Кіріспе

Құрлық ішіндегі теңіз (эпирикалық теңіз немесе эпиконтиненталды теңіз деп те аталады) – өте кең аумақты және толығымен құрлықпен қоршалған немесе өзен, бұғаз немесе "теңіздің саласы" арқылы мұхитқа қосылған континенттік су алабы. Мұндай теңіздер әдетте ащылау болады, тұздылығы тұщы сулы көлге қарағанда жоғары, бірақ көбінесе теңіз суынан төмен болады. Басқа теңіздер сияқты, құрлық ішіндегі теңіздерде де Ай мен Күннің қозғалысымен анықталатын толқындар болады.

Анықтама

"Ішкі теңіз" дегеніміз не – күрделі және шамалы тұманды ұғым. АҚШ Гидрографиялық кеңсесі оны "жермен дерлік немесе толық қоршалған, әсіресе өте үлкен немесе тұзды судан тұратын су кеңістігі" деп анықтаған. Геологиялық инженерлер Генрих Рис және Томас Л. Уотсон ішкі теңізді – тек өте үлкен көл деп санайды. "Эпейрик теңіз" терминін 1917 жылы Джозеф Баррелл енгізген. Ол эпейрик теңізді, түбі толқын базасының ішінде болатын (яғни, төменгі шөгінділер жоғарыдағы толқынмен араласпайтын) және мұхитпен шектеулі байланысы бар, саяз су кеңістігі деп түсіндірген. Риден, Мигула және Андерсон саяздықты анықтамайды, бірақ тереңдігі 5 метрден аспайтын ішкі теңіздердің мысалдарын келтіреді. Эпиконтинентальды теңіз эпейрик теңізге синоним. Эпейрик, эпиконтинентальдық және ішкі теңіздер құрлықта, оған жапсарлас емес, орналасады. Теңіз құқығы ішкі теңіздерге қолданылмайды.

Қазіргі ішкі теңіздер

Қазіргі заманда құрлықтар биік, эустатикалық теңіз деңгейі төмен және ішкі теңіздердің саны аз. Қазіргі Түркияда орналасқан Мармара теңізі, Босфор және Дарданелл түрік боғаздарын байланыстыратын жерді қоспағанда, толығымен құрлықпен қоршалған. Балтық теңізі – тұздылығы төмен ішкі теңіз және әлемдегі ең ірі тұзды сулы су қоймасы болып саналады. Басқа мүмкіндіктерге Ақ теңіз және Қара теңіздің солтүстік жартысы жатады (оның терең оңтүстік алабы – қазір жойылған Тетис теңізінің қалдығы). Балтық теңізі бассейнінің пайда болуы нақты емес, себебі эрозия мен тектониканың рөлі туралы әртүрлі пікірлер бар. Гудзон шығанағы, оның оңтүстік бөлігіндегі Джеймс шығанағымен бірге, Солтүстік Америка құрлығына Бэффин аралынан (Нунавут, солтүстік) Квебек, Онтарио және Манитобаға (оңтүстік) дейін жетеді. Бұл шығанақ Фенносканиядағы Ботния шығанағымен кейбір ұқсастықтарды бөліседі: ол қалқанның ортасында орналасқан және төртінші мұз дәуірінде мұз қабатының орталығы болған. Дегенмен, екі ойыстың да пайда болуы мұздық эрозиямен байланысты емес. Жапониядағы Сето ішкі теңізі – нағыз ішкі теңіз емес, ол Жапонияның төрт негізгі аралының үшеуін – Хонсю, Шикоку және Кюсюді бөліп тұратын су кеңістігі. Каспий теңізі – әлемдік мұхиттың ең жақын нүктесінен (мысалы, Парсы шығанағы) кем дегенде жүздеген шақырым қашықтықта орналасқан өте ірі ішкі су қоймасы және теңіз сипаттамаларына ие, мысалы, тұзды судың айтарлық бөлігін құрайды. Алайда, ол әлемдегі ең үлкен көл деп те есептеледі. Ұлы көлдер, толығымен тұщы су болғанына қарамастан, USGS басқару тұрғысынан ішкі теңіздерге ұқсас немесе оларға тән қасиеттері бар деп сипатталады. Онтарио көлі – Ниагара сарқымасы арқылы Атлант мұхитына байланысты жалғыз Ұлы көл. Қазіргі заманғы мысалдарға жақында (10 000 жылдан кем бұрын) қайта су басқан Парсы шығанағы және қазір Сунда шельфін жабатын Оңтүстік Қытай теңізі жатуы мүмкін.

Жер тарихындағы бұрынғы эпиконтиненттік теңіздер

Геологиялық өткеннің әр түрлі кезеңдерінде, теңіз деңгейінің жоғарылау кезеңдерінде ішкі теңіздер континенттердің орталық аймақтарын жауып, теңіздің кеңеюіне (трансгрессияға) әкелді. Ішкі теңіздер қазіргіге қарағанда кеңірек және жиі кездесетін. Олигоцен және ерте миоцен кезеңдерінде Патагонияның үлкен бөліктері теңіздің кеңеюіне ұшырады. Ла Каскада формациясындағы теңіздің жәндіктерінің қазба қалдықтарынан көрініп тұрғандай, бұл кеңею Тынық және Атлант мұхиттарын уақытша байланыстырған болуы мүмкін. Бұл байланыс, тілімделген жер бедерінде арналар құраған тар эпиконтиненталдық теңіз жолдары арқылы жүзеге асты. Cretaceous дәуірінде Мексика шығанағынан қазіргі Канадаға дейін созылған алып ішкі теңіз – Батыс ішкі теңіз жолы болды. Сол кезде, қазіргі Франция мен Германияның солтүстік жазықтары да ішкі теңіздің астында қалды, нәтижесінде Cretaceous дәуіріне атын берген бор құйылды. Өзінің бастапқыда Тынық мұхитына құйып келген Амазонка өзенінің шығуы, Оңтүстік Америка Африкадан бөлінген кезде, шамамен 15 миллион жыл бұрын Анд тауларының көтерілуімен тосылды. Осыдан кейін, солтүстікке қарай, қазіргі Венесуэла арқылы ағып, Оңтүстік Атлант мұхитына құятын үлкен ішкі теңіз пайда болды. Бірте-бірте бұл ішкі теңіз кең аумақты тұщы сулы көлге және батпақтарға айналды, шөгінділер оның бедерін тегістеді, ал теңіз тұрғындары тұщы суда тіршілік етуге бейімделді. Амазонканың тұщы суларында Тынық мұхитындағы түрлерімен ең жақын туысқан 20-дан астам шағала тұқымдасын кездестіруге болады, сонымен қатар ол тұщы сулы дельфинге де мекен. 2005 жылы Амазониялық Перудің солтүстік жаңбырлы орманнан 14 метрге дейін жететін алып крокодилдің қазба қалдықтары табылды. Австралияда Cretaceous дәуірінде Эроманга теңізі болды. Ол континенттің шығыс жартысының үлкен бөлігін жапқан.