problematic. Historically, many early scholars of the Anglo Saxon period used these terms to describe the religious beliefs in England before its conversion to Christianity in the 7th century. Several later scholars criticised this approach; as the historian Ian N. Wood stated, using the term "pagan" when discussing the Anglo Saxons forces the scholar to adopt "the cultural constructs and value judgements of the early medieval [Christian] missionaries" and thus obscures scholarly understandings of the so called pagans' own perspectives. At present, while some Anglo Saxonists have ceased using the terms "paganism" or "pagan" when discussing the early Anglo Saxon period, others have continued to do so, viewing these terms as a useful means of designating something that is not Christian yet which is still identifiably religious. The historian John Hines proposed "traditional religion" as a better alternative, although Carver cautioned against this, noting that Britain in the 5th to the 8th century was replete with new ideas and thus belief systems of that period were not particularly "traditional". The term "pre Christian" religion has also been used; this avoids the judgemental connotations of "paganism" and "heathenism" but is not always chronologically accurate.

Дәлел

Түпнұсқалық мәтіндік дереккөздер кейінгі авторлардан, мысалы Бедадан және "Сент-Уилфридтің өмірі" атты есімсіз автордан алынған, олар көне ағылшын тілінде емес, латын тілінде жазған. Бұл авторлар англосаксондықтардың христиан дінінен бұрынғы сенімдерін толыққанды көрсетуге мүдделі болған жоқ, сондықтан осы діни сенімдер туралы мәтіндік мәліметтеріміз фрагментті және эпизодтық сипатта болады. Еуропа континентіндегі пұтқа табынушы қоғамдарды, атап айтқанда Виллиброрд пен Бонифацийді, сондай-ақ бірінші ғасырдың римдік жазушысы Тациттің жазбаларын да пайдалы деп санауға болады. Тацит англосаксондықтардың ата-бабаларының Еуропа континентіндегі пұтқа табынушы діндері туралы пікір білдірген. Тарихшы Франк Стентон қолжетімді мәтіндер ағылшын-саксондық Англиядағы пұтқа табынушылықтың "әрең көрінетін бейнесін" ғана ұсынатынын айтты, ал археолог Дэвид Уилсон жазбаша дереккөздерді "сақтықпен қарау керек және оларды нақты емес, көрініс беруші деп қарастыру керек" деп мәлімдеді. Жақын орналасқан Ирландия, Франция немесе Скандинавиядағы христиан дініне дейінгі сенімдермен салыстырғанда, англосаксондық пұтқа табынушылықты талқылайтын мәтіндік жазбалар әлдеқайда аз. Англосаксондық пұтқа табынушылық сенімдері туралы нақты, формалдасқан есеп жоқ, мысалы, классикалық мифология мен скандинавиялық мифологияда бар сияқты. Көптеген ғалымдар скандинавиялық мифологияны христиан дінінен бұрынғы Англиядағы англосаксондықтардың сенімдерін түсінуге нұсқау ретінде пайдаланғанмен, бұл тәсілдің тиімділігіне қатысты сақ болу керек. Стентон англосаксондықтар мен скандинавиялық пұтқа табынушылық арасындағы байланыс англосаксондықтардың Британияға көшіп келген кезде "бұрыннан қалыптасқан" деп санайды және Скандинавияның христиан дініне дейінгі сенімдерінің арасында айқын әртүрлілік болғанын, бұл Англиядағы сенімдерді түсінуді одан да қиындататынын мәлімдейді. Керісінше, тарихшы Брайан Бранстон англосаксондық пұтқа табынушылық сенімдерін жақсырақ түсіну үшін Ежелгі норвегиялық дереккөздерді пайдалануды ұсынды, олардың ортақ ата-тегіндегі мифологиялық ортақтығын мойындады. Ежелгі ағылшын тіліндегі жер атаулары да англосаксондық Англияның христиан дініне дейінгі сенімдері мен әдет-ғұрыптары туралы белгілі бір түсінік береді. Кейбір жер атаулары белгілі бір құдайлардың есімдерін көрсетеді, ал басқалары сол жерде болған діни амалдарды білдіреді. Англияда бұл екі санат Скандинавиядан айырмашылығы, ерекше жер атаулары сияқты бөлек болып қалады. Мүмкін пұтқа табынушылықпен байланысы бар жер атаулары негізінен Англияның орталық және оңтүстік-шығысында орналасқан, ал Нортумбрия мен Шығыс Англиядан анық мысалдар жоқ. Мұндай атаулардың елдің кейбір аймақтарында неге сирек кездесетіні немесе жоқ екені белгісіз; бұл скандинавиялықтардың англосаксондық кезеңдегі қоныстануының немесе кейінгі христиандық билік органдарының насихаттау әрекеттерінің салдары болуы мүмкін. 1941 жылы Стентон "елуден алпысқа дейінгі пұтқа табынушылық орындарын" жер атауларының мәліметтері арқылы анықтауға болады деп болжады, бірақ 1961 жылы жер атауларын зерттеуші Маргарет Геллинг олардың қырық бесеуінің ғана сенімді екенін ескертті. Әдебиет маманы Филип А. Шоу осы орындардың көпшілігін пұтқа табынушылар емес, кейінірек христиандық англосакстар атаған болуы мүмкін деп ескертті, бұл христиандық көзқарас бойынша пұтқа табынушылық орындары деп саналған кеңістіктерді көрсетеді. Уилсонның айтуынша, археологиялық мәліметтер "мол және сондықтан англосаксондық Англиядағы пұтқа табынушылықты зерттеуде ең пайдалы болуы мүмкін". Археологиялық тұрғыдан дін, ырым-жырымдар мен сиқырлы әлемдер материалдық мәдениетке әсер еткен жағдайда ғана анықталуы мүмкін. Осылайша, англосаксондық Англиядағы христиан дініне дейінгі дін туралы ғалымдардың түсініктері негізінен діни мақсаттармен қатар саяси мақсаттарды да қамтитын бай жерлеулер мен монументалды ғимараттарға негізделген. Металл іздеушілер тапқан металл бұйымдары да англосаксондық пұтқа табынушылықты түсіндіруге үлес қосты. Христиандыққа дейінгі англосаксондықтардың дүниетанымы күнделікті өмірдің барлық аспектілеріне әсер еткен болар, бұл қазіргі ғалымдарға англосаксондық ырым-жырымдарды күнделікті өмірдің басқа салаларынан ерекшеленетін нәрсе ретінде бөлуді қиындатады. Бұл археологиялық материалдың көп бөлігі христиандыққа жатпайтын пұтқа табынушылықтың орнын басып жатқан кезеңнен шыққан, сондықтан англосаксондық пұтқа табынушылықты түсінуді дінге айналу археологиясымен қатар қарастыру керек. Тарихшы Джон Блэр қол жетімді деректерге сүйене отырып, ағылшын-саксондық Англияның христиан дініне дейінгі діні "кем дегенде сыртқы пішіндері бойынша римдік үстемдік астындағы жалған тәңірлерге табынушы британдықтардың дініне ұқсас" екенін айтты. Алайда археолог Одри Мини "англосаксондық пұтқа табынушылыққа көп емес, сенімді дәлелдер бар, және оның ұйымдастыру және философиясының көптеген маңызды ерекшеліктерінен біз бейхабарбыз" деп қорытындылады. Сонымен қатар, Ежелгі ағылшын тілінің маманы Рой Пейдж қол жетімді мәліметтер "әлдеқайда аз және шашыраңқы" болғандықтан англосаксондық пұтқа табынушылықты жақсы түсінуге мүмкіндік бермейтінін айтты.

Surviving primary textual source material derives from later authors, such as Bede and the anonymous author of the Life of St Wilfrid, who wrote in Latin rather than in Old English. These writers were not interested in providing a full portrait of the Anglo Saxons' pre Christian belief systems, and thus our textual portrayal of these religious beliefs is fragmentary and incidental. Also perhaps useful are the writings of those Christian Anglo Saxon missionaries who were active in converting the pagan societies of continental Europe, namely Willibrord and Boniface, as well as the writings of the 1st century AD Roman writer Tacitus, who commented upon the pagan religions of the Anglo Saxons' ancestors in continental Europe. The historian Frank Stenton commented that the available texts only provide us with "a dim impression" of pagan religion in Anglo Saxon England, while similarly, the archaeologist David Wilson commented that written sources "should be treated with caution and viewed as suggestive rather than in any way definitive". Far fewer textual records discuss Anglo Saxon paganism than the pre Christian belief systems found in nearby Ireland, Francia, or Scandinavia. There is no neat, formalised account of Anglo Saxon pagan beliefs as there is for instance for Classical mythology and Norse mythology. Although many scholars have used Norse mythology as a guide to understanding the beliefs of pre Christian Anglo Saxon England, caution has been expressed as to the utility of this approach. Stenton assumes that the connection between Anglo Saxon and Scandinavian paganism occurred "in a past which was already remote" at the time of the Anglo Saxon migration to Britain, and claims that there was clear diversity among the pre Christian belief systems of Scandinavia itself, further complicating the use of Scandinavian material to understand that of England. Conversely, the historian Brian Branston argued for the use of Old Norse sources to better understand Anglo Saxon pagan beliefs, recognising mythological commonalities between the two rooted in their common ancestry. Old English place names also provide some insight into the pre Christian beliefs and practices of Anglo Saxon England. Some of these place names reference the names of particular deities, while others use terms that refer to cultic practices that took place there. In England, these two categories remain separate, unlike in Scandinavia, where certain place names exhibit both features. Those place names which carry possible pagan associations are centred primarily in the centre and south east of England, while no obvious examples are known from Northumbria or East Anglia. It is not clear why such names are rarer or non existent in certain parts of the country; it may be due to changes in nomenclature brought about by Scandinavian settlement in the Late Anglo Saxon period or because of evangelising efforts by later Christian authorities. In 1941, Stenton suggested that "between fifty and sixty sites of heathen worship" could be identified through the place name evidence, although in 1961 the place name scholar Margaret Gelling cautioned that only forty five of these appeared reliable. The literature specialist Philip A. Shaw has however warned that many of these sites might not have been named by pagans but by later Christian Anglo Saxons, reflecting spaces that were perceived to be heathen from a Christian perspective. According to Wilson, the archaeological evidence is "prolific and hence is potentially the most useful in the study of paganism" in Anglo Saxon England. Archaeologically, the realms of religion, ritual, and magic can only be identified if they affected material culture. As such, scholarly understandings of pre Christian religion in Anglo Saxon England are reliant largely on rich burials and monumental buildings, which exert as much of a political purpose as a religious one. Metalwork items discovered by metal detectorists have also contributed to the interpretation of Anglo Saxon paganism. The world views of the pre Christian Anglo Saxons would have impinged on all aspects of everyday life, making it particularly difficult for modern scholars to separate Anglo Saxon ritual activities as something distinct from other areas of daily life. Much of this archaeological material comes from the period in which pagan beliefs were being supplanted by Christianity, and thus an understanding of Anglo Saxon paganism must be seen in tandem with the archaeology of the conversion. Based on the evidence available, the historian John Blair stated that the pre Christian religion of Anglo Saxon England largely resembled "that of the pagan Britons under Roman rule at least in its outward forms". However, the archaeologist Audrey Meaney concluded that there exists "very little undoubted evidence for Anglo Saxon paganism, and we remain ignorant of many of its essential features of organisation and philosophy". Similarly, the Old English specialist Roy Page expressed the view that the surviving evidence was "too sparse and too scattered" to permit a good understanding of Anglo Saxon paganism.

Келу және орнығу

IV ғасырдың көп бөлігінде Ұлыбританияның көпшілігі Рим империясының құрамына кірді, ол 380 жылы Тесалоника жарлығымен христиан дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдады. Дегенмен, Ұлыбританияда христиан діні, әдетте, қалалық орталықтар мен олардың айналасындағы аймақтармен шектелген азшылық діні болып саналды. Ауылдық жерлерде де әсері болғанымен, сол жерде ерте темір дәуіріндегі политеистік сенімдер кеңінен сақталғандай көрінеді. Уэльс шебі, Уэльстің көп бөлігі (Гвенттен басқа), Ланкашир және оңтүстік-батыс жарты аралы сияқты кейбір аймақтарда осы кезеңде христиандыққа қатысты ешқандай дерек жоқ. Англосаксон элитасының билік еткен аймақтарында қалған британдықтар өздерінің жоғарылауына көмектесу үшін, англосаксон мәдениетінің басқа белгілерін қабылдағандай, англосаксондықтардың пұтқа табыну дінін қабылдаған болуы мүмкін. Бұл олар үшін оңай болды, себебі олар христиан емес, жергілікті политеистік сенімдерді ұстанды, ал кейбір аймақтарда осы ерте темір дәуіріндегі политеизм кіріп келген англосаксон дінімен бірігіп кеткен болуы мүмкін. Керісінше, англосаксон кезеңіне Рим христиандығының аз ғана қалдықтары жеткеніне байланысты әлсіз дәлелдер бар, мысалы, Норфолк және Кенттегі Экклс елді мекендеріндегі «шіркеу» деген мағынаны білдіретін ecclēs атауы. Алайда, Блэрдің пікірінше, англосаксондық аймақтарда римдік христиандық тек «көлеңкелі» ғана өмір сүрген. Христиан дінін сақтаған британдықтар, екінші дәрежелі азаматтар ретінде қаралып, сол кезде англосаксон мәдениетін ерекше атап, өзін британдық мәдениеттен өзгешелей түскен пұтқа табынушы патшалар мен аристократияға көп әсер ете алмады. Егер британдық христиандар англосаксон элитасының басқыншыларын дінге көндіре алса, бұл тек шағын қауымдық деңгейде болды, британдық христиандықтың жетінші ғасырдағы англосаксон христиандығының қалыптасуына тигізген әсері аз болды. Бұрынғы зерттеулер англосаксондық пұтқа табынушылықты ежескі германдық пұтқа табынушылықтың дамуы ретінде қарастырған. Ғалым Майкл Бинтли бұл көзқарасқа қарсы ескертіп, «германдық» пұтқа табынушылықтың кейінірек пайда болған түрлерінің «бірде-бір бастапқы түрі болмаған» деді.

During most of the fourth century, the majority of Britain had been part of the Roman Empire, which—starting in 380 AD with the Edict of Thessalonica—had Christianity as its official religion. However, in Britain, Christianity was probably still a minority religion, restricted largely to the urban centres and their hinterlands. While it did have some impact in the countryside, here it appears that indigenous Late Iron Age polytheistic belief systems continued to be widely practised. Some areas, such as the Welsh Marches, the majority of Wales (excepting Gwent), Lancashire, and the south western peninsula, are totally lacking evidence for Christianity in this period. Britons who found themselves in the areas now dominated by Anglo Saxon elites possibly embraced the Anglo Saxons' pagan religion in order to aid their own self advancement, just as they adopted other trappings of Anglo Saxon culture. This would have been easier for those Britons who, rather than being Christian, continued to practise indigenous polytheistic belief systems, and in areas this Late Iron Age polytheism could have syncretically mixed with the incoming Anglo Saxon religion. Conversely, there is weak possible evidence for limited survival of Roman Christianity into the Anglo Saxon period, such as the place name ecclēs, meaning 'church', at two locations in Norfolk and Eccles in Kent. However, Blair suggested that Roman Christianity would not have experienced more than a "ghost life" in Anglo Saxon areas. Those Britons who continued to practise Christianity were probably perceived as second class citizens and were unlikely to have had much of an impact on the pagan kings and aristocracy which was then emphasising Anglo Saxon culture and defining itself against British culture. If the British Christians were able to convert any of the Anglo Saxon elite conquerors, it was likely only on a small community scale, with British Christianity having little impact on the later establishment of Anglo Saxon Christianity in the seventh century. Prior scholarship tended to view Anglo Saxon paganism as a development from an older Germanic paganism. The scholar Michael Bintley cautioned against this approach, noting that this "'Germanic' paganism" had "never had a single ur form" from which later variants developed.

Мәсіхшілікке айналу

Англо-саксондық пұтқа табынушылық салыстырмалы түрде қысқа мерзімде, бесінші ғасырдан сегізінші ғасырға дейін ғана болды. Христиандану процесі туралы біліміміз христиандық мәтіндік дереккөздерден алынған. Латын және огам жазулары, сондай-ақ Гилдастың «Британияның құлауы» Дюмония және басқа бриттік патшалықтардың жетекші отбасылары 6-шы ғасырда христиан дінін қабылдағандығын көрсетеді. 596 жылы папа Григорий I ағылшын-саксондықтарды Рим-католик шіркеуіне айналдыру үшін Григориандық миссияны ұйымдастыруды бұйырды. Бұл миссияның жетекшісі Августин шамамен 597 жылдың жазында Танетке, сол кезде Кент патшалығының бір бөлігіне қонды. Христиандық бастапқыда Кентпен ғана шектелгенімен, шамамен 625-642 жылдар аралығында «маңызды және тұрақты кеңеюді» бастан өткерді. Кент патшасы Эдбальд Паулин басқаратын Нортумбриялықтарға миссияны демеушілік етті, Нортумбрия патшасы Освальд ирланд монахтарынан христиандық миссияны шақырды, ал Шығыс Англия және Гевиссе сарайлары континенталдық миссионерлер Феликс Бургундтық және Бирин италиялықпен қайтадан құрылды. Айналудың келесі кезеңі 653-664 жылдар аралығында өтті және Шығыс Саксондар, Орта Англия және Мерсия билеушілерінің Нортумбрияның қолдауымен айналуын қамтыды. Айналудың соңғы кезеңі 670-ші және 680-ші жылдарда болды, онда Суссекс және Уайт аралындағы – пұтқа табынушы билеушілер басқаратын соңғы екі ағылшын-саксон патшалығы өз басшыларын крещение рәсімінен өткізді. Еуропаның басқа аймақтарындағыдай, христиандыққа айналуға аристократия көмектесті. Бұл билеушілер өздерін христиан патшалықтарымен салыстырғанда, пұтқа табынушылықтың артта қалған жеріндегі мүшелер деп санаған болуы мүмкін. Христиандыққа айналу қарқыны ағылшын-саксон Англиясының әртүрлі аймақтарында әртүрлі болды, ресми айналуға шамамен 90 жыл уақыт кетті. Ағылшын-саксон патшалықтарының көпшілігі алғашқы айналған патшаларының қайтысынан кейін біраз уақытқа пұтқа табынушылыққа қайта оралды. Алайда, 680-ші жылдардың соңына қарай, ағылшын-саксон халқының барлығы, кемінде, номиналды түрде христиан болды. Блэр ағылшын-саксондықтардың көпшілігі үшін «адамгершілік және практикалық қажеттіліктер» – христиандыққа айналу арқылы өздерінің билеушілеріне еріп жүру – «күшті ынталандыру» болғанын атап өтті. VII ғасырдан бастап ағылшын-саксон халқы арасында христиандыққа дейінгі сенімдердің қаншалықты танымал болғанын анықтау қиын. Теодордың «Жазалау кітабы» және 695 жылы шыққан Кенттік Вихтредтің заңдары «шайтандарға» құрбандықтар бергендерге жазалар тағайындады. Алайда, екі-үш онжылдықтан кейін Беда ағылшын-саксон Англиясында пұтқа табынушылық жойылғандай жаза алды. Сондай-ақ, осы кезеңдегі басқа канондарда пұтқа табынушылықты айыптаулар кездеспейді, бұл шіркеу қайраткерлерінің пұтқа табынушылықтың жалғасуын енді проблема деп санамайтындығын көрсетеді.

Anglo Saxon paganism only existed for a relatively short time span, from the fifth to the eighth centuries. Our knowledge of the Christianisation process derives from Christian textual sources. Both Latin and ogham inscriptions and the Ruin of Britain by Gildas suggest that the leading families of Dumnonia and other Brittonic kingdoms had already adopted Christianity in the 6th century. In 596, Pope Gregory I ordered a Gregorian mission to be launched in order to convert the Anglo Saxons to the Roman Catholic Church. The leader of this mission, Augustine, probably landed in Thanet, then part of the Kingdom of Kent, in the summer of 597. While Christianity was initially restricted to Kent, it saw "major and sustained expansion" in the period from c. 625 to 642, when the Kentish king Eadbald sponsored a mission to the Northumbrians led by Paulinus, the Northumbrian king Oswald invited a Christian mission from Irish monks to establish themselves, and the courts of the East Anglians and the Gewisse were converted by continental missionaries Felix the Burgundian and Birinus the Italian. The next phase of the conversion took place between c.653 and 664, and entailed the Northumbrian sponsored conversion of the rulers of the East Saxons, Middle Anglians, and Mercians. In the final phase of the conversion, which took place during the 670s and 680s, the final two Anglo Saxon kingdoms to be led by pagan rulers — in Sussex and the Isle of Wight — saw their leaders baptised. As with other areas of Europe, the conversion to Christianity was facilitated by the aristocracy. These rulers may have felt themselves to be members of a pagan backwater in contrast to the Christian kingdoms in continental Europe. The pace of Christian conversion varied across Anglo Saxon England, with it taking almost 90 years for the official conversion to succeed. Most of the Anglo Saxon kingdoms returned to paganism for a time after the death of their first converted king. However, by the end of the 680s, all of the Anglo Saxon peoples were at least nominally Christian. Blair noted that for most Anglo Saxons, the "moral and practical imperatives" of following one's lord by converting to Christianity were a "powerful stimulus". It remains difficult to determine the extent to which pre Christian beliefs retained their popularity among the Anglo Saxon populace from the seventh century onward. Theodore's Penitential and the Laws of Wihtred of Kent issued in 695 imposed penalties on those who provided offerings to "demons". However, by two or three decades later, Bede could write as if paganism had died out in Anglo Saxon England. Condemnations of pagan cults also do not appear in other canons from this later period, again suggesting that ecclesiastical figures no longer considered persisting paganism to be a problem.

Скандинавиялық шабуылдар

Тоғызыншы ғасырдың соңғы онжылдықтарында, кейінгі англосаксон дәуірінде, скандинавиялықтар Ұлыбританияға келіп, өздерімен бірге христиандыққа дейінгі, туыс сенімдерін әкелді. Скандинавиялық пұтқа табынушылардың қолданған культ орындары археологиялық тұрғыдан анықталмаған, бірақ жер аттарында кейбір мүмкін мысалдар кездеседі. Мысалы, Солтүстік Йоркширдегі Роузбери Топпинг XII ғасырда Отенсберг деп аталған, бұл атаудың түбі көне норвеж тіліндегі Óðinsberg, яғни «Один төбесі» деген сөзден шыққан. Көптеген жер аттарында алфр, скратии және тролль сияқты мифологиялық тіттерге сілтемелер бар. Англияда Тор құдайының балғасы – Мьёльнирді бейнелейтін бірнеше алқа табылды, бұл оның англо-скандинавиялық халық арасында құлшылық етілгенін көрсетеді. Джештің пікірінше, англо-скандинавиялық Англияда Один мен Торға табыну туралы ғана мәлімет болғандықтан, скандинавиялық қоныстанушылар белсенді түрде осы екі құдайға ғана табынған болуы мүмкін, тіпті олар басқа скандинавиялық құдайлар мен құдайлар туралы мифологиялық әңгімелерді білсе де. Алайда, Норт VIII немесе IX ғасырда жазылған көне ағылшын руналық поэмасындағы бір жолдың скандинавиялық құдай Тир туралы білімді көрсетуі мүмкін екенін айтты. Археологиялық тұрғыдан алғанда, осы кезеңде скандинавиялық пұтқа табынушылықтың Ұлыбританияға енгізілуі көбінесе жерлеу дәлелдерінде көрінеді. Сондай-ақ, христиандық шіркеулердегі жерлеулерден ерекшеленетін бірнеше скандинавиялық жабдықталған жерлеу салты енгізілді. Алайда, археологтар арасында бұл жерлеулердің нақты пұтқа табынушылықты көрсететіні әлде жоқ па деген мәселе талқыланып жүр. Сол кезеңдегі тасқа ойылған бірнеше суреттерде, мысалы, Госфорт айқышшасындағы Рагнарёк суреттерінде норвеж мифологиялық көріністері табылды. Англия шіркеуі жаңадан келген скандинавиялық халықты христиандыққа қайта баулу үшін жаңа үдеріс жүргізу қажеттігін түсінді. Христиандық институттардың осы қоныстанушыларды қалай қайта баулуға тырысқаны толық белгісіз, себебі осы үдеріс туралы мәтіндік сипаттамалар жеткіліксіз, бұл Беддің англосаксондықтарды христиандыққа қайта баулу туралы ертеректегі сипаттамасына тең емес. Дегенмен, скандинавиялық көшіп келгендердің көпшілігі елге келгеннен кейінгі онжылдықтарда христиандықты қабылдаған сияқты. Тарихшы Джудит Джеш бұл сенімдердің кейінгі англосаксон Англиясында белсенді христиан емес дін ретінде емес, «мәдени пұтқа табынушылық» түрінде сақталғанын болжады, яғни ресми түрде христиандық қоғамдағы белгілі бір мәдени контексттерде христиандыққа дейінгі мифтерге сілтемелерді қабылдау. Мұндай «мәдени пұтқа табынушылық» скандинавиялық халықтың діни емес, мәдени мұрасын көрсетеді. Мысалы, Кнут Ұлыдың сарайы үшін жазылған поэзияда көптеген скандинавиялық мифологиялық тақырыптар мен мотивтер кездеседі, ал Кнут Ұлы – XI ғасырдың англо-скандинавиялық патшасы, ол христиандыққа шомылдырылып, христиан монарх екенін көрсеткен.

In the latter decades of the ninth century during the Late Anglo Saxon period, Scandinavian settlers arrived in Britain, bringing with them their own, kindred pre Christian beliefs. No cultic sites used by Scandinavian pagans have been archaeologically identified, although place names suggest some possible examples. For instance, Roseberry Topping in North Yorkshire was known as Othensberg in the twelfth century, a name which derived from the Old Norse Óðinsberg, or 'Hill of Óðin'. A number of place names also contain Old Norse references to mythological entities, such as alfr, skratii, and troll. A number of pendants representing Mjolnir, the hammer of the god Thor, have also been found in England, reflecting the probability that he was worshipped among the Anglo Scandinavian population. Jesch argued that, given that there was only evidence for the worship of Odin and Thor in Anglo Scandinavian England, these might have been the only deities to have been actively venerated by the Scandinavian settlers, even if they were aware of the mythological stories surrounding other Norse gods and goddesses. North however argued that one passage in the Old English rune poem, written in the eighth or ninth century, may reflect knowledge of the Scandinavian god Týr. Archaeologically, the introduction of Norse paganism to Britain in this period is mostly visited in the mortuary evidence. A number of Scandinavian furnished burial styles were also introduced that differed from the Christian churchyard burials then dominant in Late Anglo Saxon England. Whether these represent clear pagan identity or not is however debated among archaeologists. Norse mythological scenes have also been identified on a number of stone carvings from the period, such as the Gosforth Cross, which included images of Ragnarök. The English church found that it needed to conduct a new conversion process to Christianise the incoming Scandinavian population. It is not well understood how the Christian institutions converted these settlers, in part due to a lack of textual descriptions of this conversion process equivalent to Bede's description of the earlier Anglo Saxon conversion. However, it appears that the Scandinavian migrants had converted to Christianity within the first few decades of their arrival. The historian Judith Jesch suggested that these beliefs survived throughout Late Anglo Saxon England not in the form of an active non Christian religion, but as "cultural paganism", the acceptance of references to pre Christian myths in particular cultural contexts within an officially Christian society. Such "cultural paganism" could represent a reference to the cultural heritage of the Scandinavian population rather than their religious heritage. For instance, many Norse mythological themes and motifs are present in the poetry composed for the court of Cnut the Great, an eleventh century Anglo Scandinavian king who had been baptised into Christianity and who otherwise emphasised his identity as a Christian monarch.

Христиандықтан кейінгі фольклор

VII ғасырдың соңында Англияда христиан діні қабылданып, кеңінен тарағанмен, христиан дініне дейінгі көптеген салт-дәстүрлер сақталып келді. Бинтли англосаксон христиандығының кейбір аспектілерінің негізінде англосаксондық пұтқа табынушылықтың элементтері жатқанын айтты. Христиан дініне дейінгі сенімдер англосаксон дәуірінің фольклорына әсер етіп, осы арқылы кезеңнің соңында халық дініне де ықпал етті. Дінді өзгерту христиандық дәстүрлерді жоюға емес, олардың әртүрлі синтезіне әкелді. Мысалы, Франктардың жәшігі – христиандық және христиандыққа дейінгі Уэланд-ұста мифі мен мәзірлерге табыну мифін бейнелейтін өнер туындысы. Блэр тіпті XI ғасырдың соңында да "халық христиандығының маңызды аспектілері әлі де жергілікті дәстүрлі амалдардың ықпалында болды" деп көрсетті. Әлемдік және шіркеу билігінің өкілдері XI ғасырға дейін және орта ғасырдың соңына дейін құдықтарға, ағаштарға және тастарға табыну сияқты христиандық емес пұтқа табынушылықты айыптады. Дегенмен, мұндай амалдарды айыптаған көптеген қайырымдылықтар – әсіресе Йорктан шыққан Эгбертке жатқызылатын – көбінесе 1000 жыл шамасында жазылған. Бұл олардың христиандық емес культтік мінез-құлыққа қатысты тыйымдары скандинавиялық қоныс аударушылар әкелген скандинавиялық пұтқа табынушылыққа жауап ретінде туған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Тарихи географ Делла Хук және Прайс сияқты түрлі ғалымдар бұл амалдардың англосаксон қоғамының ресми түрде христиандығы қабылданғаннан кейін де құдықтар мен ағаштарға құрмет көрсету дәстүрінің жалғасуын көрсетеді деп санайды. Орта ғасырлардағы ағылшын фольклорының көптеген элементтері англосаксондық пұтқа табынушылықтың қалдықтары ретінде қарастырылады. Мысалы, 1720 жылдары Генри Борн қысқы маусымдағы Yule бұтағының салт-дәстүрі англосаксондық пұтқа табынушылықтың қалдығы екенін айтты. Алайда, бұл идея кейінірек тарихшы Рональд Хаттон сияқты зерттеушілердің жұмыстарымен күмәндандырылды. Олар бұл салттың Англияға XVII ғасырда Фландриядан келген иммигранттармен әкелінгенін санайды. Стаффордширдегі Абботс Бромли ауылында жыл сайын орындалатын Абботс Бромли мүйіз биі де кейбір адамдардың пікірінше, англосаксондық пұтқа табынушылықтың қалдығы болып табылады. Биде қолданылатын мүйіздер бұғы мүйіздеріне жатады және олардың көміртектік жасы XI ғасырға дейін жетеді. Сондықтан олар Норвегиядан шыққан және орта ғасырдың соңында Англияға әкелінген болуы мүмкін, өйткені сол кезде бұғылар Британияда жойылып кеткен.

Although Christianity had been adopted across Anglo Saxon England by the late seventh century, many pre Christian customs continued to be practised. Bintley argued that aspects of Anglo Saxon paganism served as the foundations for parts of Anglo Saxon Christianity. Pre Christian beliefs affected the folklore of the Anglo Saxon period, and through this continued to exert an influence on popular religion within the late Anglo Saxon period. The conversion did not result in the obliteration of pre Christian traditions, but in various ways created a synthesis of traditions, as exhibited for instance by the Franks Casket, an artwork depicting both the pre Christian myth of Weland the Smith and the Christian myth of the Adoration of the Magi. Blair noted that even in the late eleventh century, "important aspects of lay Christianity were still influenced by traditional indigenous practices". Both secular and church authorities issued condemnations of alleged non Christian pagan practices, such as the veneration of wells, trees, and stones, right through to the eleventh century and into the High Middle Ages. However, most of the penitentials condemning such practices – notably that attributed to Ecgbert of York – were largely produced around the year 1000, which may suggest that their prohibitions against non Christian cultic behaviour may be a response to Norse pagan beliefs brought in by Scandinavian settlers rather than a reference to older Anglo Saxon practices. Various scholars, among them historical geographer Della Hooke and Price, have contrastingly believed that these reflected the continuing practice of veneration at wells and trees at a popular level long after the official Christianisation of Anglo Saxon society. Various elements of English folklore from the Medieval period onwards have been interpreted as being survivals from Anglo Saxon paganism. For instance, writing in the 1720s, Henry Bourne stated his belief that the winter custom of the Yule log was a leftover from Anglo Saxon paganism, however this is an idea that has been disputed by some subsequent research by the likes of historian Ronald Hutton, who believe that it was only introduced into England in the seventeenth century by immigrants arriving from Flanders. The Abbots Bromley Horn Dance, which is performed annually in the village of Abbots Bromley in Staffordshire, has also been claimed, by some, to be a remnant of Anglo Saxon paganism. The antlers used in the dance belonged to reindeer and have been carbon dated to the eleventh century, and it is therefore believed that they originated in Norway and were brought to England some time in the late Mediaeval period, as by that time reindeer were extinct in Britain.

Космология

Ағылшын-саксондық пагандықтың космологиялық нанымдары туралы аз мәлімет белгілі. Карвер, Санмарк және Семпл англосаксондық Англиядағы әрбір қауымның "космологияға өзіндік көзқарасы" болғанын айтты, бірақ сонымен бірге, бұл нанымдардың негізінде кеңінен тараған "бір жүйе" болған болуы мүмкін екенін де атап өтті. Кейінгі англосаксондық "Тоғыз шөпті дұғасы" жеті әлемді еске алады, бұл бұрынғы пагандық ғаламтану сенімдеріне сілтеме болуы мүмкін. Сол сияқты, Беда христиан патшасы Нортумбриялық Освальдтың қасиетті жазықта немесе шабындықта, «Көктемдік алап» (Hefenfelth) деп аталатын жерде, бір пұтқа табынушы қарсыласын жеңгенін мәлімдеді, бұл пагандық сенімдегі көктегі жазық туралы түсінік болуы мүмкін. Англосаксондықтардың тағдырға сәйкес келетін ұғымы – wyrd еді, бірақ осы түсініктің "язықшылдық" сипаты күмәнді; Дороти Уайтлок бұл сенімнің христиандықтанудан кейін ғана пайда болғанын айтса, Бранстон wyrd-тың пагандық англосаксондықтар үшін маңызды ұғым болғанын тұжырымдады. Ол бұл ұғымның исландтық Urdr терминімен байланысты екенін, демек, жазбадағы скандинав мифологиясында тағдырды бақылайтын үш қарындас – Норнирлермен байланысты екенін болжады. Христиандыққа дейінгі англосаксондықтар кейінірек скандинав мифологиясындағы Рагнарөкке ұқсас апокалипсиске сенген болуы мүмкін. Мұндай сенімнің тікелей дәлелі болмаса да, христиандыққа дейінгі англосаксондықтардың космологиялық әлем ағашына сенгендігі де қарастырылды. «Рудтың арманы» поэмасындағы кейбір сілтемелер арқылы әлем ағашы туралы идеяны анықтауға болады деп саналады. Егер кейбір ғалымдардың пікірінше, олардың әлем ағашы туралы түсінігі ортақ үнді-еуропалық түбірден шыққан болса, бұл идеяны нығайтуға болады. Тарихшы Клайв Толли англосаксондық әлем ағашының скандинав мәтіндік дереккөздеріндегі әлем ағашымен тікелей салыстырылмауы мүмкін екенін ескертті.

Тәңірлер

Аңглосаксондық пұтқа табынушылық – көпқұдайлы политеистік сенім жүйесі. Дегенмен, ағылшын-саксондық христиан авторларының көпшілігі осы пұттарға қызығушылық танытпағандықтан, оларды өз шығармаларында талқыламады. Ежелгі ағылшын тілінде құдайды білдіретін сөздер – ēs және ōs. Олар Уилтширдегі Эасол («Құдайдың жотасы») және Эйзи («Құдайдың аралы») сияқты жер-су атауларында сақталған. Бізге ең көп мәлімет бар құдай – Воден, себебі «оның табыну іздері басқа ешбір пұтқа қарағанда ағылшыл ауылдарында кеңірек таралған». Wodnes немесе Wednes сөздері бастапқы құрамдас бөліктері болып келетін жер-су атаулары Воденге сілтеме ретінде түсіндіріледі. Сөйтіп, оның есімі Кенттегі Вуднесборо («Воденнің обасы»), Уилтширдегі Уонсдайк («Воденнің шабуы») және Дербиширдегі Уэнсли («Воденнің орманы» немесе «Воденнің алаңы») сияқты жер-су атауларының негізі ретінде қарастырылады. Воденнің есімі Кент, Уэссекс, Шығыс Англия және Мерсияның патшалық шежірелерінде де ата-баба ретінде кездеседі. Осыдан христиандық процесте құдай мәртебесін жоғалтқаннан кейін, ол патшалық әулетінің бабасы ретінде эухемеризацияланғаны туралы болжамдар туындайды. Воден сонымен қатар Жабайы аңшылықтың басшысы ретінде де бейнеленеді және «Тоғыз шөп сиқыры»нда сиқырлы емші ретінде айтылады, бұл Мерсбург сиқырлы сөздеріндегі оның континенталды неміс әріптесі Воданның рөлімен тікелей үйлеседі. Ол сондай-ақ скандинавиялық құдай Одинмен және ескі биік неміс тіліндегі Уоданмен туыс екені де жиі айтылады. Сонымен қатар, ол сәрсенбі күнінің ежелгі ағылшын атауында – ōdenesdæġ (апта күндерінің қалғаны сияқты латынша сөзінен алынған) кездеседі. Воденнің Грим деген есіммен де белгілі болғаны туралы болжам бар, бұл есім Дартмурдағы Гримспунд, Норфолктегі Гримс Грейвс және Линкольнширдегі Гримсби («Гримнің ауылы») сияқты ағылшын жер-су атауларында кездеседі. Себебі, скандинавиялық мифологияда Один құдайы Гримнир деп те аталады. Жер-су атауларын зерттеуші Маргарет Геллинг Англиядағы Грим жер-су атаулары Воден жер-су атауларынан екі есе көп екенін атап өткендіктен, Гримнің Аңглосаксон Англиясында әрқашан Воденмен байланысты болғаны туралы пікірге қарсы ескертті. Аңглосаксон Англиясында ең көп таралған екінші құдай – Тунор. Оның белгілері – балға және свастика, бұл оның нөсер жаңбырларын бейнелейтін символы. Екеуі де аңглосаксондық қабірлерде табылған, соңғысы кремациялық урналарда жиі кездеседі. Тунор жер-су атауларының көптеген атауларында ежелгі ағылшын тіліндегі lēah («орман» немесе «орман ішіндегі алаң») сөзі кездеседі, мысалы, Эссекстегі Тундерли және Тундерсли. Оның есімі басқа да қосылыстарда да кездеседі, мысалы, Суррейдегі Тундерфилд («Тунордың ашық алаңы») және Кенттегі Тунорес хлаў («Тунордың обасы»). Аңглосаксондықтардың үшінші құдайы – Тив. Аңглосаксон руналық поэмасында Тир жұлдыз Поляриспен байланыстырылған, құдай емес. Дегенмен, Тив соғыс құдайы болған деген болжам бар. Дунн Тивті ең жоғарғы жаратушы құдай болуы мүмкін деп болжады, бірақ ол алыс болған деп саналды. Тив есімі Суррейдегі Туесли («Тив орманы немесе алаңы»), Уорвикширдегі Тайсо («Тив төбесі») және Ворчестерширдегі Тайсмир («Тив тоғаны») сияқты жер-су атауларында анықталған. Англосаксон дәуіріндегі кейбір қаруларда және кремациялық урналарда пайда болған «Т» рунасы Тивке сілтеме болуы мүмкін. Сонымен қатар, [[Wikt:tiwesdæg, қазіргі ағылшын тілінде «сәрсенбі» деп аталады. Аңглосаксондық пұтқа табынушылықтағы ең көрнекті әйел құдайы – Фриг болған, бірақ оның табынуына әлі де аз мәлімет бар. Дегенмен, ол «махаббат немесе мереке құдайы» болған деген болжам бар. Оның есімі Глостерширдегі Фретерне және Гэмпширдегі Фрифолк, Фробери және Фройл сияқты жер-су атауларының құрамдас бөлігі ретінде ұсынылған. Шығыс Саксониялық патшалық әулеті Сеакснеат деп аталатын біреуден шыққан деп мәлімдеді, ол құдай болуы мүмкін, себебі ескі саксондық шомылу рәсімінен өту анты мәсіхшілерден «Туннер, Воден және Саксноттан» бас тартуды талап етеді. Руналық поэмаларда Ингуин есімді құдай, ал жазушы Ассер Геат есімді құдай туралы айтқан. Христиан дінтасы, құрметті Беда, өзінің жазбаларында тағы екі әйел құдайды атады: көктем мерекесінде тойланатын Еостра және «даңқ» деген мағынаны білдіретін Грета. Аңглосаксондық мәтіндерде де құдайларға қатысты мәліметтер кездеседі. Аңглосаксондық Англияны қамтыған аймақта Скандинавияда немесе континенталды Еуропада табылған ағаштан жасалған антропоморфтық мүсіндер табылған жоқ. Мүмкін, мұндай мүсіндер әдетте ағаштан жасалған, ол археологиялық жазбаларда сақталмаған. Көптеген антропоморфтық бейнелер табылған, көбінесе Кентте және бірінші мыңжылдықтың бірінші жартысында жасалған. Дегенмен, оларды нақты құдаймен байланыстыру мүмкін болмады. Норфолктегі Спонг Хиллде табылған кремациялық урнаның қақпағында тақ отырған ер адамның бейнесі бейнеленген, ол Воденнің тақта отырған бейнесі болуы мүмкін деп жорылған. Сондай-ақ, көптеген кремациялық урналарда әртүрлі символдар табылған, олардың ішінде свастикалар Тунормен байланысты символдар ретінде жорылған.

Anglo Saxon paganism was a polytheistic belief system, with its practitioners believing in many deities. However, most Christian Anglo Saxon writers had little or no interest in the pagan gods, and thus did not discuss them in their texts. The Old English words for a god were ēs and ōs, and they may be reflected in such place names as Easole ("God's Ridge") in Kent and Eisey ("God's Island") in Wiltshire. The deity for whom we have most evidence is Woden, as "traces of his cult are scattered more widely over the rolling English countryside than those of any other heathen deity". Place names containing Wodnes or Wednes as their first element have been interpreted as references to Woden, and as a result his name is often seen as the basis for such place names as Woodnesborough ("Woden's Barrow") in Kent, Wansdyke ("Woden's Dyke") in Wiltshire, and Wensley ("Woden's Woodland Clearing" or "Woden's Wood") in Derbyshire. The name Woden also appears as an ancestor of the royal genealogies of Kent, Wessex, East Anglia and Mercia, resulting in suggestions that after losing his status as a god during the Christianisation process he was euhemerised as a royal ancestor. Woden also appears as the leader of the Wild Hunt, and he is referred to as a magical healer in the Nine Herbs Charm, directly paralleling the role of his continental German counterpart Wodan in the Merseburg Incantations. He is also often interpreted as being cognate with the Norse god Óðinn and the Old High German Uuodan. Additionally, he appears in the Old English ancestor of Wednesday, Ƿōdenesdæġ ( a calque from its Latin equivalent, as are the rest of the days of the week). It has been suggested that Woden was also known as Grim – a name which appears in such English place names as Grimspound in Dartmoor, Grimes Graves in Norfolk and Grimsby ("Grim's Village") in Lincolnshire – because in recorded Norse mythology, the god Óðinn is also known as Grímnir. Highlighting that there are around twice as many Grim place names in England as Woden place names, the place name scholar Margaret Gelling cautioned against the view that Grim was always associated with Woden in Anglo Saxon England. The second most widespread deity from Anglo Saxon England appears to be the god Thunor. It has been suggested that the hammer and the swastika were the god's symbols, representing thunderbolts, and both of these symbols have been found in Anglo Saxon graves, the latter being common on cremation urns. A large number of Thunor place names feature the Old English word lēah ("wood", or "clearing in a wood"), among them Thunderley and Thundersley in Essex. The deity's name also appears in other compounds too, as with Thunderfield ("Thunor's Open Land") in Surrey and Thunores hlaew ("Thunor's Mound") in Kent. A third Anglo Saxon god that is attested is Tiw. In the Anglo Saxon rune poem, Tir is identified with the star Polaris rather than with a deity, although it has been suggested that Tiw was probably a war deity. Dunn has suggested that Tiw might have been a supreme creator deity who was nevertheless deemed distant. The name Tiw has been identified in such place names as Tuesley ("Tiw's Wood or Clearing") in Surrey, Tysoe ("Tiw's Hill Spur") in Warwickshire, and Tyesmere ("Tiw's Pool") in Worcestershire. It has been suggested that the "T" rune which appears on some weapons and crematory urns from the Anglo Saxon period may be references to Tiw. Also, there is [[Wikt:tiwesdæg, which in Modern English has become "Tuesday." Perhaps the most prominent female deity in Anglo Saxon paganism was Frig; however, there is still very little evidence for her worship, although it has been speculated that she was "a goddess of love or festivity". Her name has been suggested as a component of the place names Fretherne in Gloucestershire, and Freefolk, Frobury, and Froyle in Hampshire. The East Saxon royalty claimed lineage from someone known as Seaxnēat, who might have been a god, in part because an Old Saxon baptismal vow calls on the Christian to renounce "Thunaer, Woden and Saxnot". A runic poem mentions a god known as Ingwine and the writer Asser mentioned a god known as Gēat. The Christian monk known as the Venerable Bede also mentioned two further goddesses in his written works: Eostre, who was celebrated at a spring festival, and Hretha, whose name meant "glory". References to idols can be found in Anglo Saxon texts. No wooden carvings of anthropomorphic figures have been found in the area that once encompassed Anglo Saxon England that are comparable to those found in Scandinavia or continental Europe. It may be that such sculptures were typically made out of wood, which has not survived in the archaeological record. Several anthropomorphic images have been found, mostly in Kent and dated to the first half of the seventh century; however, identifying these with any particular deity has not proven possible. A seated male figure appears on a cremation urn's lid discovered at Spong Hill in Norfolk, which was interpreted as a possible depiction of Woden on a throne. Also found on many crematory urns are a variety of symbols; of these, the swastikas have sometimes been interpreted as symbols associated with Thunor.

Саңырауқұлақ

Көптеген англосаксондық зерттеушілер англосаксондық пұтқа табынушылықтың анимистік негізде болғанын болжады, олар әр түрлі рухтар және адам емес жандар, мысалы, эльфтер, гномдар және аждаһарлар мекендейтін ландшафтқа сенген. Мысалы, ағылшын әдебиеттанушысы Ричард Норт оны "анимизмге негізделген табиғи дін" деп сипаттады. Данн болса, англосаксондық пұтқа табынушылардың көптеген күнделікті әрекеттері негізгі құдайлармен емес, "кішірек үстіміздік күштермен" болғанын айтты. Ол сондай-ақ бұл жандар кейінірек ағылшын халқының перилерге сенуімен ұқсас болуы мүмкін деп болжады. Кейінгі англосаксондық мәтіндер эльфтер (ælfe) туралы сенімдерге сілтеме жасайды, олар ер адам ретінде бейнеленген, бірақ гендерлік шекараны бұзатын және әйелдік белгілері бар; бұл эльфтер ежелгі пұтқа табынушылықтың бір бөлігі болуы мүмкін. Эльфтер христиандыққа дейінгі кезеңде де маңызды рөл атқарған сияқты, себебі англосаксон тіліндегі ælf префиксі ертедегі есімдерде кездеседі, мысалы, Ælfsige (эльф жеңісі), Ælfwynn (эльф досы), Ælfgar (эльф найзасы), Ælfgifu (эльф сыйы), Ælfric (эльф күші) және Ælfred (қазіргі "Альфред", "эльф кеңесі" деген мағынаны білдіреді) және тағы да басқалар. Әртүрлі көне ағылшын жер аттары түрсаларға (гиганттарға) және германдық аждаһарларға (аждаһаларға) сілтеме жасайды. Дегенмен, мұндай аттар ертедегі англосаксондық Англияның пұтқа табынушылық кезеңінде пайда болмаған, кейінірек дамыған болуы мүмкін.

Аңыздар мен поэзия

Христиандыққа дейінгі англосаксондық Англияда аңыздар мен басқа да әңгімелер жазбаша түрінде сақталмай, ауызша таратылды; осы себепті бүгінгі күні олардың өте аз бөлігі ғана жетіп келді. «Беовульф» және «Деордың зар жыры» екеуінде де мифологиялық темірші Вейланд туралы айтылады, ал оның бейнесі Франк қорапшасында да кездеседі. Сонымен қатар, Х ғасырға жататын шарттарда Вейланд есімімен байланысты екі жер аты тіркелген. Бұл тұлғаның мифологиялық әңгімелері скандинавиялық дереккөздерде толыққандырақ жазылған. Ағылшын-саксондық эпостық поэзияның жалғыз сақталған үлгісі – «Беовульф» дастаны, ол христиан монахы Сепаның біздің заманымыздың VIII-XI ғасырлары аралығында жазған қолжазбасынан белгілі. Оқиға Англияда емес, Скандинавияда өтеді және Геаттық жауынгер Беовульфтың Данияға барып, Хротгар патшалығын дүрліктірген Грендел атты жынды және кейін Гренделдің анасын жеңуі төңірегінде айналады. Осыдан кейін ол Геатландтың патшасы болып, ақыры айдаһармен шайқаста қаза табады. XVIII және XIX ғасырлардың басында «Беовульфтың» англосаксондық емес, скандинавиялық христиандық ертегі екеніне кеңінен сенеді. 1936 жылы Дж.Р.Р. Толкиннің «Беовульф: Монстрлар мен сыншылар» атты ықпалды зерттеуі жарық көргенге дейін «Беовульф» ағылшын поэмасы ретінде орнықты. Поэмада өртеу сияқты пұтқа табынушылық амалдарына сілтемелер бар, сонымен қатар христиан Құдайы туралы көптеген айтылымдар және Киелі кітаптағы Қабыл мен Әбіл туралы мифтер келтіріледі. Англосаксондық Англиядағы сауаттылықтың шектеулі болуын ескерсек, поэманың авторы дін қызметкері немесе дін қызметкерлерімен байланысты адам болған болуы мүмкін. Дегенмен, кейбір ғалымдар оның англосаксондық пұтқа табынушылық туралы ақпаратты қамтиды деп қабылдауға күмәнданады, Патрик Вормалд «осы поэманы пұтқа табынушылықтың нағыз дәндерін табу үшін зор интеллектуалдық күш жұмсалды, бірақ өнімнің шала екенін мойындау керек. Ақын кейіпкерлерінің пұтқа табынушылар екенін білген болар, бірақ пұтқа табынушылық туралы көп білмеген». Кристин Фелл де «Беовульфты» жазған ақынның «сол кездегі» пұтқа табынушылық туралы «шамалы ғана түсінігі» болғанын айтты. Керісінше, Норт ақынның поэмада ашқан пұтқа табынушылық туралы көбірек білгенін, бұл кейбір тілдік ерекшеліктерде және сілтемелерде көрінуі мүмкін екенін мәлімдеді.

In pre Christian Anglo Saxon England, legends and other stories were transmitted orally instead of being written down; it is for this reason that very few survive today. In both Beowulf and Deor's Lament there are references to the mythological smith Weyland, and this figure also makes an appearance on the Franks Casket. There are moreover two place names recorded in tenth century charters that include Weyland's name. This entity's mythological stories are better fleshed out in Norse stories. The only surviving Anglo Saxon epic poem is the story of Beowulf, known only from a surviving manuscript that was written down by the Christian monk Sepa sometime between the eighth and eleventh centuries AD. The story it tells is set not in England but in Scandinavia, and revolves around a Geatish warrior named Beowulf who travels to Denmark to defeat a monster known as Grendel, who is terrorising the kingdom of Hrothgar, and later, Grendel's Mother as well. Following this, he later becomes the king of Geatland before finally dying in battle with a dragon. In the eighteenth and early nineteenth centuries, it was commonly believed that Beowulf was not an Anglo Saxon pagan tale, but a Scandinavian Christian one; it was not until the influential critical essay Beowulf: The Monsters and the Critics by J. R. R. Tolkien, delivered in 1936, that Beowulf was established as a quintessentially English poem that, while Christian, looked back on a living memory of paganism. The poem refers to pagan practices such as cremation burials, but also contains repeated mentions of the Christian God and references to tales from Biblical mythology, such as that of Cain and Abel. Given the restricted nature of literacy in Anglo Saxon England, it is likely that the author of the poem was a cleric or an associate of the clergy. Nonetheless, some academics still hold reservations about accepting it as containing information pertaining to Anglo Saxon paganism, with Patrick Wormald noting that "vast reserves of intellectual energy have been devoted to threshing this poem for grains of authentic pagan belief, but it must be admitted that the harvest has been meagre. The poet may have known that his heroes were pagans, but he did not know much about paganism." Similarly, Christine Fell declared that when it came to paganism, the poet who authored Beowulf had "little more than a vague awareness of what was done 'in those days'." Conversely, North argued that the poet knew more about paganism that he revealed in the poem, suggesting that this could be seen in some of the language and references.

Мәдениет

Археолог Сара Семпл атап өткендей, "алғашқы англосаксондардың рәсімдері христиандыққа дейінгі дәуірдің толық репертуарын қамтыды: құрбандық шалу, жасауылмен жерлеу, монументалды дөңгелектер, қасиетті табиғи құбылыстар және соңында құрылған бағаналар, киелі орындар мен храмдар", осылайша Еуропадағы басқа да христиандыққа дейінгі діндермен көптеген ортақ белгілері болды.

Жер-су белгілері

Жер атауларындағы дәлелдер христиан дінін қабылдаған англосакстардың ғибадат орындары ретінде пайдаланған кейбір жерлерді көрсетеді. Дегенмен, қазіргі уақытта осы орындарды культтік практика орындары деп түсіндіруді нақты қолдайтын археологиялық деректер жоқ. Ежелгі ағылшын тіліндегі *hearg* және *wēoh* есімдері жиі кездеседі, олар культтік кеңістіктерге сілтеме ретінде қарастырылған, бірақ бұл екі терминнің ерекше мағыналары болған болуы мүмкін. *Hearg* орындарының барлығы жоғары жерде орналасқан, Вильсон бұл орындардың белгілі бір топ үшін, мысалы, тайпа үшін, жылдың нақты уақытында ғибадат етуге арналған ортақ кеңістік болғанын айтқан. Археолог Сара Семпл де осындай бірнеше орындарды зерттеді, олардың барлығы кейінгі тарихқа дейінгі және римдік-британдық кезеңдегі белсенділікті көрсеткенмен, біздің заманымыздың VI және VII ғасырларынан аз деректер табылды. Ол *hearg* терминінің англосаксондық культтік орындарға емес, «британдық дәстүр мен қолданысқа» сілтеме жасағанын болжады. Вильсон *wēoh* орындарының орналасуы әртүрлі екенін, кейбіреулері жоғарыда, ал басқалары төменде екенін атап өтті, бірақ көпшілігі ежелгі жолдарға жақын болған. Осыған сәйкес, ол *wēoh* термині «жолаушыға қолжетімді кішкентай, жол бойындағы киіз үйін» білдіретінін айтты. Кейбір *wēoh* орындары жеке тұлғаның атына байланысты болғандықтан, Вильсон мұндай тұлғалар киіз үйдің иесі немесе қамқоршысы болуы мүмкін деп болжады. Көптеген жер атаулары христиан дінін қабылдағанға дейінгі құдайлардың есімдерін қамтиды және осы есімдерді ежелгі ағылшын тіліндегі *lēah* («орман» немесе «орман ішіндегі кеңістік») сөзімен біріктіреді, бұл культтік практика өткен қасиетті тоғайға куәлік ететінін көрсетеді. Басқа жер атаулары құдайдың есімін ландшафттағы биік нүктелермен байланыстырады, мысалы, *dūn* немесе *hōh*, бұл осындай жерлер культтік практика үшін қолайлы деп саналғанын көрсетеді. Алты мысалда құдайдың есімі *feld* («ашық жер») сөзімен байланысты, бұл жағдайда бұл қауымның ауыл шаруашылығына пайда әкелетін қасиетті орындар болған болуы мүмкін. Кейбір ежелгі ағылшын жер атаулары жануардың басын көрсетеді, мысалы, Тайн мен Уэрдегі Гейтсхед («Ешкінің басы») және Суррейдегі Вормс Хит («Жыланның басы»). Бұл атаулардың кейбіреулерінің пұтқа табынушылық дінімен байланысы болуы мүмкін, мысалы, бағанаға орнатылған құрбандыққа шалынған жануардың басы немесе оның бейнесі; сонымен қатар, бұл жер атауларының кейбіреуі немесе барлығы жергілікті ландшафт ерекшеліктерін сипаттау үшін қолданылған метафоралар болуы мүмкін.

Place name evidence may indicate some locations which were used as places of worship by the pre Christian Anglo Saxons. However, no unambiguous archaeological evidence currently supports the interpretation of these sites as places of cultic practice. Two words that appear repeatedly in Old English place names hearg and wēoh, have been interpreted as being references to cult spaces, however it is likely that the two terms had distinctive meanings. These hearg locations were all found on high ground, with Wilson suggesting that these represented a communal place of worship for a specific group, such as the tribe, at a specific time of year. The archaeologist Sarah Semple also examined a number of such sites, noting that while they all reflected activity throughout later prehistory and the Romano British period, they had little evidence from the sixth and seventh centuries CE. She suggested that rather than referring to specifically Anglo Saxon cultic sites, hearg was instead used in reference to "something British in tradition and usage." Highlighting that while wēoh sites vary in their location, some being on high ground and others on low ground, Wilson noted that the majority were very close to ancient routeways. Accordingly, he suggested that the term wēoh denoted a "small, wayside shrine, accessible to the traveller". Given that some wēoh sites were connected to the name of an individual, Wilson suggested that such individuals may have been the owner or guardian of the shrine. A number of place names including reference to pre Christian deities compound these names with the Old English word lēah ("wood", or "clearing in a wood"), and this may have attested to a sacred grove at which cultic practice took place. A number of other place names associate the deity's name with a high point in the landscape, such as dūn or hōh, which might represent that such spots were considered particularly appropriate for cultic practice. In six examples, the deity's name is associated with feld ("open land"), in which case these might have been sanctuaries located to specifically benefit the agricultural actions of the community. Some Old English place names make reference to an animal's head, among them Gateshead ("Goat's Head") in Tyne and Wear and Worms Heath ("Snake's Head") in Surrey. It is possible that some of these names had pagan religious origins, perhaps referring to a sacrificed animal's head that was erected on a pole, or a carved representation of one; equally some or all of these place names may have been descriptive metaphors for local landscape features.

Салынған құрылыстар

Англо-саксон дәуірінің алғашқы кезеңінен ешқандай ғибадат үйі сақталмаған, сондай-ақ, сол кездегі сурет немесе мұндай құрылыстың нақты сипаттамасы да жоқ. Дегенмен, англо-саксон әдебиеттерінде христиан дінінен бұрынғы ғибадат орындарына қатысты төрт сілтеме бар. Олардың үшеуі Беданың «Шіркеу тарихы» еңбегінде кездеседі. Бірі – 601 жылы Рим папасы Григорий I-нің Меллитус аббатқа жазған хатынан алынған үзінді, онда ол христиан миссионерлерінің «санамдардың ғибадатханаларын» бұзбау керектігін, оларды қасиетті сумен шашып, шіркеулерге айналдыру керектігін айтқан. Бедадағы ғибадат орындарына екінші сілтеме – Нортумбрия королі Эдвинге қызмет еткен ықпалды ағылшын пұтқа табынушы дін қызметкері Коифи туралы талқылауында кездеседі. Ол христиан дініне аусқаннан кейін Гудманхамдағы ғибадатханаға найза тастап, сосын оны өртеп жіберген. Үшінші дерек – Шығыс Англия королі Рæдвальдтың ғибадатханасында христиан құдайына және «шайтандарға» арналған екі құрбандық алтары болғаны туралы мәлімет. Беда осы орындарды латынша «фанум» терминімен атаған; ол олардың шатыры бар-жоқ екенін нақты айтпаған, бірақ шатыры бар ғибадатхананы анық көрсететін «темплум» латын терминінен гөрі «фанумды» қолдануды жөн көрген. Алайда, Беда бұрын ешқашан пұтқа табынушылық орындарды тікелей көрмеген, сондықтан олардың қалай болғанын түсіну үшін әдеби дереккөздерге сүйенген. Археологиялық деректерді қорытындылап, С. Дж. Арнольд «ғибадатханалардың болуы мен сипаты қазірге дейін белгісіз» деген қорытындыға келді. Христиан дінінен бұрынғы ғибадатта қолданылған ғимараттың ең танымал археологиялық үміткері – Нортумберлендтегі Йеверинг кешеніндегі D2 ғимараты. Ғимараттың шығыс есігінің ішінде бұқа бас сүйектерімен толтырылған шұңқыр табылды, олар құрбандық деп түсіндірілді, ал ғимараттың ішіндегі екі тіреу тесігі құдайлардың мүсіндерін ұстауға арналған деп жорылған, сондай-ақ ғимаратта тұрмыстық қолданысқа қатысты ешқандай іздер табылған жоқ, бұл оның ерекше мақсаты болғанын көрсетеді. Блэрдің пікірінше, VI-VII ғасырлардың соңында ғибадатханалардың құрылысының дамуы христиандық идеялардың сіңірілуін көрсетеді. Археологиялық зерттеулер кезінде Кенттегі Лайминге және Сассекстегі Бишопстоун сияқты англо-саксон зираттарында басқа да ықтимал ғибадатханалар немесе киелі орындар табылды. Рим папасы Григорий пұтқа табыну орындарын шіркеулерге айналдыру туралы айтқанмен, археологиялық зерттеулер Англиядағы бұрынғы пұтқа табынушылық ғибадатханаларының үстіне шіркеулер салынғанын көрсететін нақты дәлелдерді әлі тапқан жоқ. Мүмкін, Григорийдің кеңесіне англо-саксондық христиандар құлақ қоймаған, бірақ крипттердің құрылысы және шіркеулердің қайта жаңартылуы бұрынғы пұтқа табынушылық негіздерін жойған болуы мүмкін. Блэр англо-саксон дәуірінің басындағы шаршы қоршаулардың бар екендігін көрсеткен, олар көбінесе тік тұрған тіреулермен жабдықталған және көбінесе ертедегі тарихи ескерткіштерге, әсіресе қола дәуіріндегі күмбездерге орналасқан. Ол бұл орындардың ғибадатқа арналғанын және континенттік Еуропадан келген дәстүрге емес, Британиядағы Римге дейінгі темір дәуірінен бастау алған шаршы қоршау салу дәстүріне негізделгенін, осылайша жергілікті британдық идеялардың ертедегі англо-саксондық культке сіңірілуін көрсететінін дәлелдеді. Блэрдің пікіріне сүйене отырып, археолог Сара Семпл ертедегі англо-саксондық Англияда мұндай күмбездер «рухтардың, ата-бабалардың немесе құдайлардың мекені» ретінде түсініліп, соған сәйкес ғибадат орындары ретінде қолданылған болуы мүмкін деп болжады. Семплдің айтуынша, «ландшафттағы ежелгі қалдықтар англо-саксондықтардың санасында кең, құдіретті, рухани және резонанстық ландшафттың бөлігі ретінде маңызды орын алды». Блэрдің пікірінше, ғибадат құрылыстарына қатысты археологиялық дәлелдердің аз болуының себебі ертедегі англо-саксондық Англиядағы көптеген ғибадат орындарында ғимараттар болмаған болуы мүмкін. Осыны растау үшін ол Солтүстік Еуропаның басқа жерлеріндегі этнографиялық жазбаларды келтірді, мысалы, Манси халқының арасында ғибадатханалар негізгі қоныстанған аймақтан алыс орналасқан және бұтақтармен, арқандармен, маталармен және суреттермен белгіленген, олардың ешқайсысы археологиялық із қалдырмайды. Арнольд христиан дінін қабылдағанға дейінгі англо-сакстар белгілі бір жерлерде ырым-жырымдарды жасады деп ойлау қате болуы мүмкін деп болжады, оның орнына мұндай тәжірибелер тұрмыстық аумақта жүргізілгенін ұсынды. Дәлел ретінде ол англо-саксондық елді мекендерде қазылған белгілі бір кен орындарын көрсетті, мысалы, Каудери Даунда балшық пен тас үңгірдің үстіне қойылған ересектегі сиырдың денесі. Елді мекендерде адам және жануар сүйектерін табу континенттік тәжірибелермен және Британиядағы темір дәуірі мен римдік дәуірдегі тәжірибелермен салыстырылады.

No cultic building has survived from the early Anglo Saxon period, and nor do we have a contemporary illustration or even a clear description of such a structure. However, there are four references to pre Christian cultic structures that appear in Anglo Saxon literary sources. Three of these can be found in Bede's Ecclesiastical History. One is a quotation from a letter written in 601 by Pope Gregory the Great to the Abbot Mellitus, in which he stated that Christian missionaries need not destroy "the temples of the idols" but that they should be sprinkled with holy water and converted into churches. A second reference to cultic spaces found in Bede appears in his discussion of Coifi, an influential English pagan priest for King Edwin of Northumbria, who – after converting to Christianity – cast a spear into the temple at Goodmanham and then burned it to the ground. The third account was a reference to a temple in which King Rædwald of East Anglia kept an altar to both the Christian God and another to "demons". Bede referred to these spaces using the Latin term fanum; he did not mention whether they were roofed or not, although he chose to use fanum over the Latin term templum, which would more clearly describe a roofed temple building. However, Bede probably never saw a pagan cultic space first hand, and was thus relying on literary sources for his understanding of what they looked like. Summarising the archaeological evidence, C. J. Arnold concluded that "the existence and nature of possible shrines remain intangible at present". The best known archaeological candidate for a building used in pre Christian cultic practice is Building D2 at the Yeavering complex in Northumberland. Inside the east door of the building was a pit filled with ox skulls, which have been interpreted as sacrificial deposits, while two post holes inside the building have been interpreted as evidence for holding statues of the deities, and the building also showed no evidence of domestic usage, suggesting some special function. Blair suggested that the development of temple buildings in the late sixth and seventh centuries reflects the assimilation of Christian ideas. Other possible temples or shrine buildings have been identified by archaeological investigation as existing within such Anglo Saxon cemeteries as Lyminge in Kent and Bishopstone in Sussex. Although Pope Gregory referred to the conversion of pagan cult spaces into churches, no archaeological investigation has yet found any firm evidence of churches being built on top of earlier pagan temples in England. It may be that Gregory's advice was never taken by the Anglo Saxon Christians, although it is possible that the construction of crypts and the rebuilding of churches have destroyed earlier pagan foundations. Blair highlighted evidence for the existence of square enclosures dating from the early Anglo Saxon period which often included standing posts and which were often superimposed on earlier prehistoric monuments, most notably Bronze Age barrows. He argued that these were cultic spaces, and that – rather than being based on a tradition from continental Europe – they were based on a tradition of square enclosure building that dated back to the Pre Roman Iron Age in Britain, thus reflecting the adoption of indigenous British ideas into early Anglo Saxon cult. Building on Blair's argument, the archaeologist Sarah Semple suggested that in Early Anglo Saxon England such barrows might have been understood as "the home of spirits, ancestors or gods" and accordingly used as cultic places. According to Semple "ancient remains in the landscape held a significant place in the Anglo Saxon mind as part of a wider, numinous, spiritual and resonant landscape". Blair suggested that the scant archaeological evidence for built cultic structures may be because many cultic spaces in early Anglo Saxon England did not involve buildings. Supporting this, he highlighted ethnographically recorded examples from elsewhere in Northern Europe, such as among the Mansi, in which shrines are located away from the main area of settlement, and are demarcated by logs, ropes, fabrics, and images, none of which would leave an archaeological trace. Arnold suggested that it may be mistaken to assume that the pre Christian Anglo Saxons carried out ritual activity at specific sites, instead suggesting that such practices occurred within the domestic area. As evidence, he pointed to certain deposits that have been excavated in Anglo Saxon settlements, such as the deposition of an adult cow above a pit of clay and cobbles which had been placed at Cowdery's Down. The deposition of human and animal bone in settlement sites has parallels both with continental practices and with Iron Age and Romano British practices in Britain.

Мәдениет ағаштары мен мегалиттер

Ежелгі ағылшын әдебиетінде христиан дініне дейінгі қасиетті ағаштар туралы тікелей сілтемелер жоқтың қасы болса да, кейбір кешірек англосаксон жазалауларында ағаштарға, тастарға және құдықтарға табыну айыпталады. 680 жылдары христиан жазушысы Альдхельм «жаман жылан мен бұғымен» байланысты тіректерді, бұрынғы пұтқа табынушылардың қолданысын атап көрсетті, сондай-ақ көптегендері христиандық құлшылық орындарына айналғанын қуанышпен баялады. Альдхельм латын тіліндегі ermula cruda («шикі тіректер») терминдерін қолданды, бірақ оның нақты не туралы айтқаны белгісіз болды; мүмкін, бұл ағаштан жасалған тотем тірегіне немесе қайта пайдаланған неолиттік менхирге ұқсас нәрсе болуы мүмкін. Мини Альдхельмнің жылан мен бұғы туралы айтқаны, тіректің үстіндегі жануардың басын бейнелеуді сипаттауы мүмкін деп болжады, онда ол жануардың бас атымен аталатын жерлермен байланысты болуы мүмкін. Солтүстік бұл жылан мен бұғының пұтқа табынумен байланысты жануарлар екеніне сенеді. Христиандыққа дейінгі қасиетті ағаштардың орналасқан жерін анықтау қиын. Дегенмен, кейбір жерлерде жер атауларында қасиетті ағаштар мен тоғайлар туралы айтылуы мүмкін. Блэр англосаксон жер атауларындағы ежелгі ағылшын тіліндегі bēam («ағаш») сөзінің қолданылуы ерекше ағашқа сілтеме болуы мүмкін деп ұсынды. Сондай-ақ, ол штапол («пост» немесе «баған») бар жер атаулары тірі кезінде қастерленген және өлгеннен кейін оюлы бағаналарға айналған ағаштарды білдіруі мүмкін екенін айтты. Мысалы, Эссекстегі Тюрстабл Хундерд пен Кенттегі Тюрстапл ежелгі ағылшын тіліндегі Þunres stapol сөзінен шыққан сияқты, бұл «Тунордың тірегі» дегенді білдіреді. Археологиялық зерттеулерде Йеверингте діни мақсаты болған үлкен тірек табылған. Мұндай тіректердің мақсаты әлі де даулы; кейбіреулері қабір белгілерін білдіруі мүмкін, ал басқалары топтың немесе рудың өзіндік ерекшелігін немесе белгіленген аумақты, жиналу орындарын немесе қасиетті орындарды көрсетуі мүмкін. Мұндай ағаш тіректерді христиан дініне өткеннен кейін үлкен крестке айналдыру оңай болды, сондықтан осы қасиетті орындардың көптегені христиандық контекстінде діни орындар ретінде сақталған болуы мүмкін. Сондай-ақ, Рутвелл кресі сияқты кейбір кешірек англосаксон тас кресттерін безендірген жүзімдік өрнектердің үлгілері христиандыққа дейінгі ағашқа табынуға оралудың инкультурация түрі болуы мүмкін деген пікір бар. Бинтли айтқандай, англосаксон христиандық сенімдеріне қасиетті ағаштар туралы христиандыққа дейінгі сенімдердің әсерін «язықшылықтың қалдығы ретінде емес, алғашқы ағылшын христиандығының толыққанды біріктірілген аспектісі ретінде» қарастыру керек.

Although there are virtually no references to pre Christian sacred trees in Old English literature, there are condemnations of tree veneration as well as the veneration of stones and wells in several later Anglo Saxon penitentials. In the 680s, the Christian writer Aldhelm referred to the pagan use of pillars associated with the "foul snake and stag", praising the fact that many had been converted into sites for Christian worship. Aldhelm had used the Latin terms ermula cruda ("crude pillars"), although it was unclear what exactly he was referring to; possibly examples include something akin to a wooden totem pole or a re used Neolithic menhir. Meaney suggested that Aldhelm's reference to the snake and stag might be describing a representation of an animal's head atop a pole, in which case it would be related to the animal head place names. North also believed that this snake and stag were animals with pagan religious associations. It remains difficult to determine the location of any pre Christian holy trees. However, there are cases where sacred trees and groves may be referenced in place names. Blair suggested that the use of the Old English word bēam ("tree") in Anglo Saxon place names may be a reference to a special tree. He also suggested that the place names containing stapol ("post" or "pillar") might have represented trees that had been venerated when alive and which were transformed into carved pillars after their death. For instance, both Thurstable Hundred in Essex and Thurstaple in Kent appear to have derived from the Old English Þunres stapol, meaning 'Pillar of Þunor'. Archaeologically, a large post was discovered at Yeavering which has been interpreted as having a religious function. The purpose of such poles remains debatable, however; some might have represented grave markers, others might have signalised group or kin identities, or marked territory, assembly places, or sacred spaces. Such wooden pillars would have been easy to convert into large crucifixes following the conversion to Christianity, and thus a number of these sacred sites may have survived as cultic spaces within a Christian context. It has also been suggested that the vinescroll patterns that decorated a number of Late Anglo Saxon stone crosses, such as the Ruthwell Cross, may have been a form of inculturation harking back to pre Christian tree veneration. As Bintley commented, the impact of pre Christian beliefs about sacred trees on Anglo Saxon Christian beliefs should be interpreted "not as pagan survivals, but as a fully integrated aspect of early English Christianity".

Құрбандық

Христиандық дереккөздер Англияның англосаксондық жерінде язычниктер жануарларды құрбандыққа шалуды жиі айыптаған. VII ғасырда язықша құрбандықтарға қарсы алғашқы заңдар пайда болды, ал «Theodori Paenitentiale» еңбегінде құрбандық жасау немесе құрбандық етін жеу үшін бір жылдан он жылға дейінгі тәуба тағайындалды. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, ет көбінесе жерлеу рәсімдерінде құрбандық ретінде қолданылған, ал көптеген жағдайларда толық жануар денелері қабірлерге қойылған. Бұл археологиялық деректерге қатысты Плюсковский бұл «алғашқы англосаксон қоғамында кең таралған және орнықты дәстүрді» көрсетеді деген пікір білдірді. Жазба және археологиялық деректердің екеуі де олардың өгіздерді басқа түрлерге қарағанда көбірек құрбандыққа шалғандарын көрсетеді. Ежелгі ағылшынша мартирологиясында қараша айы (Ежелгі ағылшынша Blōtmōnaþ – «құрбандық айы») құрбандықтармен ерекше байланысты болғандығы айтылады:

Ежелгі ағылшынша аударма: Sē mōnaþ is nemned Novembris on Lǣden, and on ūre ġeþēode "blōtmōnaþ", for þon þe ūre ieldran, þā hīe hǣðene wǣron, on þām mōnaþe hīe blēoton ā, þæt is þæt hīe betāhton and benemdon heora dēofolġieldum þā nēat þā þe hīe woldon sellan. «Бұл ай латын тілінде Novembris деп аталады, ал біздің тілімізде «құрбандық айы» деп аталады, себебі біздің ата-бабаларымыз, олар язычник болған кезде, осы айда әрдайым құрбандық шалған; яғни, олар өздерінің құдайларына құрбан етуге ниеттенген малды алып, бағыштаған». Жануарлардың сүйектері ритуалдық сипатта жерленген бірнеше жағдай кездеседі, мысалы, Беркширдегі Фрилфордта шошқаның немесе қабанның басы алты жалпақ таспен және үстіне екі римдік дәуірдің плиткасымен жерленген, ал Кембриджширдегі Сохамдағы англосаксон зиратында өгіздің басы төмен қаратылып жерленген. Археолог Дэвид Уилсон мұның «язықша құдайға құрбандық шалудың дәлелі» болуы мүмкін екенін айтты. Фольклоршы Жаклин Симпсон орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басында тіркелген кейбір ағылшын халықтық әдет-ғұрыптары, мысалы, басы кесілген жануардың басын бағанаға қою, христиан дінінен бұрынғы құрбандық рәсімдерінен бастау алады деп болжайды. Германия Еуропасының басқа аймақтарынан айырмашылығы, англосаксондық Англияда адам құрбандығы жасалғаны туралы жазба деректер жоқ. Дунн христиан жазушылары мұндай амалдар жасалып жатыр деп сенген болса, оларды қатты айыптаған болар еді деп болжады. Дегенмен, тарихшы Хильда Эллис Дэвидсон «англосаксондықтар адам құрбандығын, тіпті ол олардың өмірінде үлкен рөл атқармаса да, білген болуы керек» деген пікір білдірді. Ол құрбандық ретінде құлдардың, қылмыскерлердің немесе соғыс тұтқындарының пайдаланылғанын және мұндай құрбандықтар тек дағдарыс кезінде ғана, мысалы, оба, ашаршылық немесе шабуыл кезінде жасалғандығын айтты. Алайда Саттон-Ху жерлеу орнындағы 23 мәйіттің құрбандыққа шалынған адамдар екендігі және олар қасиетті ағашқа жиналып, содан асылып өлтірілгені туралы болжамдар бар. Сонымен қатар, Йоркшир Волдсіндегі Севербиде табылған англосаксон әйелінің мәйіті оның құрбандық ретінде немесе онымен бірге өмірден кейінгі өмірге бірге тірі көмілгенін көрсетеді. Англия өзендерінен, мысалы, Темза өзенінен найзалар, қылыштар, балталар және қалқан жабдықтары сияқты қару-жарақтар табылды, бірақ Еуропаның басқа жерлерінде табылғандармен салыстырылатын ылғалды жерлерде ірі қару-жарақтар жиынтығы табылған жоқ.

Old English Translation Sē mōnaþ is nemned Novembris on Lǣden, and on ūre ġeþēode "blōtmōnaþ", for þon þe ūre ieldran, þā hīe hǣðene wǣron, on þām mōnaþe hīe blēoton ā, þæt is þæt hīe betāhton and benemdon heora dēofolġieldum þā nēat þā þe hīe woldon sellan. "The month is called Novembris in Latin, and in our language 'sacrifice month', because our ancestors, when they were heathens, always sacrificed in this month; that is, they took and devoted to their idols the cattle which they wished to offer." There are several cases where animal remains were buried in what appears to be ritualistic conditions, for instance at Frilford, Berkshire, a pig or boar's head was buried with six flat stones and two Roman era tiles then placed on top, while at an Anglo Saxon cemetery in Soham, Cambridgeshire, an ox's head was buried with the muzzle facing down. Archaeologist David Wilson stated that these may be "evidence of sacrifices to a pagan god". The folklorist Jacqueline Simpson has suggested that some English folk customs recorded in the late medieval and early modern periods involving the display of a decapitated animal's head on a pole may derive their origins from pre Christian sacrificial practices. Unlike some other areas of Germanic Europe, there is no written evidence for human sacrifice being practised in Anglo Saxon England. Dunn suggested that had Christian writers believed that such practices were being carried out then they would have strongly condemned them. Nevertheless, the historian Hilda Ellis Davidson expressed the view that "undoubtedly human sacrifice must have been known to the Anglo Saxons, even if it played no great part in their lives". She suggested that those who were used as victims included slaves, criminals, or prisoners of war, and that such sacrifices were only resorted to in times of crisis, such as plagues, famine, or attack. There has however been speculation that 23 of the corpses at the Sutton Hoo burial site were sacrificial victims clustered around a sacred tree from which they had been hanged. Alongside this, some have suggested that the corpse of an Anglo Saxon woman found at Sewerby on the Yorkshire Wolds suggested that she had been buried alive alongside a nobleman, possibly as a sacrifice, or to accompany him to the afterlife. Weapons, among them spears, swords, seaxes, and shield fittings have been found from English rivers, such as the River Thames, although no large scale weapons deposits in wetlands have been discovered that are akin to those found elsewhere in Europe.

Діни қызметкерлер мен патшалар

Уилсон мәлімдеме жасап, англосаксон Англиясында христиан дініне дейінгі дін қызметкерлері туралы «іс жүзінде ештеңе» белгілі екенін айтты, бірақ сақталған мәтіндік дереккөздерде англосаксондық пұтқа табынушы дін қызметкерлеріне қатысты екі сілтеме бар. Олардың бірі – Беденің Нортумбрияның Коифи туралы жазбасы. Норт Чейнидің патшалардың құдайлар мен халық арасында делдалдық жасағандығы туралы пікірін қолдады. Йеверингте қазылған және АХ қабірі деп белгіленген бірнеше жерленген қабірлердің бірі христиан дініне дейінгі дін қызметкеріне тиесілі деп жорылған; сүйектерді зерттеушілер денені жынысын немесе жасын анықтай алмаса да, оның аяқтарының жанында ешкінің басы және металл әбзелдері бар ұзын ағаш таяқ табылған. Сондай-ақ, биологиялық жағынан еркек болған, бірақ әйел киімінде жерленген адамдар англосаксон Англиясындағы магико-діни мамандықтардың бір түрін білдіруі мүмкін деген ұсыныстар да бар. Бұл адамдар ежескі скандинав тіліндегі дереккөздерде жазылған Сейдрге ұқсас болған деп болжанады. Бұл мүмкіндік Тациттың «Германия» еңбегінде әйел киімін киген еркек пұтқа табынушы дін қызметкері туралы айтқан оқиғасымен байланысты. Кэмпбелл ертедегі англосаксон Англиясында дене жазаларын ұйымдастырған діни билік болған болуы мүмкін екенін, ал мемлекеттік билік бұл рөлді христиан дініне көшкен кезде ғана атқарғанын айтты. «Құдайға бағышталған патшалық» концепциясы қазіргі ғылымда көп сенімге ие емес. Германдық пұтқа табынушылық қоғамы иерархиялық түрде құрылған, оның басында тайпалық басшы немесе цининг («патша») тұрды, ол әскери жетекші, жоғары судья және жоғары дін қызметкері ретінде де әрекет етті. Тайпалық бірлестік келісім-шарттарды (ǣ) және тайпа ішіндегі жеке отбасылар немесе туыстар арасындағы қақтығыстарды реттейтін әдет-ғұрыптар кодексімен байланысты болды. Патшадан төмен орналасқан аристократиялық қоғамға эалдорман, тегн, жоғары рев және рев (Англия) кірді. Сарайдағы лауазымдарға тил және скоп кірді. Хлафорд («лорд») атағы бастапқыда кез келген үйдің басшысын білдірді және ізбасар мен оның басшысы арасындағы адалдық қатынасын көрсетеді. Ертедегі англосаксон соғысында тайпалық жауынгерлік қоғамдарға тән эндемикалық соғыстың көптеген аспектілері болды. Ол өздерінің лордтары үшін соғысуға ант берген және өздерінің қол астындағыларына жомарттық көрсетуге міндетті болған қолдаушыларға негізделген. Англосаксондықтар германдық сакральдық патшалық институтын мұра етті. Патша (cyning) патшалық отбасының немесе цынның жарамды мүшелері арасынан Витенгемот сайлады, ол ертеректегі фолкмутты ауыстырған элитаның жиналысы, ол германдық тингіне, барлық еркін адамдардың жиналысына тең болды. Сайланған адам әдетте соңғы патшаның ұлы болды. 9 ғасырда Уэссекстің гегемониясымен рулық патшалық аяқталды, ал 10 ғасырда Англияның біріккен патшалығы құрылды. Патшалыққа құрмет көрсету англосаксондық қоғамның орталық бөлігі болды. Патшаның лауазымы жоғары дін қызметкерінің лауазымымен теңестірілді. Өзінің құдайлық тегімен ол халықтың «бақытын» білдірді немесе тіпті оның өзі болды. Патшалық институтының маңыздылығын «Беовульф» поэмасы қолданған «патша» сөзінің 26 синонимінен көруге болады. Бретвалда атағы Британиядағы қандай да бір формалды немесе салтанатты биліктің мәртебесін білдірген сияқты, бірақ оның 9 ғасырдан бұрын пайда болғаны белгісіз, және егер болса, онда қандай артықшылықтар болғаны белгісіз. Патрик Вормалд оны «объективті түрде танылған лауазымнан гөрі субъективті түрде танылған мәртебе» деп түсіндіреді және оның Саутгамбрия патшаларының пайдасына қолданылуының жағымсыздығын атап көрсетеді.

Wilson stated that "virtually nothing" was known of the pre Christian priesthood in Anglo Saxon England, although there are two references to Anglo Saxon pagan priests in the surviving textual sources. One is that provided by Bede, which refers to Coifi of Northumbria. North has backed Chaney's view that kings mediated between the gods and the people on the basis of a lack of any obvious priesthood. One of the inhumation burials excavated at Yeavering, classified as Grave AX, has been interpreted as being that of a pre Christian priest; although the body was not able to be sexed or aged by osteoarchaeologists, it was found with a goat's skull buried by its feet and a long wooden staff with metal fittings beside it. There have also been suggestions that individuals who were biologically male but who were buried in female costume may have represented a form of magico religious specialists in Anglo Saxon England. It has been suggested that these individuals were analogous to the [[Seiðr recorded in Old Norse sources. This possibility is linked to an account provided by Tacitus in his Germania in which he refers to a male pagan priest who wore female clothing. Campbell suggested that it might have been priestly authorities who organised the imposition of physical penalties in early Anglo Saxon England, with secular authorities only taking on this role during the conversion to Christianity. The concept of 'sacral kingship' no longer has much credibility within scholarship. Germanic pagan society was structured hierarchically, under a tribal chieftain or cyning ("king") who at the same time acted as military leader, high judge and high priest. The tribe was bound together by a code of customary proper behaviour or [[Wiktionary:sidu#Old English regulating the contracts (ǣ) and conflicts between the individual families or sibbs within the tribe. The aristocratic society arrayed below the king included the ranks of [[ealdorman, [[thegn, [[High reeve and [[Reeve (England). Offices at the court included that of the þyle and the sċop. The title of hlāford ("lord") denoted the head of any household in origin and expressed the relation to allegiance between a follower and his leader. Early Anglo Saxon warfare had many aspects of endemic warfare typical of tribal warrior societies. It was based on retainers bound by oath to fight for their lords who in turn were obliged to show generosity to their followers. The pagan Anglo Saxons inherited the common Germanic institution of sacral kingship. A king (cyning) was elected from among eligible members of a royal family or cynn by the [[Witenagemot, an assembly of an elite that replaced the earlier folkmoot, which was the equivalent of the Germanic thing, the assembly of all free men. The person elected was usually the son of the last king. Tribal kingship came to an end in the 9th century with the hegemony of Wessex culminating in a unified kingdom of England by the 10th century. The cult of kingship was central to pagan Anglo Saxon society. The king was equivalent to the position of high priest. By his divine descent he represented or indeed was the "luck" of the people. The central importance of the institution of kingship is illustrated by the twenty six synonyms for "king" employed by the Beowulf poet. The title of Bretwalda appears to have conveyed the status of some sort of formal or ceremonial overlordship over Britain, but it is uncertain whether it predates the 9th century, and if it does, what, if any, prerogatives it carried. Patrick Wormald interprets it as "less an objectively realised office than a subjectively perceived status" and emphasises the partiality of its usage in favour of Southumbrian kings.

Жерлеу рәсімдері

Зираттар – англосаксон археологиясының ең көп зерттелген саласы, сондықтан англосаксондық пұтқа табыну дінінің жерлеумен байланысты ерекшеліктері туралы көптеген мәліметтер алынған. Біздің білуімізше, англосаксондықтардың жалған құдайларға табынуының ең жақсы зерттелген қыры – олардың жерлеу салты. Бұл салттарды Саттон-Ху, Спонг-Хилл, Приттлвелл, Снейп және Уокингтон-Волд сияқты әртүрлі археологиялық қазбаларда таптық. Паган англосаксондықтары арасында жерлеудің белгілі бір түрі болған жоқ, солтүстіктегі англдар кремацияны, ал оңтүстіктегі саксондықтар жерлеуді артық көреді, бірақ екі тәсіл де Англияның барлық аймақтарында, тіпті кейде бір зиратта кездесетін. Кремация жасалғанда, күл әдетте урнаға салынып, кейде қабірдегі заттармен бірге жерленетін. Археолог Дейв Уилсонның айтуынша, "паган англосаксон зиратында мәйітті батысқа басы қаратылып, батыс-шығыс бағытында жерлеу қалыпты жағдай болған, бірақ одан да көптеген ерекшеліктер кездесетін". Бұл діни сенімдерге байланысты болуы мүмкін, себебі жерлеу ордаларында да, кремацияларда да қабірдегі заттар жиі кездесетін. Еркін англосаксондық ерлерді жалған дәстүр бойынша кем дегенде бір қарумен, көбінесе сойылмен, бірақ кейде найзамен, семсермен немесе қалқанмен немесе олардың комбинациясымен жерлейтін. Сондай-ақ, мұндай қабірлерде адам емес жануарлардың дене бөліктері табылған көптеген жағдайлар тіркелген. Олардың арасында ешкілер мен қойлардың дене бөліктері ең көп кездеседі, бірақ өгіздердің бөліктері де жиі кездеседі, ал қаз, краб алмалары, қаз жұмыртқалары және жаңғақтар сияқты жеке жағдайларда қабірге қойылған. Сондықтан, мұндай заттардың марқұмның тамақтануына арналған екені жөнінде кең пікір қалыптасқан. Кейде жануарлардың бас сүйектері, әсіресе өгіздердің, сондай-ақ шошқалардың бас сүйектері адам қабірлеріне көмілген, мұндай дәстүр ежелгі Рим Британиясында да кездескен. Англосаксондық жерлеулердің кейбіреулерінде діни рәсімдер болған, яғни жерлеу кезінде олардың үстінен діни рәсімдер орындалған. Англосаксон кезеңінен бір қабірде бірнеше мәйіт табылған көптеген көп қабірлер бар, бірақ "әдет-ғұрыпты қамтитын түсіндіруге мүмкіндік беретін осындай қабірлердің шағын тобы бар". Мысалы, Линкольнширдегі Уэлбек төбесінде бассыз әйелдің мәйіті қарт ер адамның денесінің үстіне кері орналастырылған, ал басқа да ұқсас мысалдарда әйелдердің денелері ер адамдардың денелерінің үстіне қойылған. Бұл кейбір археологтарды суттей дәстүріне күдіктің тудырды, онда әйел еркектің жұбайы болып, оның өлімімен бірге өлу үшін өлтірілген. Басқа теориялар бойынша, әйелдер еркектердің меншігі ретінде қаралатын құлдар болған және оларды қожайындарымен бірге өлтіру үшін өлтірген. Сонымен қатар, англосаксондық төрт жерлеу орны қазылып алынды, онда адамның тірі кезінде жерленгені көрінеді, бұл діни рәсімнің бір бөлігі немесе жазалау түрі болуы мүмкін. Көптеген жағдайларда мәйіттер бассыз табылған, мысалы, Тетфордтағы (Норфолк) жаппай қабірде елу адамның басы кесілген, олардың бас-аяқтары, мүмкін, соғыс трофейлері ретінде алынған. Бас кесудің басқа жағдайларында бұл діни рәсімнің (болжамды түрде адам құрбандығы) немесе өлім жазасының дәлелі болуы мүмкін. Археологиялық зерттеулер көптеген пұтқа табынушылар зиратының ішінде құрылыстар немесе ғимараттар салынғандығын көрсетті, және Дэвид Уилсон атап өткендей, "осылайша, зират қазбаларынан алынған дәлелдер шағын құрылыстар мен ерекшеліктерді көрсетеді, олардың кейбіреулері киелі орындар немесе қасиетті аймақтар ретінде түсіндірілуі мүмкін". Кейбір жағдайларда жеке қабірлердің айналасында немесе жанында әлдеқайда кішігірім құрылыстар салынғандығы туралы дәлелдер бар, бұл онда жерленген өлген адамға немесе адамдарға арналған кішігірім ғибадатханалар болуы мүмкін дегенді білдіреді. Ақырында, VI-VII ғасырларда англосаксондық Англияда қабір үйінділері туралы идея пайда бола бастады, ал кейбір жағдайларда неолит, қола дәуірі, темір дәуірі және римдік британдық кезеңдердегі бұрынғы қабірлер англосаксондықтармен қайта пайдаланылды. Олардың бұл әдет-ғұрыпты неге қабылдағандары белгісіз, бірақ бұл жергілікті британиялықтардың әдет-ғұрыптарынан болуы мүмкін. Ертедегі англосаксондық христиандықта қабір үйінділері құрметтелу объектілері болып қалды, ал көптеген шіркеулер үйінділердің жанында салынған. Жерлеудің тағы бір түрі – кемеге жерлеу, оны Солтүстік Еуропадағы көптеген герман халықтары қолданған. Көптеген жағдайларда мәйіт кемеге салынып, теңізге жіберілген немесе жағалауда қалдырылып, содан кейін өртеліпті, бірақ екі жағдайда да өртеліпті. Алайда, Саффолкта кемелер өртеліп, жерленген, мысалы, Саттон-Худа, онда Шығыс Англия королі Раэдвальдтың соңғы бейіті деп саналады. Кемеге және қабір үйінділеріне жерлеу туралы мәліметтер Беовульф поэмасында Скильд Скефинг пен Беовульфтің жерлеу рәсімдері арқылы сипатталған. Пагандық қабір мен христиандық қабірді ажырату мүмкін емес деп есептелген, Англияда соңғысы тарағаннан кейін.

Cemeteries are the most widely excavated aspect of Anglo Saxon archaeology and thus much information about the funerary aspects of Anglo Saxon pagan religion has been obtained. One of the aspects of Anglo Saxon paganism that we know most about is their burial customs, which we have discovered from archaeological excavations at various sites, including Sutton Hoo, Spong Hill, Prittlewell, Snape and Walkington Wold, and we today know of the existence of around 1200 Anglo Saxon pagan cemeteries. There was no set form of burial among the pagan Anglo Saxons, with cremation being preferred among the Angles in the north and burial among the Saxons in the south, although both forms were found throughout England, sometimes in the same cemeteries. When cremation did take place, the ashes were usually placed within an urn and then buried, sometimes along with grave goods. According to archaeologist Dave Wilson, "the usual orientation for an inhumation in a pagan Anglo Saxon cemetery was west east, with the head to the west, although there were often deviations from this." Indicating a possible religious belief, grave goods were common among inhumation burials as well as cremations; free Anglo Saxon men were buried with at least one weapon in the pagan tradition, often a seax, but sometimes also with a spear, sword or shield, or a combination of these. There are also a number of recorded cases of parts of non human animals being buried within such graves. Most common among these was body parts belonging to either goats or sheep, although parts of oxen were also relatively common, and there are also isolated cases of goose, crab apples, duck eggs and hazelnuts being buried in graves. It is widely thought therefore that such items constituted a food source for the deceased. In some cases, animal skulls, particularly oxen but also pig, were buried in human graves, a practice that was also found in earlier Roman Britain. Certain Anglo Saxon burials appeared to have ritualistic elements to them, implying that a religious rite was performed over them during the funeral. While there are many multiple burials, where more than one corpse was found in a single grave, that date from the Anglo Saxon period, there is "a small group of such burials where an interpretation involving ritual practices may be possible". For instance, at Welbeck Hill in Lincolnshire, the corpse of a decapitated woman was placed in reverse on top of the body of an old man, while in a number of other similar examples, female bodies were again placed above those of men. This has led some archaeologists to suspect a form of suttee, where the female was the spouse of the male, and was killed to accompany him upon death. Other theories hold that the females were slaves who were viewed as the property of the men, and who were again killed to accompany their master. Similarly, four Anglo Saxon burials have been excavated where it appears that the individual was buried while still alive, which could imply that this was a part of either a religious rite or as a form of punishment. There are also many cases where corpses have been found decapitated, for instance, at a mass grave in Thetford, Norfolk, fifty beheaded individuals were discovered, their heads possibly having been taken as trophies of war. In other cases of decapitation it seems possible that it was evidence of religious ritual (presumably human sacrifice) or execution. Archaeological investigation has displayed that structures or buildings were built inside a number of pagan cemeteries, and as David Wilson noted, "The evidence, then, from cemetery excavations is suggestive of small structures and features, some of which may perhaps be interpreted as shrines or sacred areas". In some cases, there is evidence of far smaller structures being built around or alongside individual graves, implying possible small shrines to the dead individual or individuals buried there. Eventually, in the sixth and seventh centuries, the idea of burial mounds began to appear in Anglo Saxon England, and in certain cases earlier burial mounds from the Neolithic, Bronze Age, Iron Age and Romano British periods were simply reused by the Anglo Saxons. It is not known why they adopted this practice, but it may be from the practices of the native Britons. Burial mounds remained objects of veneration in early Anglo Saxon Christianity, and numerous churches were built next to tumuli. Another form of burial was that of ship burials, which were practised by many of the Germanic peoples across northern Europe. In many cases it seems that the corpse was placed in a ship that was either sent out to sea or left on land, but in both cases burned. In Suffolk however, ships were not burned, but buried, as is the case at Sutton Hoo, which it is believed, was the resting place of the king of the East Angles, Raedwald. Both ship and tumulus burials were described in the Beowulf poem, through the funerals of Scyld Scefing and Beowulf respectively. It has been considered largely impossible to distinguish a pagan grave from a Christian one in the Anglo Saxon context after the latter had spread throughout England.

Фестивальдар

Біз білетін англосаксондықтардың діни мейрамдары туралы мәліметтер Беде жазған «Уақытты есептеу» (De temporum ratione) атты кітабынан алынған. Алайда, оның мақсаты – пұтқа табынушылардың қасиетті жылын сипаттау емес еді, сондықтан кітаптағы көптеген мәліметтерді басқа көздерден растау мүмкін емес. Беде өзі сипаттаған христиандыққа дейінгі мерекелердің аттарына түсіндірме берді, бірақ бұл этимологиялар күмәнді; бұл түсіндірмелер оның бұрынғы біліміне немесе жеке теорияларына негізделгені белгісіз. Беде жазбаларында келтірген кейбір жер аттарының этимологиясының қате екені дәлелденгендігі оның мерекелердің этимологиясына қосымша күмән тудырады. Пұтқа табынушы англосаксондықтар он екі айлық күнтізбемен күн мен айдың үйлесімділігін түзету үшін кейде он үш айлық жылдарды пайдаланған. Беде ең маңызды пұтпарастық мейрам – Модранихт (аналар түні) деп атап көрсеткен, ол қысқы күн тоғысына сәйкес келіп, англосаксондық жылдың басталуын білдірген. Бұл мейрамнан кейін, Солмонад (ақпан) айында, Беде айтуынша, пұтқа табынушылар құдайларына торттар сыйлаған. Содан кейін, Эостур айында (Априлис, сәуір), Еостра құдайына арналған көктемгі мейрам тойланған, ал кейін христиандық Пасха мейрамы осы ай мен құдайдың атынан алынған. Қыркүйек айы Халегмонат деп аталған, яғни «қасиетті ай», бұл оның ерекше діни маңызы болғанын көрсетеді. Қараша айы Блотмонат деп аталған, яғни «құрбан айы», және құдайларға құрбандық шалумен, сондай-ақ қысқа дайындалу үшін азық-түлік жинаумен аталып өтілген. Бедедің англосаксондық жыл туралы есебіне тоқталған тарихшы Брайан Бранстон олардың «өзгеріп отыратын жылдың үлгісіне қажеттілік бойынша бейімделген, жер мен оның өсімдіктеріне байланысты халық екенін» көрсеткенін айтты, және олардың «жер-ана мен аспан-әкемен симбиоздық қарым-қатынаста болған халық екенін» атап өтті. Стентон Бедедің есебінен англосаксондықтардың алғашқы күнтізбесінде «күшті діни мерекелік элементтер» болғанын көруге болатынын ойлады. Тарихшы Джеймс Кэмпбелл оны «үрдісті күнтізбе» деп сипаттап, оны сақтауды жоспарлау үшін «ұйымдастырылған және мойындалған дін қызметкерлерінің» қажет екенін айтты.

Everything that we know about the religious festivals of the pagan Anglo Saxons comes from a book written by Bede, titled De temporum ratione ("The Reckoning of Time"), in which he described the calendar of the year. However, its purpose was not to describe the pagan sacred year, and little information within it can be corroborated from other sources. Bede provided explanations for the names of the various pre Christian festivals that he described, however these etymologies are questionable; it is unknown if these etymologies were based on his pre existing knowledge or whether they represented his own theories. Casting further doubt over some of his festival etymologies is the fact that some of the place name etymologies that Bede provides in his writings are demonstrably wrong. The pagan Anglo Saxons followed a calendar with twelve lunar months, with the occasional year having thirteen months so that the lunar and solar alignment could be corrected. Bede claimed that the greatest pagan festival was Modraniht (meaning Mothers' Night), which was situated at the Winter solstice, which marked the start of the Anglo Saxon year. Following this festival, in the month of Solmonað (February), Bede claims that the pagans offered cakes to their deities. Then, in Eostur monath Aprilis (April), a spring festival was celebrated, dedicated to the goddess Eostre, and the later Christian festival of Easter took its name from this month and its goddess. The month of September was known as Halegmonath, meaning Holy Month, which may indicate that it had special religious significance. The month of November was known as Blōtmōnaþ, meaning Blót Month, and was commemorated with animal sacrifice, both in offering to the gods, and probably also to gather a source of food to be stored over the winter. Remarking on Bede's account of the Anglo Saxon year, the historian Brian Branston noted that they "show us a people who of necessity fitted closely into the pattern of the changing year, who were of the earth and what grows in it" and that they were "in fact, a people who were in a symbiotic relationship with mother earth and father sky". Stenton thought that Bede's account reveals "that there was a strong element of heathen festivity" at the heart of the early Anglo Saxon calendar. The historian James Campbell described this as a "complicated calendar", and expressed the view that it would have required "an organised and recognised priesthood" to plan the observation of it.

Символизм

Англосаксондықтардың кейбір діни артефакттарында, әсіресе қабірлік заттарда әртүрлі қайталама белгілер кездеседі. Олардың ең айқын белгісі – свастика, ол кремациялық құмыраларға, сондай-ақ түрлі брошкалар мен әртүрлі зергерлік бұйымдарға, сонымен қатар кейбір салтанатты қару-жарақтарға кеңінен салынған. Археолог Дэвид Уилсонның пікірінше, бұл «англосаксондықтар үшін сиқырлық немесе діни, немесе екеуі де маңызды болған. Бұл белгінің нөсерлет құдайы Тунордың символы болғаны мүмкін. Егер қару немесе әскери жабдықтарда кездессе, оның мақсаты шайқаста қорғау және сәттілік әкелу болған. Дегенмен, ол оның кеңінен қолданылуы «шынайы символикалық маңызы жоқ, жай ғана сәндік элементке» айналуы мүмкін екенін атап өтті. Бұл кезеңдегі бірнеше діни артефакттарда, соның ішінде бірнеше қылыштарда пайда болған тағы бір белгі – руна, ол Т әрпін көрсетеді және Тив құдайымен байланысты болуы мүмкін. Кейінірек, VI-VII ғасырларда Англосаксон Англиясында мүйізді шлем киген адамның символизмі пайда болды. Археолог Тим Пестелл бұл «негізінен культтік немесе діни мағынасы бар заттардың ең анық мысалының бірі» екенін мәлімдеді. Бұл иконография Англияға ғана тән емес, оны Скандинавия және континенттік германдық Еуропада да кездестіруге болады. Бұл бейнені шлемдерге және тұмаршаларға салу оның қорғау немесе амулеттік қасиеттері болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл тұлға көбінесе Воденнің бейнесі ретінде түсіндіріледі, бірақ бұл тұжырымды растайтын нақты дәлелдер жоқ.

Шамандық, сиқыршылық және сиқыршылық

2011 жылы Плюсковски «шаманизм» терминінің ағылшын-саксондық пұтқа табынушылықты зерттеушілер арасында жиі қолданыла бастағанын атап өтті. Глосецкий шамандық нанымдарға қатысты дәлелдер кейінгі ағылшын-саксон әдебиетінде көрінетінін айтты. Уильямс ертедегі жерлеу рәсімдерін талдау арқылы пұтқа табынушылықтың шамандық компоненті болғанын дәлелдеді. Осы дәлелдерді жинақтаған Блэр, ағылшын-саксон дінінің бастауында «шаманизм сияқты нәрсе жатқанын күмәндану қиын» екенін мәлімдеді. Дегенмен, ол осы контексте «шаманизм» терминін қолданудағы қиындықтарды атап өтті, себебі ағылшын-саксондық тәжірибелер Сібір шаманизмінен өзгеше болған. Керісінше, Ноэль Адамс «қазіргі уақытта ағылшын-саксон Англиясында шамандық нанымдардың нақты дәлелі жоқ» деген пікір білдірді. Ағылшын-саксондық пұтқа табынушылар сиқыр мен колдовствоға сенген. «Колдовство» үшін көне ағылшын тілінде әртүрлі терминдер қолданылған, соның ішінде hæġtesse «колдовство жасаушы» (қазіргі ағылшын тіліндегі hag сөзінің түбірі), wiċċa, galdre, sċīnlǣċe және helrūne. Колдовствоға сенім 9-10 ғасырларда, мысалы, Эльфред заңдарында (шамамен 890 жыл) басып тасталған. Ағылшын-саксондықтардың қазіргі батыс қоғамы сияқты сиқыр мен ырымды ажырата алмаған болуы мүмкін. Христиандық шіркеу билігі колдовствоға сенімді және оны жүзеге асыруды жоюға тырысты, ал Феодор Тарскийге жатқызылатын Paenitentiale Theodori «пұтқа табынушылардың әдет-ғұрыптарына сай болжамдар жасаушылар мен оларды пайдаланушылардың» және «өз үйлеріне осындай адамдарды білім алу үшін кіргізушілердің» іс-әрекеттерін айыптады. Сол сияқты, Paenitentiale Theodori-дің U нұсқасы «пұтқа табынушылардың салты бойынша белгілерді, оқиғаларды, армандарды немесе басқа да болжамдарды сақтаушыларды» айыптайды. Бұдан кейін Джон Йонг Акерманның «Пұтқа табынушы саксонның қалдықтары» (1855) атты еңбегі жарық көрді. Акерман кіріспесінде өзінің таңдаған тақырыбын қорғай келе, Англия топырағында «бесінші ғасырдың ортасынан жетінші ғасырдың ортасына, немесе соңына дейін» сақталған «пұтқа табынушы саксонның жерлеу салтының» археологиялық дәлелдеріне назар салды. Осы кезден бастап ағылшын-саксондықтардың пұтқа табынушылық дінін зерттеуге қатысты академиялық зерттеулер көбейді. Бұл тақырыпта Брайан Бранстонның «Англияның жоғалған құдайлары» (1957) және Кэти Герберттің «Англияның жоғалған құдайларын іздеу» (1994) сияқты, негізінен ағылшын-саксон құдайларына арналған қосымша кітаптар жарық көрді. Басқалары археологиялық дәлелдерге баса назар аударды, мысалы, Дэвид Уилсонның «Ағылшын-саксондық пұтқа табынушылық» (1992) және «Тұңғыш Англиядағы сенім белгілері: Ағылшын-саксондық пұтқа табынушылық қайта қарастырылды» (2010) атты құрастырылған антологиясы.

In 2011, Pluskowski noted that the term "shamanism" was increasingly being used by scholars of Anglo Saxon paganism. Glosecki argued that evidence for shamanic beliefs were visible in later Anglo Saxon literature. Williams also argued that paganism had a shamanic component through his analysis of early funerary rites. Summarising this evidence, Blair noted that it was "hard to doubt that something like shamanism lies ultimately in the background" of early Anglo Saxon religion. He nevertheless highlighted problems with the use of "shamanism" in this context, noting that any such Anglo Saxon practices would have been different from the shamanism of Siberia. Conversely, Noël Adams expressed the view that "at present there is no clear evidence of shamanistic beliefs" in Anglo Saxon England. Anglo Saxon pagans believed in magic and witchcraft. There are various Old English terms for "witch", including hæġtesse "witch" (whence Modern English hag), wiċċa, [[galdre, sċīnlǣċe and helrūne. The belief in witchcraft was suppressed in the 9th to 10th century as is evident e. g. from the Laws of Ælfred (ca. 890). It is possible that the Anglo Saxons drew no distinction between magic and ritual in the same manner as modern Western society does. The Christian authorities attempted to stamp out a belief and practice in witchcraft, with the Paenitentiale Theodori attributed to Theodore of Tarsus condemning "those that consult divinations and use them in the pagan manner, or that permit people of that kind into their houses to seek some knowledge". Similarly, the U version of the Paenitentiale Theodori condemns those "who observe auguries, omens or dreams or any other prophecies after the manner of the pagans". This was followed by the publication of John Yonge Akerman's Remains of Pagan Saxondom (1855). Akerman defended his chosen subject in the introduction by pointing out the archaeological evidence of a "Pagan Saxon mode of sepulture" on English soil lasting from the "middle of the fifth to the middle or perhaps the end of the seventh century". From this point onward, more academic research into the Anglo Saxons' pagan religion appeared. This led to further books on the subject, such as those primarily about the Anglo Saxon gods, such as Brian Branston's The Lost Gods of England (1957), and Kathy Herbert's Looking for the Lost Gods of England (1994). Others emphasised archaeological evidence, such as David Wilson's Anglo Saxon Paganism (1992) and the edited anthology Signals of Belief in Early England: Anglo Saxon Paganism Revisited (2010).

Қазіргі заманғы пагандық

Христиан дініне дейінгі англосаксон дінінің құдайлары қазіргі заманғы жазықшылдықтың әртүрлі түрлерінің жақтастары тарапынан қабылданып, әсіресе Heathenry жаңа діни қозғалысына жататындар қолданады. Англосаксон құдайлары сондай-ақ қазіргі заманғы Wicca жазықшылдық дінінің түрлерінде де қолданылған, әсіресе 1970 жылдары Реймонд Бакланд құрған Seax Wicca тармағында, ол англосаксон құдайларының аттарын Wiccan діни құрылымымен үйлестірген. Мұндай сенім жүйелері жиі скандинавиялық сенімдерді пұтқа табынушы англосаксондарға жатқызады.