Кіріспе

1885 жылы Болгария княздігі мен Шығыс Румелияның бірігуі Болгарияның бірігуі (Саединение на Балгария) – 1885 жылдың күзінде Болгария княздігі мен Шығыс Румелия провинциясының бірігуі. Бұл шараны Болгарияның құпия орталық революциялық комитеті (БКРК) ұйымдастырды. Екеуі де Осман империясының құрамында болған, алайда княздік де-факто тәуелсіздікпен өмір сүрсе, Румелия провинциясы автономияға ие болған және Осман империясының өкілдігі сақталған еді. Бірігу Шығыс Румелия қалаларындағы көтерілістерден кейін, 18 қыркүйекте Болгария князі Александр I қолдаған төңкеріс арқылы іске асырылды. Захари Стоянов құрған БСКРК 1885 жылдың көктемінде баспасөз және халық демонстрациялары арқылы бірігу идеясын белсенді түрде насияттауды бастады.

Өмірбаян

10-шы орыс-түрік соғысы Осман империясының ірі аумақтарын бөліп алған Сан-Стефано шартына қол қоюмен аяқталды. Болгария 482 жылдық шетелдік үстемдіктен кейін қайта жанданды, бірақ Осман билігіне бағынышты князьдық ретінде. Ресей дипломаттары Болгарияның бұл шекарада ұзақ тұра алмайтынын жақсы білді – ресейліктердің өздері Сан-Стефано бейбіт шартын "алдын ала" деп атады. Берлин конгресі 1878 жылдың 13 маусымында басталып, 1878 жылдың 13 шілдесінде Берлин шартымен аяқталды, ол Балқан және Дунай арасындағы жерлерде вассалды Болгария мемлекетін құрды. Балқан таулары мен Рила және Родопа таулары арасындағы аймақ Шығыс Румелия деп аталған, дербес Осман провинциясына айналды. Оңтүстік Болгарияны бөлек әкімшілік аймаққа бөлу – Ұлыбритания мен Австро-Мажарстанның Болгарияның Эгей теңізіне қол жеткізуі мүмкін деген қаупіне жауап болды, бұл Ресейдің Жерорта теңізіне жақындап келе жатқанын көрсетеді. Берлин шартының үшінші маңызды бөлігі – Македония соғысқа дейін болғандай Осман империясының құрамында қалды.

Ұйым

Осы жағдайда Болгария, Шығыс Румелия және Македониядағы болгарлардың бірігуге ұмтылуы заңды болды. Алғашқы әрекет 1880 жылы жасалды. Жаңа британ премьер-министрі Уильям Эварт Гладстон (бұрын болгар мәселесін ынталы түрде қолдаған) болгар саясаткерлеріне британ саясатының Шығыс мәселесі бойынша өзгеруге жақын екенін, болашақ одақты қолдайтынын және оған жағымды қаралайтынын үміттендірді. Алайда, Гладстонның екінші үкіметі Ұлыбританияның мүдделерін өзгертпеді. Екіншіден, Осман империясының бір жағынан, Грекия мен Черногорияның екінші жағынан арасындағы қақтығыс күшейе бастады. Шығыс Румелиядағы бірігуді қолдайтындар Роберт колледжінің лекторы Стефан Панаретовті жоспарланған бірігу туралы британдық пікірді білу үшін жіберді. Бірақ Гладстон үкіметі бұл жоспарларды қабылдамады. Берлин конгресінде қабылданған шешімдерге қатаң бағынған Ресей империясы да наразылық білдірді. Сонымен қатар, Грекия мен Осман империясы арасындағы шиеленіс азайды, нәтижесінде бірінші бірігу әрекеті сәтсіз аяқталды. 1885 жылдың ортасына қарай Шығыс Румелиядағы белсенді біріктірушілердің көпшілігі Македонияда революция дайындауды кейінге шегу керектігі және барлық күш-жігерді Болгария мен Шығыс Румелияны біріктіруге жұмылдыру керектігі пікірінде болды. Болгарияның Александр I князі де осы мәселеге қызығушылық танытты. Оның Ресеймен қарым-қатынасы нашарлап, Ресей императоры мен Болгариядағы про-ресейлік топтар Александрдың тақтан басқанын ашық талап етті. Жас князь өзінің бірігуді қолдауы – саяси өмірге қадам басқан жалғыз мүмкіндігі екенін түсінді.

Біріктіру актісі

Бірлесу бастапқыда қыркүйек айының ортасына жоспарланған болатын, ал румелиялық әскерлер маневрлер жүргізу үшін жұмылдырылды. Жоспар бойынша бірігу 1885 жылдың 27 қыркүйегінде жариялануға тиіс болған, бірақ 1885 жылдың 14 қыркүйегінде Панагюриште (содан кейін Шығыс Румелияда) тәртіпсіздік басталды, оны сол күні полиция бақылауға алды. Шерушілер Болгариямен бірігуді талап етті. Біраз уақыттан кейін осы үлгі Голиамо Конаре ауылында да қайталанды. Сол жерде қарулы отряд құрылды, оның басшысы Продан Тишков (көбінесе Шардафон деп аталады) – БСКРК-нің жергілікті жетекшісі. БСКРК өкілдері провинцияның әр түрлі қалаларына жіберілді, олар көтерілісшілер топтарын жинап, Шығыс Румелияның астанасы Пловдивке жіберді, онда олар майор Данаил Николаевтың басқаруында болды. Ал осы уақытта Пловдив маңында әскери маневрлер өтіп жатты. Маневрлерді басқаратын майор Данаил Николаев бірігушілердің жоспарынан хабардар болып, оларды қолдады. 1885 жылдың 18 қыркүйегінде румелиялық әскерлер (Шығыс Румелияның қарулы күштері) және қарулы бірігушілер топтары Пловдивке кіріп, губернатордың резиденциясын басып алды. Губернатор Гавриль Крастевич көтерілісшілер тарапынан тұтқындалды және Константинопольге қуылмас бұрын Пловдив көшелерімен көрсетілді. Бірден Георгий Странский басқаратын уақытша үкімет құрылды. Майор Данаил Николаев қарулы күштердің бас қолбасшысы болып тағайындалды. Ресейлік офицерлердің көмегімен ол күтілетін Османдық араласуына қарсы қорғаныс стратегиялық жоспарын жасады. Шығыс Румелияда жалпы жұмылдыру жарияланды. 1885 жылдың 14 қыркүйегінде билікті қолға алғаннан кейін уақытша үкімет ханзададан бірігуді қабылдауды сұрап телеграмма жіберді. 1885 жылдың 20 қыркүйегінде Александр I арнайы манифестпен жауап берді. Келесі күні премьер-министр Петко Каравелов пен парламент төрағасы Стефан Стамболовтың сүйемелдеуімен Александр I бұрынғы Шығыс Румелияның астанасына кірді. Бұл әрекет бірігушілердің ісін факт ретінде бекітті. Бірақ бірігудің дипломатиялық және әскери қорғанысының қиындықтары алда тұрды.

Біріктіруге халықаралық жауап

Берлин шартына қол қойылғаннан кейінгі жылдары Санкт-Петербург үкіметі Оңтүстік Болгариядан Шығыс Румелияның бөлінуі табиғи емес және ұзаққа соқпайды деген пікірін жиі білдірген. Ресей Біріктірудің сөзсіз жақын арада болатынын білді және оған дайындалу үшін маңызды шаралар қабылдады. Біріншіден, Ресей Осман империясына дипломатиялық қысым көрсетіп, оны Шығыс Румелияға әскер жіберуден шектеді. Сондай-ақ, 1881 жылы Үш император одағы қайта құрылғаннан кейін жасалған арнайы хаттамада Австрия-Венгрия және Германия болгарлардың мүмкін болатын бірігуіне қолдау көрсететіні айтылды.

Ресей

Болгария княздығы құрылғаннан кейін Ресейдің уақытша әкімшілігінің басшысы Александр Дондуков-Корсаков жаңа мемлекетке Ресейдің ықпалын орнатуға тырысты. Болгария тағына князь Александр I көтерілгеннен кейін Ресей аймақтағы дипломатиялық мақсаттарын ілгерілету үшін Болгарияға көптеген әскери офицерлер мен кеңесшілерді жіберді. 1883 жылы Александр I өзінің тәуелсіздігін бекіту үшін ресейлік кеңесшілерді лауазымдарынан шеттетуге кірісті. Болгария революционерлері Шығыс Румелияның про-ресейлік губернаторы Гавриль Крастевичті қызметтен алып тастағанда, Ресей императоры Александр III ашуға іш толды. Ол барлық ресейлік кеңесшілерге Болгарияны тастап кетуді бұйырды және Александр I князьдің ресей әскеріндегі шенінен айырды. Осылайша, Ресей Берлин конгресінде Болгарияны қолдағанмен, Болгарияның бірігуіне қатаң қарсы тұрды.

Ұлыбритания

1885 жылдың күзінде Александр I ханзада Лондонға ресми сапармен келген кезде Ұлыбританияның премьер-министрі лорд Солсберимен кездесті. Ол Ұлы Болгария құру Ұлыбританияның мүддесіне сай екеніне оны көндірді. Солсбери Берлин конгресінде Шығыс Румелияның бөлінуін қатысты түрде қолдағанмен, кейін жағдай өзгергенін айтты; және бірігу қажет, себебі ол Ресейдің Константинопольге қарай кеңеюіне кедергі келтіретін еді. Лондонның үкіметтік шеңберлері бастапқыда Болгарияның осы батыл қадамына Санкт-Петербургтің күшті қолдауы тұр деп ойлады. Бірақ олар жағдайдың нақты қалпын тез түсінді, ал Ресейдің ресми позициясы жарияланғаннан кейін Ұлыбритания болгар мәселесіне қолдау көрсетті, бірақ болгар-османдық келіссөздері басталған соң ғана.

Австрия-Мажарстан

Австрия-Мажарстанның ұстанымы Сербияға қатысты саясатымен анықталды. 1881 жылғы құпия шарт бойынша, Австрия-Мажарстан Сербияның Македония бағытында кеңею "құқығын" қабылдады. Австрия-Мажарстанның мақсаты Сербияда ықпал ету болды, сонымен бірге сербтердің аумақтық талаптарын солтүстік және солтүстік-батыс емес, оңтүстікке бағыттауға тырысты. Бұған қоса, Австрия-Мажарстан Балқанда біріккен Болгария сияқты ірі славян мемлекетінің құрылуына қарсы болды.

Франция мен Германия

Олар Осман империясының астанасында халықаралық конференция өткізу туралы ресейлік ұсынысты қолдады.

Осман империясы

Бірлесу факт болғаннан кейін, Константинопольде оның қандай оқиға екенін білуге үш күн кетті. Содан кейін жаңа мәселе туындады: Берлин шарты бойынша сұлтанға Шығыс Румелияға әскер жіберуге тек Шығыс Румелия губернаторының өтініші болған жағдайда ғана рұқсат берілген. Сол кездегі губернатор Гавриль Крастевич мұндай өтініш білдірмеді. Сонымен қатар, Лондон мен Санкт-Петербург Осман империясына мұндай әрекеттерден бас тартуға және халықаралық конференцияның шешімін күтуге қатаң кеңес берді. Османдықтар Болгарияға шабуыл жасамады, сондай-ақ серб-болгар соғысына да араласпады. 1886 жылдың 5 сәуірінде [ескі стиль бойынша 24 наурыз] Осман империясы мен Болгария Тофане келісіміне қол қойды, ол Болгария князінің Шығыс Румелияның автономиялық Осман провинциясының генерал-губернаторы ретінде мойындалды. Осылайша, 1885 жылдың 18 қыркүйегінде [ескі стиль бойынша 6 қыркүйекте] болған Болгарияның де-факто бірігуі де-юре мойындалды.

Грекия

1880 және 1884 жылдардағы Шығыс Румелияның екі ресми санағында 42 516 және 53 028 грек (5,2% және 5,4%) көрсетілгенімен, грек тарихшысы Павлос Каролидис Румелияда 250 000-нан астам этникалық грек тұрғанын мәлімдеді. Біріктіру жарияланғаннан кейін Грекия премьер-министрі Теодорос Дилиганнис Сербиямен бірге Берлин шартының бұзылуына наразылық білдірді. Афина, Волос, Каламата және Грекияның басқа да аймақтарында наразылықтар өршіді. Наразылар Болгария мемлекетінің күшейіп бара жатқанына қарсы тұру үшін Осман Эпирін аннексиялауды талап етті. Дилиганнис 1885 жылғы 25 қыркүйекте әскер жинауды жариялады. Дилиганнис Ұлы державаларға Осман империясымен соғысқа түсу ниеті жоқ екенін және соғыс жақтастарын ғана басуға тырысатынын хабарлады. Оның үш министрі – Антонопулос, Зигомалас және Ромас оны Эпирге басып кіруге және Осман Критінде көтеріліс ұйымдастырып, соғысқа дейінгі жағдайды қалпына келтіруге шақырды. Константинопольде тұратын гректер де солтанға Болгарияға соғыс жариялауды өтінді. Шығыс Румелияның жоғалтылуы Грекияның Македонияға кеңейіп, барлық грек мекендеген жерлерді біріктіру арманына қауіп келтірді. Осман шекарасына 80 000 әскер жинаған Дилиганнис қиын жағдайға түсті. Османдықтармен соғыста жеңіліс апатқа әкелуі мүмкін, ал грек әскерін тарату халықтың қолдауын жоғалтуға тең болар еді, сонымен қатар әскерді күшінде ұстау шығындары артып бара жатқан еді. 1886 жылғы 14 сәуірде Ұлы державалар (Францияны қоспағанда) Грекияға бір апта ішінде әскерін демобилизациялауға бұйрық берді. 8 мамырда Ұлы державалар Грекияны демобилизациялауға мәжбүрлеу үшін Грекияға қарсы теңіз блокадасын (Франция қатыспады) енгізді. Дилиганнис блокадаға байланысты лауазымынан кетті, осылайша Шарилаос Трикупис қайтадан билікке келді. Ұлтшыл грек офицерлерінің тобы Осман шекарасын кесіп өтіп, Трикупис білмейтін және мақұлдамайтын бес күндік қақтығысқа себеп болды. Трикупис әскерді демобилизациялады және Грекияға қатысты теңіз блокадасы 7 маусымда алынып тасталды. Грекия 133 миллион драхма жұмсады, бірақ сыртқы саясатының ешқандай мақсатына қол жеткізе алмады, ал қоғамы Дилиганнис пен Трикупис жақтастары арасында терең бөлініске ұшырады.

Сербия

Сербияның жағдайы Грекияныкіне ұқсас болды. Сербиялықтар Болгариямен батыс шекарасының бойындағы аумақтық өтемақылардың үлкен көлемін сұрады. Болгария олардан бас тартты, бірақ Австрия-Мажарстанның қолдауына сенімді болған король Милан I 1885 жылғы 14 қарашада Болгарияға соғыс жариялады. Дегенмен, Сливница шайқасының нәтижесінде сербтер жеңіліске ұшырады және болгар әскері Сербия аумағына Пиротқа дейін ілгеріледі. Австрия-Мажарстан әскери қимылдарды тоқтатуды талап етті, әйтпесе болгар күштері Австрия-Мажарстан әскерімен қанағаттандырылатынын ескертті. 1885 жылғы 28 қарашада атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. 1886 жылғы 3 наурызда Бухарест қаласында бейбіт келісімге қол қойылды. Оның шарттарына сәйкес, Болгарияның бірігуі сақталды және Болгария-Сербия шекарасында ешқандай өзгеріс болмады.

Еске алу

Біріктіру күні 6 қыркүйекте Болгарияда ұлттық мереке ретінде тойланады. Болгарияның Пловдив облысындағы Саединене қаласы Болгарияның бірігуіне арналған. Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Саединене қарлы алқабы Болгарияның бірігуі құрметіне аталған.