Кіріспе
Ежелгі Александрияның ғұламалық дәстүрі Александрия мектебі - грек және рим дәуірлерінде ескендірияның эллиндік мәдени орталығында қалыптасқан әдебиет, философия, медицина және ғылым салаларындағы белгілі бір үрдістерді білдіретін ұжымдық атау. Александрия грек және шығыс ықпалдарының араласуына, қолайлы жағдайы мен коммерциялық ресурстарына және б.з.б. соңғы ғасырларда Мысырға билік жүргізген Птолемейлердің Македониялық династиясының кейбір жарық энергиясына байланысты білімнің ерекше орталығы болды. Бұл кезеңде үлкен Александрия кітапханасына көптеген ғылыми еңбектер жиналды. Бұл кезеңде Александрияда география, тарих, математика, астрономия, философия және медицина бойынша эпикалық поэзия мен еңбектер көптеп жазылды. Александрия мектебі 1 ғасырдан кейін Александриядағы діни және философиялық дамуды сипаттау үшін де қолданылады. Яһуди теологиясы мен грек философиясының араласқандығы синкретикалық араласқандыққа және көптеген мистикалық болжамдарға әкелді. Неоплатондар жанның табиғатын зерттеуге арналып, Құдаймен қарым-қатынас орнатуға ұмтылды. Ертедегі христиан шіркеуіндегі екі үлкен Киелі кітап түсіндіру мектебі неоплатонизмді және Платонның ілімдерінен философиялық нанымдарды христиандыққа енгізді және Киелі кітаптың көп бөлігін аллегориялық түрде түсіндірді. Христиан теологиясының Александрия мектебінің негізін салушылар Александриялық Климент пен Ориген болды.
The Alexandrian school is a collective designation for certain tendencies in literature, philosophy, medicine, and the sciences that developed in the Hellenistic cultural center of Alexandria, Egypt during the Hellenistic and Roman periods. Alexandria was a remarkable center of learning due to the blending of Greek and Oriental influences, its favorable situation and commercial resources, and the enlightened energy of some of the Macedonian Dynasty of the Ptolemies ruling over Egypt, in the final centuries BC. Much scholarly work was collected in the great Library of Alexandria during this time. Large amounts of epic poetry and works on geography, history, mathematics, astronomy, philosophy, and medicine were composed in Alexandria during this period. Alexandrian school is also used to describe the religious and philosophical developments in Alexandria after the 1st century. The mix of Jewish theology and Greek philosophy led to a syncretic mix and much mystical speculation. The Neoplatonists devoted themselves to examining the nature of the soul, and sought communion with God. The two great schools of biblical interpretation in the early Christian church incorporated Neoplatonism and philosophical beliefs from Plato's teachings into Christianity, and interpreted much of the Bible allegorically. The founders of the Alexandrian school of Christian theology were Clement of Alexandria and Origen.
Тарих
Ескендір Зұлқарнайын Мысыр жеріне аттанған кезде қалаға негізін салған Александрияның мәдениет пен сауда орталығы болу мүмкіндігі мол еді. Ол ірі теңіз портына айналған сайын, бүкіл Жерорта теңізі елдерінің сауда және саяхат орталығы болды. Мысыр билеушілерінің қамқорлығымен оның табиғи артықшылықтары айтарлықтай артты. Птолемей Сотер (б.з.д. 323285 жылдары билік құрған), Ескендірдің өлімінен кейін Мысыр оған тиді, ол Мысырды эллиндеуге бағытталған кең ауқымды науқанының бір бөлігі ретінде Александриядағы грек ғалымдары мен ақындарына субсидия бере бастады. Птолемей өзінің досы, афиналық оратор, мемлекет қайраткері және философ Фаллерумдық Деметрийдің жетелеуімен Александрия кітапханасы орналасқан үлкен кешен - Музейдің негізін қалады. Птолемей Сотер бастаған жұмысты оның ұрпақтары, әсіресе оның екі тікелей мұрагері Птолемей Филадельф және Птолемей Эуэргетес жалғастырды. Филадельф (285247), кітапханашысы атақты Каллимах болды, Аристотельдің барлық еңбектерін жинады, сондай-ақ бірқатар яһуди және жергілікті мысырлық шығармаларды таныстырды. Олардың арасында "Септуагинтаның" бір бөлігі болған көрінеді. Евэргетес (247 - 222) кітапхананы афиндік мұрағаттардан драматургтардың түпнұсқалық басылымдарын тартып алып, Александрияға келген барлық саяхатшыларды өздерінің қолындағы кез келген жұмыстың көшірмесін қалдыруға мәжбүрлеу арқылы ұлғайтты. Кейбір бейімділіктерді бөлісе отырып, ойлаудың нақты "александриялық" жүйесі ешқашан болған емес. Гелленстік және римдік дәуірлердегі Александрия ғалымдарының әдеби, ғылыми және философиялық қызметі өте әртүрлі болды; олардың тек белгілі бір рухы немесе формасы ғана бар. Бұл "мектеп" ғасырлар бойы өмір сүрді және оны екі негізгі кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезең шамамен б.з.д. 306-30 жылдары аралығында, Птолемей әулетінің құрылуынан бастап Мысырдың римдіктерге қосылуына дейінгі аралықта; екінші кезең б.з.д. Птолемей дәуірінің ертедегі білім әдетте әдеби немесе ғылыми болды. Бұл үрдіс ертедегі Птолемейлердің Мысыр мен Грек зияткерлік мәдениетін синтездеу жөніндегі үлкен жобасын көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрынғы І ғасырда Александрия мектебі бөлініп, әртараптандыра бастады. Бұл бір жағынан кейінгі Птолемеялықтардың басқаруындағы үкіметтің салыстырмалы әлсіздігіне, сонымен қатар Родоста, Сирияда және Шығыс Жерорта теңізінің басқа жерлерінде жаңа ғылыми шеңберлердің пайда болуына байланысты болды. Бұл бірте-бірте таралып, Александрия Римнің қолына түскенде, жағдай одан да нашарлай түсті. Бұл мектептің ықпалы бүкіл грек-рим әлеміне тараған сайын, ғалымдар Александрияға емес, Римге шоғырлана бастады. Алайда Александрияда жаңа күштер әрекет етіп, зияткерлік өмірдің екінші үлкен жарылысын туғызды. Иудаизм мен христиан дінінің ықпалымен қалыптасқан жаңа ағым неоплатоникалардың болжамды философиясы мен гностиктер мен ертедегі шіркеу аталарының діни философиясын қалыптастырды.
Философия
Римдіктер басып алғаннан кейін таза әдебиет Александрияның емес, Римнің таңбасын алады. Бірақ Александрияда бірнеше уақыт бойы әртүрлі күштер жұмыс істеді, олар әлемдегі үлкен рухани өзгерістермен байланысқа келіп, жалпы алғанда Александрия философиялық мектебі деп аталатын зияткерлік қызметтің екінші жарылысын тудырды. Бұл мектептің ілімдері Шығыс пен Батыс ойларының бірігуі болды, әдетте эллиндік және еврей философиясының элементтері әртүрлі мөлшерде біріктірілді, сонымен қатар Пирронизм жағдайында Буддизм элементтері Үндістаннан Елистік Пирро ескі грек философы алып келген және оның Александрия мектебінің философы Анесидем (б.з.д. Александриялық Клименттің "Строматасында" Батыстың әдебиетінде Будда туралы ең ерте кездескен сөз бар. Александрия қаласы біртіндеп Еуропа, Азия және Африканың бейтарап жеріне айналды. Оның халқы, сол кездегідей, қазіргі уақытта да, барлық нәсілдердің әртүрлі жиынтығы болды. Ескендір сол жерде яһудилерді қоныстандырып, олардың саны өсіп, мәсіхшілер дәуірінің басында олар қаланың бестен екі бөлігін алып, жоғары лауазымдарға ие болды. Яһуди теологиясының грек ой-пікірлерімен байланысы ой-пікірдің үлкен проблемасына айналды. Яһудилердің құдайлық билік туралы түсініктері мен олардың жүріс-тұрыстың трансценденттік теориялары грек ойшылдарына ерекше тартымды болды, олар эллиндік философияның құрғақ интеллектуализміне еш шабыт таппады. Сонымен қатар, яһудилер белгілі бір дәрежеде өздерінің ерекшеліктерін тастап, өздерінің ескі теологиясын космополиттік мәдениетпен салыстыруға және қарама-қарсылауға дайын болды. Осылайша, жеке аянға қатысты эллиндік ілімді ерекше бір халыққа толық аян берілген теологияға қатысты яһуди дәстүрімен біріктіруге болады. Нәтижесінде яһуди теологиясының біршама бүкпесіз және ұйымдастырылмаған корпусына таза философиялық жүйе қолданылды. Осы екі элементтің салыстырмалы басымдылығына сәйкес гностицизм, патристикалық теология және неофитагорийлік және неоплатонистік философиялық мектептер пайда болды. Бұған алғашқы нақты мысал Аристобулда (б.з.д. Яһудилер үшін бірінші ғасырдағы Филонның есімі ең ұлысы. Ол грек метафизикалық теорияларын алып, аллегорикалық әдіспен оларды яһуди Аянға сәйкес түсіндірді. Ол (а) адамзат өмірін Құдайға қатысты табиғатымен түсіндірді, (б) Құдайдың табиғаты мен Құдайдың болуы, және (с) Ұлы Логос ілімі Құдай мен материалдық ғалам арасындағы қарым-қатынасты түсіндіреді. Осы үш дәлелден ол шығыс мистикасы мен таза грек метафизикасының синкретизмін жасады. Александрия мектебінің алғашқы таза философиясы - неофифагорлық, екіншісі - неоплатоникалық. Олардың ілімдері платонизм, стоицизм және кейінгі аристотелизмнің синтезі болды, ал шығыс мистикасының дозасы біртіндеп маңызды болып кетті. Олар сөйлеген әлем құтқарылу туралы ілімді талап ете бастады. Олар жақсылық пен жамандық мәселесін шешуге тырысты. Сондықтан олар жанның табиғатын зерттеуге арнады және оның бостандығы Құдаймен қарым-қатынаста болып табылады деп үйретті, бұл экстаздық транс түрінде шомылу арқылы жүзеге асырылады. Бұл ілім Плотиннің кезінде өзінің биіктігіне жетті; кейінгі ізбасарлары христиандықпен сәтсіз күресте теоургияға баса назар аударды. Ақырында бұл пұтқа табынушы теософия александриялық Плутарх пен Проклдің басшылығымен Афинаға қайта оралды және негізінен Плотин жүйесіне сәйкес ежелгі философияны қайта ұйымдастыруға бағытталған түсініктемелерде өзін көбінесе қамтыды. Бұл мектеп Юстиниан Афина мектептерін (529) жабылған кезде Дамаск кезінде аяқталды. Неоплатонизм III ғасырдың басында кейбір христиан ойшылдарына айтарлықтай әсер етті. Олардың ішіндегі ең маңыздылары Александриялық Климент пен Ориген еді. Климент ғалым әрі теолог ретінде неоплатонизмнің мистикасын христиандықтың практикалық рухымен біріктіруді ұсынды. Ол таза өмір сүру қағидасын еркін ойлау қағидасымен біріктірді және нұсқауды тыңдаушының ақыл-ой қабілетіне қарастыру керек деп ұйғарды. Христиандық және кейіннен неоплатондық идеялардың үйлесімділігі Птолемей епискобы Синезийдің жазбаларында дәлелденген, және неоплатонизм ақырында христиандыққа берілді.
Медицина
Бірінші екі ұлы анатомист, Герофил мен Эрастраст Александрияда жұмыс істеді.