Жәндіктерге тартылатын гүлді өсімдік – Александерс

Кіріспе

Гүлді өсімдіктер түрі

Smyrnium olusatrum, жалпы атауы – александр (немесе алисандер) – Апиацеалар (Umbelliferae) тұқымдасына жататын, тамаққа пайдаланылатын гүлді өсімдік. Ол Еуропаның Жерорта теңізі мен Атлант мұхитының жағалау аймақтарындағы бос жатқан жерлерде және тікұшақтарда өседі. Бұрын кеңінен бақша өсімдігі ретінде өсірілген, бірақ қазір көбінесе жинаушылардың қызығушылығын тудырады.

Сипаттама

Александры – биязы, түктері жоқ (тақылсыз) екі жылдық өсімдік, биіктігі 150 (кейде 180) см, диаметрі 22 мм-ге дейінгі қатты сабағы бар, ол жасына қарай қуыс және жолақты болады. Оның 60 см-ге дейін жететін түйіршікті тамыры және талшықты бүйірлік тамырлары бар. Сабақ жапырақтары спираль бойынша орналасқан (бірақ жоғарғы сабақ жапырақтары көбінесе қарама-қарсы және кейде 3-тік шоғырларда болады), қабырғасынан қағаз тәрізді жиектері бар, көкжиекті, қызғылт жолақты, етті жапырақ сағағымен жабдықталған. Құрама жапырақтары кеңінен ромб тәрізді, 2 немесе 3 рет үш бөлікті (кейде қауырсын тәрізді) бөлінеді. Кейде олар негізіне қарай сәл түкті болады. Жеке жапырақшалары жоғары жағынан қою жасыл, төменгі жағынан ақшыл жасыл, жалпақ, тілімделген және тұйық тістерімен тісті, ал тістерінің ұшында кішкентай ақ гидатодасы бар. Гүлшоғырлары терминалды немесе жапырақ қойнауларында орналасқан, диаметрі 6-7 см болатын шатырша гүлдерден тұрады, олар 5-25 сәулелі, түктері жоқ, жолақты және 2-4 см ұзындықта болады. 3-4 гүлқалқаншалары бар, олар кішкентай, сарғыш және көзге түспейді (немесе жоқ), ал гүл сағағы әдетте сәулелерден ұзын болады. Жеке шатыршалар 10-20 мм диаметрінде, 10-20 гүл және 1-5 кішкентай гүлқалқаншалары бар. Гүлдері симметриялы, кішкентай, 5 сары жапырақшасы, 5 кішкентай жасыл тостаған жапырақшасы, 5 аталық және (бар болса) 2 аналық торабы бар. Кейде сабақтың жоғарғы жағынан 4-5 гүл сағағы тармақталып, шатырша гүлдердің шатыршасы тәрізді көрінеді. Әдетте, тек терминалды шатыршада 100% екі жынысты гүлдер болады; бүйірлік шатыршаларда екі жынысты және тек еркек гүлдер болады (әдетте еркек шатыршалар ортасында орналасқан); ал үшінші шатыршаларда көбінесе тек еркек гүлдер болады. Бұл толық піскен кезде жақсы көрінеді, осы кезде тек еркек гүлдер гүлдейді және жеміс бермейді. Оның хромосомалық саны 2n = 22. Италияда ол әдетте мацерон немесе мацерондық коринол (өйткені ол қиыршық тастарда өседі) деп аталады, ал Грецияда ол кеңінен агриоселино (жабайы сельдерей) деп танымал. Ескі ботаникалық еңбектерде Марс планетасының символы (♂) кейде атаумен бірге кездеседі. Бұл өсімдіктің екі жылдық екенін көрсететін белгі.

Alexanders is a stout, glabrous (hairless) biennial growing to 150 (sometimes 180) cm tall, with a solid stem up to 22 mm in diameter, which becomes hollow and grooved with age. It has a tuberous tap root which can be 60 cm long, as well as fibrous lateral roots. The stem leaves are arranged in a spiral (although the upper cauline ones are often opposite and sometimes in whorls of 3), with an inflated, purple striped, fleshy petiole that has papery margins towards the base. The compound leaves are broadly diamond shaped, 2 or 3 times ternately (sometimes pinnately) divided. Sometimes they are slightly hairy towards the base. The individual leaflets are dark green above, pale green below, flat, lobed and serrated with obtuse teeth that have a tiny white hydathode at the tip. Inflorescences are terminal or in the leaf axils and consist of an umbel of umbels, 6 7 cm in diameter, with 5 25 rays which are glabrous, ridged and 2 4 cm long. There are 3 4 bracts which are small, pale and inconspicuous (or absent), and the peduncle is usually longer than the rays. The individual umblets are 10 20 mm across with 10 20 flowers and 1 5 tiny bracteoles. The actinomorphic flowers are small, with 5 yellowish petals and 5 tiny, green sepals, 5 stamens and (if present) 2 styles. Sometimes there are 4 or 5 peduncles branching from the top of the stem, giving the impression of an umbel of umbels of umbels. Generally, it is only the terminal umbel that has 100% bisexual flowers; the lateral ones having both bisexual and male only flowers (typically the male umbellules are in the centre); while the tertiary umbels often have only male flowers. This is best seen at maturity, when the male only flowers wither without producing fruit. Its chromosome number is 2n = 22. In Italy it is commonly known as macerone or maceronous corinol (because it grows on rubble) and in Greece it is widely known as agrioselino (wild celery). In older botanical works, the planet symbol for Mars (♂) sometimes appears by the name. This is simply a code to show that the plant is a biennial.

Тарату және мәртебесі

Александровка Ұлыбританияда кеңінен таралған, онда оңтүстік жағалау аймақтарында жиі кездеседі, ал Шотландияның солтүстігіне қарай прогрессивно сиректеу болады. Ол Оркни және Шетланд аралдарында табылмайды. Бұл төмендік өсімдігі, Корнуоллде 290 метрден жоғары емес биіктікте тіркелген. Ішкі аймақтарда ол көбінесе ортағасырлық монастырь бақтары және қамалдар сияқты басқа да тарихи орындарға жақын жерде кездеседі. Ирландияда ол оңтүстік және шығыс жағалауларында көптеп өседі, бірақ ішкі және батыс бөліктерінде сирек. Қандай да бір аймақта қорғауға алынбаған, бірақ Бельгия сияқты кейбір елдерде сирек кездеседі.

Мекендейтін орта және экология

Ұлыбритания мен Еуропаның солтүстік бөлігінде александрдың негізгі өсетін жері – биік шөптесін далалар, көбінесе жол жиектері мен орман шеттері. Ол бастапқыда топырақтың бұзылуын қалайды, бірақ орныққаннан кейін басқа өсімдіктердің көпшілігін ығыстыра алады. Британдық ұлттық өсімдіктер жіктемесінде бұл орта MG1 жалған сұлы шөп қоғамдастығының шөптерге бай түрі ретінде сипатталған, мұндай жағдайда басқа жағдайларда, сиыржоңышқа басымдық танытар еді. Осыған ұқсас орта W21 долана, W22 қара долана немесе W24 бүлдірген бұталы қоғамдастықтардың шеттерінде де кездеседі. Ол көбінесе қиыршықтар мен егістік жиектерінде, әсіресе теңізге жақын жерлерде өседі, сондай-ақ жартастар мен жағалауда да кездеседі. Ол бейтарап немесе аз карбонатты ылғалды топырақта өседі, топырақ орташа құнарлы, көбінесе жартылай көлеңкеде болады. Теңіз жағалауында көбірек таралған болса да, тұзға төзімділігі төмен және онда кездесуі теңіз жағалауындағы жұмсақ температурамен байланысты болуы мүмкін. Бұл Солтүстік Еуропада тек жазық жерлерде ғана өсетін өсімдік. Ұлыбританияда ол 290 м-ден биік емес, Корнуоллдағы Дэвидстоу әуежайында тіркелген. Жерорта теңізінде оның өсетін жері де жалаңаш жерлермен байланысты, бірақ оны фриганада, зәйтүн тоғайларында және бау-бақшаларда да кездестіруге болады. Александрдың гүлдері ерекше емес, бірақ хош иісті және оларға әртүрлі жәндіктер келеді. Бұл стилоподиум арқылы жеңілдетіледі – зонтикті гүлдердің дөңгелек тамыры, ол көп мөлшерде нектар бөліп шығарады, оған оңай қол жеткізуге болады. Ұлыбританияда гүлдерде 150-ден астам түр тіркелген, оның ішінде көптеген шыбын-шіркейлер мен аралар, бірнеше қоңыздар, көбелектер мен мольдар және басқа да жәндіктердің бірнеше түрлері бар. Ұлыбритания мен Батыс Еуропада александрда кем дегенде тоғыз түрлі жәндік табылды. Үш түрі жапырақ кеніштерін жасайды: келерік шыбыны, Euleia heraclei (L., 1758), жапырақ бетінде қара дақтар қалдырады; қоңыз, Orthochaetes insignis (Aube, 1863), оның дернәсілдері ретсіз туннельдер жасайды; және тағы бір шыбын, Phytomyza smyrnii Spencer, 1954 (Ұлыбританияда табылмайды, бірақ Португалияда белгілі), ол түзу сызықты кеніштер жасайды. Басқа фитофагтарға тамырлары мен жапырақтарын жейтін Liophloeus tessulatus (Müller, 1776) қоңызы жатады. Үшеуі – шырынды соратын Dysaphis apiifolia (Theobald), D. crataegi (Kaltenbach) (долананың көкнәр құрты) және D. lauberti (Borner, C.). Қалған екеуі – микро мольдар, Agonopterix heracliana (L.), олардың дернәсілдері жапырақтарды орап алады, және Udea prunalis (Denis & Schiffermüller), олардың құрттары жапырақтармен қоректенеді.

In Britain and the more northerly parts of Europe, the main habitat for alexanders is tall grassland, typically on road verges and woodland edges. It favours some soil disturbance initially, but once established it can be so dominant as to suppress most other plants. In the British National Vegetation Classification this habitat is described as a herb rich type of MG1 false oat grass community which, under other circumstances, would likely be dominated by cow parsley. A similar habitat occurs on the edges of scrub communities such as W21 hawthorn, W22 blackthorn or W24 bramble scrub. It is common on waste ground and field margins, especially near the sea, where it may also be found on cliff paths and near the shore. It occurs on neutral to slightly calcareous damp soils which are moderately fertile, often in light shade. Although it is more common around the coast than inland, it has little tolerance for salt and its occurrence there may have more to do with milder temperatures found near the sea. It is a strictly lowland plant in northern Europe. In Britain, it is recorded no higher than 290 m, at Davidstow Airfield in Cornwall. In the Mediterranean, its habitat is similarly associated with patches of bare ground, but it is also likely to be found in phrygana, olive groves and orchards. The unspecialised flowers of alexanders are fragrant and are visited by a wide variety of insects. This is facilitated by the stylopodium, the bulbous base of umbellifer flowers, which secretes copious amounts of nectar that is easily available. In Britain, over 150 species have been recorded at the flowers, including many flies and bees, several beetles, butterflies and moths, and several other types of insect. There are at least nine species of insect which are found on alexanders in Britain and western Europe. Three produce leaf mines: the celery fly, Euleia heraclei (L., 1758), which creates dark patches on the leaf surface; a beetle, Orthochaetes insignis (Aube, 1863), whose larvae produce irregular tunnels; and another fly, Phytomyza smyrnii Spencer, 1954 (which has not been found in Britain but is known in Portugal), that creates linear mines. Other phytophages include the obscure beetle Liophloeus tessulatus (Müller, 1776), which apparently eats the roots and leaves. Three are aphids, Dysaphis apiifolia (Theobald), D. crataegi (Kaltenbach) (the hawthorn carrot aphid) and D. lauberti (Borner, C.), which all suck the sap. The remaining two are micro moths, Agonopterix heracliana (L.), whose larvae spin the leaves, and Udea prunalis (Denis & Schiffermüller), whose caterpillars feed on the leaves.

Тарих

Александрысты Диоскоридтің Hipposelinum деп сипаттаған шөп деп қабылданады, римдіктер оны olusatrum деп атаған. Уильям Тернер 16 ғасырдың соңында жазғанда, өзінің «шеберлері» Антоний Муса, Фуксиус және Руэллиус (олардың шөп туралы анықтамалықтарына сілтеме жасай отырып) осыны қабылдағандығын түсіндірді. Дегенмен, Диоскоридтің «De Materia Medica» еңбегін оқығаннан кейін, ол «біздің [яғни ағылшын] александрысы Диоскоридтің смирнийі емес екенін» түсінді, себебі оның жапырақтары петрушкадан ақырқы, қызғылт түсті және тамыры ақ болатын. Диоскоридтің өзі де «Гиппселинум, смирний деп дұрыс аталатын өсімдіктен өзгеше» деп жазған. Осылайша, смирний мен олусатрум бастапқыда еуропалық шөп дәрігерлері шатастырған немесе біріктірген екі түрлі өсімдік болған сияқты. Бұл шатасу келесі жылдары одан әрі күшейді. 17 ғасырдың ортасында Николас Калпепер «александрыс дәріханаларда македондық петрушка тұқымы ретінде сатылады» деп түсіндірді. Бірақ ол оның «Еуропаның барлық бақшаларында өсетіні және осылайша жақсы таныс екені, сондықтан оны одан әрі сипаттаудың қажеті жоқ» деп мойындады. Джон Рей 1660 жылы александрыстың Италия мен Германияда Александриядан әкелінген деп есептелетін herba alexandrina деп белгілі болғандықтан осылай аталғанын түсіндірді. Бұл, мүмкін, тозаңның (палеоботаникалық деректерді беретін) анықталуы қиын болғандықтан болған шығар. Осы себепті және Диоскоридті оқығаннан кейін, оны римдіктер әкелген деп жиі айтылады. Алайда, кейбір авторлар оны жергілікті деп санайды. Ұлыбританияда александрыстың тірі өсімдік ретінде алғашқы жазбасын 1562 жылы Тернер жасаған. Ол «Біздің александрысымыз Сомерсет жағалауы мен Уэльс арасындағы теңізбен қоршалған аралдарда өседі» деп жазған. Бұл жер Steep Holm болуы мүмкін, онда Джон Лайтфут та 1773 жылы оны көрген. Тұқымдары скорбутты емдеу үшін де қолданылған. 17 ғасырдың бір мәтінінде салаттарда немесе «көктемгі сорпа» дайындауда қолданылатын жас өскіндер сипатталған, ал 18 ғасырдың басында Калеб Трэлкельдтің жазған ирландтық Үрімдік сорпа рецептінде александрыс, су жаңғағы және қызылша қолданылған. Түркияда, оны Балдиран немесе Герет деп атайды, жас сабақтары мен жапырақтары йогуртпен бірге пісіріліп желінеді немесе салат ретінде жаңадан желінеді, ал тамыры да пісіріліп немесе жаңадан желінеді. Бұл ең жақсы бөлігі саналады және қыста, түйнектер ең етті болған кезде қазылады, бірақ Ұлыбританиядағы жинаушылар оларды көбінесе елемейді, өйткені жабайы өсімдіктерді түбірден шығару заңсыз. Жас жапырақтарының дәмі келерік пен петрушканың арасында, ал тұқымдарының дәмі ащы, бұрышты. Ол 18 ғасырда, келерік көптеп өндіріле бастағаннан кейін, жабайы шөптер мен көкөністердің орнына шығып қалды. Қазіргі заманда азық-түлік ретінде кеңінен қолданылмайды, сонымен қатар малға жем ретінде беріледі. Көптеген авторлар александрыс тұқымының иісі мирраға ұқсайды дейді (вероятно, атынан шыққан), бірақ оны осы мақсатта қолданғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Зерттеулер өсімдіктің әртүрлі бөліктерінде көптеген хош иісті қосылыстарды анықтады, бірақ қазіргі уақытта ешқайсысы коммерциялық мақсаттар үшін алынбайды.

Alexanders is commonly supposed to be the herb described by Dioscorides as Hipposelinum, which the Romans called olusatrum. William Turner, writing in the late 16th century, explained how this was the accepted wisdom of his "masters", Antonius Musa, Fuchsius and Ruellius (referring to their herbals). However, after reading Dioscorides's De Materia Medica he realised that "our [i. e. English] Alexander is not Smyrniū in Dioscorides," because that species had paler leaves than parsley, a purplish colour, and a white root. Dioscorides himself had said as much, writing "Hipposelinum is different to that which is properly called smyrnium". It therefore appears as if smyrnium and olusatrum were originally different plants which were confused, or conflated, by European herbalists. This confusion only deepened in the following years. In the mid 17th century Nicholas Culpeper explained that "alisander is sold in apothecaries' shops as Macedonian parsley seed." However, he acknowledged that it was grown in "all the gardens in Europe, and so well known, that it needs no farther description." John Ray explained in 1660 that alexanders was so called because in Italy and Germany it was known as herba alexandrina, having been supposed to have been brought from Alexandria. This may be only because the pollen (which would normally provide palaeobotanical evidence) is difficult to identify. For this reason, and from the reading of Dioscorides, it is commonly said to have been introduced by the Romans. Some authors, however, treat it as native. In Britain, the first record of alexanders as a living plant was by Turner in 1562. He wrote "Our Alexander groweth in ilands compassed about the se between the far parte of Sommerset shere and Wales." The site mentioned may have been Steep Holm, where John Lightfoot also saw it in 1773. The seeds have also been used as a cure for scurvy. One 17th century text describes young shoots used in salads or a "vernal pottage" and an early 18th century recipe recorded by Caleb Threlkeld for Irish Lenten Potage includes alexanders, watercress and nettles. In Turkey, where it is known as Baldiran or Göret, the young shoots and leaves are cooked and eaten with yoghurt, or eaten fresh as a salad, while the roots are also eaten, either cooked or fresh. These are considered to be the best part, and are dug up during the winter, when the tubers are most fleshy, although foragers in Britain often overlook them, as it is illegal to uproot wild plants. The young foliage is intermediate in flavor between celery and parsley and the seeds have an acrid, peppery taste. It fell out of favour in the 18th century after celery started being mass produced to replace wild herbs and vegetables. It is not commonly used as a food product in the modern era, It is also fed to livestock. Although many authors claim that alexanders seeds smell of myrrh (presumably because of the name, Smyrnium) there are no documented reports of it being used as that. Studies have identified numerous aromatic compounds in various parts of the plant, but none is currently extracted for commercial purposes.