Владо Дапчевич: Югославтық коммунист революционер және саяси қайраткерінің өмірі мен күресі
Vlado Dapčević
Владо Дапчевич – югославтық коммунист, партизан, Титоға қарсы шыққан саяси диссидент. Өмірі, түрмеде өткен жылдары, «Еңбек партиясын» құруы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Владимир "Владо" Дапчевич (14 маусым 1917 жыл - 12 шілде 2001 жыл) - Югославия және Черногория коммунисі, революционер және саяси қайраткер. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің күштерімен және Остік державалардың әскерлерімен партизандық күрес жүргізді. Ол саяси диссидент болды және соғыстан кейін Югославия президенті Иосип Броз Титоның кеңеске қарсы саясатына қарсы шықты. Титоға қарсылық білдіргені және пролетарлық интернационализмді қолдағаны үшін саяси диссидент ретінде Югославия түрмелерінде барлығы 24 жыл түрді. 1990 жылдары Югославияның ыдырауынан кейін Сербияда Еңбек партиясын құрды. Ол Титоны, сондай-ақ кеңес басшылары Никита Хрущев пен Леонид Брежневті марксизм-ленинизмнен тайып кеткені үшін сынады. Оларды капитализмге ұмтылғаны үшін, ал екеуін Кеңес Одағының құлауына себепкер болды деп айыптады. Ол белгілі черногориялық коммунистік әскери басшы Пеко Дапчевичтің кіші інісі болды.
Vladimir "Vlado" Dapčević (; 14 June 1917 – 12 July 2001) was a Yugoslav and Montenegrin communist, revolutionary and political leader who fought as a Partisan against Axis occupation troops and forces of the Independent State of Croatia during World War II. He was a political dissident and after the war he opposed the Anti Soviet policy of Josip Broz Tito, president of Yugoslavia. He spent a total of 24 years in Yugoslav prisons as a political dissident for advocating anti Titoism and Proletarian internationalism. After the collapse of Yugoslavia in 1990s, he founded the Party of Labour in Serbia. He criticised Tito, as well as Soviet leaders Nikita Khrushchev and Leonid Brezhnev, for departing from Marxism–Leninism. He accused them for leaning towards capitalism and the latter two for exposing the Soviet Union to the collapse. He was the younger brother of famous Montenegrin communist military leader Peko Dapčević.
Ерте өмір
Дапчевич 1917 жылы Черногория Корольдігінің Люботинж ауылында дүниеге келді. Ол Цетиньедегі орта мектепте оқыды, бірақ студенттік ереуіл ұйымдастырғаны үшін мектептен шығарылды. 1933 жылы 16 жасында Югославия Коммунистік Жастар Одағының (СКОЙ) мүшесі болды. Сол жылы коммунистік үнқағаздарды таратуға қатысқаны үшін алғаш рет тұтқындалды. 1934 жылы Югославия Коммунистік Партиясына (КПЖ) қабылданды. 1935 жылы Цетиньеде партиялық демонстрациялар мен полициямен болған қақтығыс кезінде тұтқындалып, қатыгездікпен ұрып-соқты. Бір ай түрмеде отырғаннан кейін, білімін Подгорица, Никшич және Призренде жалғастырды. Бірақ, соңында барлық мектептерден шығарылды. 1936 жылы КПЖ ішіндегі жарылыс пен одан кейін партия мүшелерінің жаппай тұтқындалуына байланысты, Черногориядағы партия полициямен қақтығыстарға әкелетін (қауіпті) демонстрацияларды ұйымдастырды. Дапчевич тұтқындалып, Сараево түрмесінде төрт ай өтті. 1937 жылы Цетиньеде партияның Ұйымдастыру Хатышы лауазымына тағайындалды. Сонымен қатар, Испания Азамат Соғысына ерікті болып, республикалық жақта жосылды. Бірақ полиция бұл жоспарды ашып, Дапчевичті қоса алған көптеген еріктілерді тұтқындады. 1939 жылы босатылғаннан кейін, билік оған Котордағы орта мектепті бітіруге рұқсат берді және ол Белградтағы Химия Инженерлік мектебіне қабылданды. Белград университетінде университет автономиясы үшін Корольдік үкіметке қарсы күреске қатысты. Патшалық жақтастарының жастарымен болған қақтығыста ауыр бас жарақатын алды. 1940 жылы Черногориядағы Бока Которскаға партиялық тапсырмамен барды, онда партиялық ұяларды ұйымдастырумен айналысты. Бірақ, жергілікті КПЖ комитеті ішкі келіспеушіліктерге байланысты таратылды және Дапчевич Белградқа қайтып келді.
Dapčević was born 1917 in the village Ljubotinj in the Kingdom of Montenegro, he attended secondary school in Cetinje where he was expelled because of organizing a student strike. At 16, in 1933, he became a member of the Alliance of Communist Youth of Yugoslavia (SKOJ). That very same year he was arrested for the first time due to taking part in distribution of communist leaflets. He was accepted into Communist Party of Yugoslavia (KPJ) in 1934. In Cetinje, 1935, during Party demonstrations and clash with the police he was arrested and brutally beaten. He spent a month in jail, after which he continued his education in Podgorica, Nikšić, and Prizren. He was eventually expelled from all these schools. Because of a break within KPJ in 1936 and the following mass arrests of Party members, the Party in Montenegro organized (dangerous) manifestations causing clashes with the police. Dapčević was arrested and spent four months in the Sarajevo jail. In 1937, he was promoted to the post of Organizing Party Secretary in Cetinje. At the same time he signed up as a volunteer in the Spanish Civil War, on the Republican side. But police discovered the plot and arrested a large group of volunteers, including Dapčević. After his release in 1939, the authorities allowed him to graduate from secondary school in Kotor, and he was accepted for studies at the School of Chemical Engineering in Belgrade. At Belgrade University he took a part in struggles for University autonomy from the Royal Government. In a clash with pro royalist youths he gained a serious head injury. During 1940, he went on a Party assignment to Boka Kotorska in Montenegro, where he worked on organizing Party cells. But the local KPJ committee dissolved due to internal misunderstandings and Dapčević headed back to Belgrade.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылы 6 сәуірде Люфтваффе қалаға қатал бомбалау шабуылын жасағанда Дапчевич Белградта тұрып жатқан. Югославия нацистік Германияға тәуелділікке түскен соң, Дапчевич Белградтан қарапайым Монтенегроға оралды, онда ол қарсылық қозғалысын ұйымдастыруда белсенділік танытты. Алайда, 1941 жылғы 13 шілдеде Чеводағы көтеріліс шабуылынан кейін ол көп ұзамай партиядан қуылды. Ловчен батальонының жауынгері ретінде ол Плевляға шабуылға қатысты, онда жараланды, сондай-ақ Рудода Бірінші пролетариат бригадасын құруға және Сараево маңындағы Игман тауынан өтуге қатысты. 1942 жылдың басында ол Фочада партияға қайта қабылданды және Дрина ерікті (партизан) отрядының саяси комиссары болып тағайындалды. 1942 жылдың ортасына қарай ол Ловчен батальонының бірінші отрядының командирі болып тағайындалды. Бірақ партияны үнемі сынағандықтан ол тағы да партиядан шығарылды. Бомбалау отрядының командирі ретінде ол 1942 жылдың соңында қайтадан жарақаттанғанға дейін көптеген операцияларға қатысты. Ол сонымен қатар Неретва және Сутьеска шайқастарына қатысты. Осыдан кейін ол партияға қайта қабылданды және жетінші Краина бригадасының партиялық ұйымдастырушысы болып тағайындалды. 1944 жылдың бірінші жартысында ол штаб офицерлер мектебіне, содан кейін Югославия Халық Армиясының (NOVJ) онінші дивизиясының комиссары болып тағайындалды. Соғыс аяқталғанда ол Югославия Халық Армиясында подполковник шеніне ие болды. Соғыстан кейін ол офицерлер партия мектебінде профессор болып жұмыс істеді, ал 1947 жылы Югославия Халық Армиясының Агитация және пропаганда (Агитпроп) басқармасының бастығы болып тағайындалды.
Dapčević was living in Belgrade when, on April 6, 1941, the Luftwaffe unleashed a savage bombing of the city. As Yugoslavia surrendered to Nazi Germany, Dapčević moved from Belgrade back to Montenegro where he was active in the organization of resistance. However, shortly after a rebellion attack in Čevo on July 13, 1941, he was expelled from the Party. As a fighter of the Lovćen Battalion, he took part in the assault on Pljevlja, in which he was wounded, and he also played a part in the founding of the First Proletarian Brigade in Rudo, and crossed Mount Igman at Sarajevo. He was re admitted into the Party in Foča in early 1942, and designated political Commissar for the Drina Volunteer (Partisan) Detachment. By mid 1942, he was promoted to commander of the First Detachment of the Lovćen Battalion. However, due to his continued criticism of the Party, he was once again expelled. As a commander of a bombing squad, he took part in many actions until he was, once again, wounded at the end of 1942. He also took part in battles on Neretva and Sutjeska. After these, he was again re admitted into the Party and assigned as the party for the Seventh Krajina Brigade. During the first half of 1944, he was promoted to the Headquarters Officer School, and then to Commissar of the Tenth Division of NOVJ. When the war ended, he held the rank of a lieutenant colonel in the Yugoslav People's Army. After the war, he worked as a professor at the Party School for Officers, and in 1947, he was promoted to JNA Chief of Administration for Agitation and Propaganda (Agitprop).
Соғыстан кейін
1948 жылы партияның бесінші съезіне қатысты. Бірақ ол Ақпарат бюросының қаулыларын қолдағандықтан, елден қашуға мәжбүр болды. Югославиядан серігі Арсо Йовановичпен бірге, армия генералы және армия штабының бастығы болып кетуді көздеді. Олар Румыния шекарасын кесіп өтуге тырысты, бірақ шекара күзетшілері тоқтатты. Қақтығыс кезінде Йованович атып өлтірілді, ал Дапчевич зардапсыз аман қалды және келесі айларды Белградта жасырынып өткізді. 1948 жылдың күзінде Венгрияға қашып кетуге әрекеттенді, бірақ тұтқындалып, барлығы 22 ай қамауда отырды, соңында 20 жылға бас бостандығынан айырылды. 1950 жылдың маусымынан 1956 жылдың 6 желтоқсанына дейін Стара-Градишка, Билеча және Голи-Оток концентрациялық лагерьлерінде түрмеде жатты, әр жолы қатыгездықпен азапталды. Мерзімінен бұрын босатылып, қайта тұтқындалу қаупіне байланысты 1958 жылы жолдастарымен бірге Албанияға қашып кетті. Бірнеше айдан кейін олар КСРО-ға барып, қоныстанды. КСРО-ға келген соң оған білімін жалғастыру немесе сәйкес жұмыс ұсынылды. Ол бұл ұсыныстан бас тартып, саяси қызметін жалғастырды. 1961 жылы Мәскеуде өткен Коммунистік партиялар конференциясына күшті насихат жүргізді. Нәтижесінде, оның еңбегінің арқасында конференция Югослав Коммунистік Одағын (СКЖ) ревизионистік және антимарксистік партия деп айыптау туралы қаулы қабылдады. Кубалық зымыран дағдарысы кезінде Дапчевич пен басқа эмигранттар Кубаға еріктілер тобын ұйымдастырды, бірақ кеңес билігі олардың кетуіне кедергі келтірді. 1964-1965 жылдары Одессада тұрып, Югославия жұмысшы қозғалысы тақырыбында докторлық диссертациясын жазды. 1965 жылдың басында Вьетнам соғысына ерікті болып қатысуға ниеттенді, бірақ Кеңес Одағынан кетуге рұқсат алмады. 1966 жылы ол заңсыз жолмен Батыс Еуропаға эмиграция жасап, КСРО-дан кетті. Францияда, Швейцарияда және Нидерландта тұрып, көбінесе жұмысшы болып жұмыс істеді. Югославияның экономикалық эмигранттары (гастарбайтерлер) арасында саяси оппозицияны дамытуға тырысты, бірақ көп нәтижеге жете алмады. Ол бірнеше рет тұтқындалып, үш елден де депортацияланды. 1969 жылы Бельгияда тұрақты тұруға рұқсат алды. Брюссельде бельгиялық азаматқа үйленді және Брюссель университеті ULB жанындағы Иксельде тұрды. 1975 жылы тіпті бельгиялық азаматтыққа ие болды. Ол Батыс Еуропалық марксистік-лениндік топтармен байланыста болып, олардың қызметіне қатысты. 1973 жылы UDBA жасаған қастандықтан аман қалды. 1975 жылы Румыния және Югославияның құпия қызметтері Дапчевичті Бухарестке сапар жасағанда ұрлап, Югославияға экстрадициялады. Оған қамауда өлім жазасы берілген еді, бірақ жазасы 20 жылға ауыстырылды (мұндай мейірімділік оның ағасы Пеко Дапчевичтің әйгілі армия генералы және Екінші дүниежүзілік соғыстың батыры болғандықтан көрсетілді). 1988 жылы Пожаревац түрмесінен босатылып, дереу Югославиядан қуылды. 1990 жылдың қыркүйегінде Дапчевичке Югославияға оралуға рұқсат берілді. Ол көптеген сұхбаттарында және қоғамдық жиналыстарда азаматтық соғыс пен Югославияның ыдырауының алдағы қаупін көрсетті. 1992 жылдың 27 наурызында Еңбек партиясын құрды және бұрынғы Югославиядағы азаматтық соғыс кезінде Милошевич үкіметіне қарсы демократия мен бірлікті нығайту бойынша белсенді жұмыс істеді. 1992-1996 жылдары марксистік-лениндік партиялардың конференциялары мен кездесулеріне қатысты. 1997 жылы Еңбек партиясының бірінші съезінде Дапчевич партияның бағдарламасын және саяси мақсаттарын белгілеп, Югославияда нағыз революциялық партияның негізін салды. Дапчевич 2001 жылдың 12 шілдесінде қайтыс болғанға дейін саяси қызметін жалғастырды. Ол тәуелсіз Черногорияның жақтасы болды.
In 1948, he attended the Fifth Party Congress. However, as he was in favor of the resolutions of the Information Bureau, he was forced to flee the country. He attempted to leave Yugoslavia together with his companion Arso Jovanović, an army general and the chief of army headquarters. They tried to cross the border with Romania but were stopped by the border guards. In the skirmish, Jovanović was shot to death, while Dapčević escaped unscathed and spent the following months in hiding in Belgrade. In the fall of 1948, he attempted to escape to Hungary, but was arrested and kept in custody for a total of 22 months before finally receiving a 20 year jail sentence. From June 1950 to December 6, 1956, he was imprisoned in concentration camps at Stara Gradiška, Bileća and Goli Otok, and each time exposed to brutal torture. After his early release and due to the threat of re arrest, he escaped to Albania in 1958 with a group of comrades. After a couple of months, they traveled to and settled in the USSR. Upon arrival in the USSR, he was offered to continue with his education or accept a corresponding job. He refused this offer and continued with his political work. During 1961, he organized strong propaganda for the Conference of Communist Parties in Moscow. As a result, thanks in part to his activity, the Conference adopted the resolution of condemnation of the Yugoslav Communist Alliance (SKJ) as a revisionist and an Anti Marxist party. During the Cuban Missile Crisis, Dapčević and other émigrés organized volunteer groups to Cuba, but were prevented from departing by the Soviet authorities. Between 1964 and 1965, Dapčević lived in Odessa where he worked on a doctoral dissertation on the Yugoslav workers movement. In early 1965, he wanted to join the communist forces fighting the Vietnam War as a volunteer, but was still not allowed to leave the Soviet Union. He finally left the Soviet Union in 1966, by illegally emigrating to Western Europe. He lived in France, Switzerland and the Netherlands, where he mostly worked as a physical laborer. He strove to develop political dissent among the Yugoslav economic emigration (gastarbeiters), but with little result. He was arrested several times and deported from each of the three countries he had been staying in. In 1969, he managed to obtain permanent residence in Belgium. In Brussels, he married a Belgian citizen and lived in Ixelles near the Brussels university ULB. In 1975 even became a Belgian citizen himself. While there, he kept in touch with West European Marxist–Leninist groups and took part in their activities. In 1973, he survived an assassination attempt by UDBA. In 1975, the Romanian and Yugoslav secret services organized Dapčević's kidnapping while he was visiting Bucharest, after which he was extradited to Yugoslavia. He had been sentenced to death in absentia, but the punishment was commuted to 20 years of hard labor (this leniency was shown to him as his brother Peko Dapčević was a renowned army general and World War II hero). He was released from the Požarevac prison in 1988, and promptly expelled from Yugoslavia. Dapčević was allowed to return to Yugoslavia in September 1990, in the midst of political turmoil. In his many interviews and public appearances he indicated there was an imminent danger of civil war and dissolution of Yugoslavia. On March 27, 1992, he founded the Party of Labour and during the civil war in the former Yugoslavia, he actively worked on the strengthening of democracy and unity against the Milošević government. Between 1992 and 1996, he attended Marxist–Leninist party conferences and meetings. In 1997, at the first Party of Labour congress, Dapčević set the party program and political aims, laying foundations for a real revolutionary party in Yugoslavia. Dapčević continued with political activities until his death on July 12, 2001. He was a strong advocate of an independent Montenegro.