Кіріспе

Жол-теміржол көлігі немесе теміржол-жол көлігі – теміржол және жол желілерінде жүре алатын екі режимді көлік құралы. Олар екі жақты көліктер, hi rail (көше және теміржолдан немесе жоғары рельс, HiRail сияқты нұсқалары), сондай-ақ теміржол және автомобиль көліктері деп те аталады. Көбінесе бұл – резеңке дөңгелектерімен қатар, рельстерде жүруге арналған қосымша флангалы болат дөңгелектері бар, өзгертілген жол көліктері. Жылдамдық әдетте резеңке дөңгелектер арқылы жүзеге асырылады, ал флангалы дөңгелектер бос айналып, көлікті рельстерде тұрақтандырады; рельс дөңгелектері қажет болған жағдайда көтеріліп, түсіріледі. Арнайы жасалған жол-рельс көліктері де бар. Мысалы, «джип пойыздарында» жол дөңгелектері тікелей теміржол дөңгелектерімен алмастырылады. Дөңгелектері бар көліктер режимдерді ауыстыру үшін арнайы аймақтарды, мысалы, теміржол өткелдерін пайдалануы керек. Қытай инженерлері жол дөңгелектерінің орнына қаптамалы дөңгелектері бар көлікті ұсынды, бұл кез келген жерде режимді ауыстыруға, деңгейлі өткелдерді пайдалану қажеттілігін жоюға мүмкіндік береді. Олардың пікірінше, рельстер домалақ кедергісін азайтады, ал жол – көтеру күшін арттырады, бұл комбинация жүктерді ауырлауға немесе тік көлбеулерде жүк тасуға мүмкіндік береді, соның салдарынан теміржол құрылысының бағасы төмендейді. 1922 жылы Стронах жолда жүре алатын және алдыңғы рельс дөңгелектерін төмен түсіре алатын, рельстермен басқарылатын, бірақ артқы жол дөңгелектерімен қозғалатын жол-рельс тракторына патент алды. Бұл типтегі трактор, әдеттегі жүк көлігіне ұқсас, 1924 жылы Уэмблидегі Британ империясының көрмесінде көрме алаңында вагондарды тартты. Жол-рельс тракторының бір мәселесі рельстерде кері жүру болды, бірақ богиді көтеру және жол режиміне ауысу мүмкіндігі оған вагондарды айналып өтуге мүмкіндік берді. 1923 жылғы жылдық бас мәжілісінде олар жолдан теміржолға ауысудың жаңа әдісі енді 2 минутты ғана алатынын мәлімдеді. Сондай-ақ олар «қазылған» және трамвай желісі үшін тағы бір типті аяқтауды жоспарлап отырды. Алайда, Roadrails Ltd кейіннен тек теміржолға арналған локомотивтерге, жолдың екі жағында сүйреу үшін жол дөңгелегін пайдалануға көшті және көрменің зауыттарда, доктарда және т.б. жерлерде пайдалы көлік түрінен алшақтады. Оңтүстік Африкада «Жол-теміржол» филиалы құрылды, ол екі жол-рельс локомотивін пайдаланды, екеуі де бу қозғалтқыштарынан қайта жасалды. Біреуін жолда да, теміржолда да пайдалануға болады, ал екіншісі Даттонның патенталған жүйесін қолданды (Оңтүстік Африканың Даттон жол-рельс тракторларын қараңыз), онда теміржол көлігі жол дөңгелегінің күшін пайдаланды, яғни оның жұмыс істеуі үшін жол мен теміржолдың екеуі де қажет болды. Ақырында тәжірибе сәтсіз аяқталды және филиал 1927 жылға қарай кәдімгі бу машиналарына қайта оралды, ал Roadrails Ltd шамамен сол уақытта жабылды.

Әскери мақсатта

BAD 2 – 1932 жылы алғаш рет өндірілген, сонымен қатар теміржол рельстерінде де жүре алатын кеңестік тәжірибелік амфибиялық бронеавтомобиль. Теміржол режиміне ауысу 30 минутты алды. 1933 жылдан бастап FAI ZhD-нің шағын саны өндірілді. FAI ZhD – теміржол пайдалануын арттыру үшін FAI машинасының модификациясы. Рельстердегі жылдамдығы алға қарай 85 км/сағ, артқа қарай 24 км/сағ болды. Жол жылдамдығы 40 км/сағ құрады. Режимді өзгерту үшін экипажға 30 минут уақыт қажет болды. 1933 жылдан бастап Жапон империясы Сумида М.2593 өндірісін бастады. Бұл 7,7 тонналық, 10 мм бронелық қорғанысы бар, 6 дөңгелекті бронетранспорттық құрал. Жол дөңгелектерін теміржолға арналған фланцты дөңгелектермен алмастыруға болады. Жолдағы жылдамдығы 40 км/сағ, ал рельстердегі жылдамдығы 60 км/сағ болды. Type 95 So Ki – 1935 және 1943 жылдар аралығында Жапон империясында өндірілген танкет. Ол жерде жүру үшін танк шынжырларымен және теміржолға арналған қайырылатын фланцты дөңгелектермен жабдықталған. Теміржолдан жерге ауысу бір минут, ал жерден теміржолға ауысу үш минутты алды. Сонымен қатар, фланцты дөңгелектер тар, стандартты және кең еңісті теміржол рельстеріне бейімделуге болатын. БТР-40 ЖД – қосымша рельсті дөңгелектері бар БТР-40 бронетранспортері. 1969 жылы ол BTR 40A теміржол нұсқасына дейін жетілдірілді. Рельске қайта оралу 3-5 минутты алды. Жол жылдамдығы 78 км/сағ, ал рельс жылдамдығы 65 км/сағ болды.

Автобустар

Көп жылдар бойы жолдарда да, теміржолдарда да жүретін автобустар мен вагондарды жасау үшін әрекеттер жасалып келді. Siemens & Halske компаниясы 1898 жылы Берлинде электрлік көше автобусын ([[:de:Elektrischer Straßenbahn Omnibus) ұсынды. Бұл көлік батареямен жұмыс істейді және 6 км қашықтыққа жүреді. 1930 жылдары Ұлыбританияда LMS компаниясы Nickey Line желісінде Ro Railer көлігі арқылы бірнеше тәжірибелер жүргізді. 1930 жылдары АҚШ-тағы Evans Products Company компаниясы Evans Auto Railer-ді нарыққа шығарды, ол теміржол желілерінде де жүруге арналған автобус болатын. Evans Auto Railer 2,5–3 тонна жүк таси алады және ылғалды, мұзды және қармен жабылған теміржолдарда жүре алады. 1934–1935 жылдардың қысында эксперименттік бірлік 2500 миль (4023 км) жол жүрді. 1940 жылдардың басында инженер Талон жүйе әзірледі, онда әдеттегі көше автобусы рельстерде жүріп, Decauville жеңіл теміржол вагонының қосымша вагонын тарта алатын болды. Автобус арнайы пандус арқылы екі рельсті вагондарға дейін жүрді, содан кейін алдыңғы доңғалақтары рельске тимей қалды, бірақ артқы қос доңғалақтың ішкі бөлігі рельспен байланыста қалды. 1943 жылдың жазында Каркассоннан Квиланға дейінгі ұзын теміржол желісінде ағаш газымен жұмыс істейтін кем дегенде бір көлік пайдаланылды. Deutsche Bundesbahn 1950–1970 жылдары әртүрлі аймақтарда жеке bogies орнатылатын Schi Stra Bus деп аталатын автобустарды пайдаланды. 1967–1968 жылдары екі Red Arrow Lines дизельді автобусы рельстерде де жүруге мүмкіндік беру үшін қайта жабдықталды. Бұл тәжірибе сәтті болмады, себебі теміржол вагондары мен автомобильдерге қойылатын талаптар тым әртүрлі еді. 1983 жылы Greater London Council Лукас теміржол автобусына 230 000 фунт стерлинг инвестициялауды қарастырды, ол жолдарда да, теміржолдарда да жүре алатын еді. Бастапқы тұжырымдаманы Lucas Aerospace қызметкерлері 1970 жылдары әзірлеген. 1980–1981 жылдары жұмысшылар тобы екінші қол Bristol автобусынан прототип жасады. DMV920 моделі енді сыртқы bogies қолданбайды; бірге тасымалданатын екі ось тек бір рельсте төмендетіледі. 2004 жылдың қаңтар айында сынақтарды бастаған DMV901 және 2005 жылдың қыркүйек айында DMV911/912 сынақтарды бастады. 2007 жылдың 4 сәуірінде Мокото мен Хамакошимидзу арасындағы Сенмо желісінде қосымша сынақтар басталды. Бір бөлігі Хамакошимизуден Мокотоға дейін (шамамен 11 км) теміржолмен, ал Мокотодан Хамакошимизуға дейін жолаушылар автобусымен (шамамен 25 км) жүреді. DMV920 2008 жылдың маусым айында 28 жолаушыға арналған болып аяқталды. Asa Kaigan Railway 2021 жылдың 25 желтоқсанында екі режимді автобустарды іске қосты. Abilene and Smoky Valley Railroad теміржолында экскурсиялар үшін жол мен теміржолда жүре алатын Silver Flyer Rail Bus гиральді автобусы қолданылады. 2022 жылы SNCF FLEXY тұжырымдамасын ұсынды, бұл аз халық тығыздығы бар аймақтар үшін толық электрлі автономды шаттл. Алғашқы тәжірибелер 2024 жылға жоспарланған.

Өндірушілер

Эванс Авто Рейлер 1930 және 1940 жылдары АҚШ-та пионер болды. Эванс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ әскері үшін барлық жол-рельстік көлік құралдарын жасағанға ұқсайды, бірақ соғыстан кейін бірден Fairmont компаниясы оны басып озды. Aries Hyrail таңбалы көліктер Австралияда ондаған жылдар бойы өндірілді. Aries Hyrail көліктерін Aries Rail компаниясы әлі де өндіруде. Ұлыбританияда орналасқан Permaquip компаниясы автомобильдік тас жолдарда жүретін жол-рельстік көліктерді, тіркемелерді және қауіпсіздік пен өнімділікті арттыратын қарапайым және қауіпсіз конструкциялы жабдықтарды өндіреді. Continental Railworks – Монреаль қаласында орналасқан, 1997 жылдан бері жол-рельстік түрлендіру блоктарын өндіруші. Олардың өнімдері автоматты құлыптау/ашу мүмкіндігімен және рельстерге резеңке серіппе арқылы түсетін күшпен танымал. Қытай инженерлері жол дөңгелектерінің орнына тізімталған көлікті ұсынды және модельдеді, бұл кез келген жерде деңгейлі өткелдерді пайдалану қажеттілігінсіз режимді өзгертуге мүмкіндік береді. Vollert Anlagenbau GmbH компаниясы 300 тоннаға дейін жылжытуға арналған VLEX пилотсыз, қашықтан басқарылатын жол-рельстік көлігін жасады. Inbiuro – Ұлыбританияда орналасқан, сұраныс бойынша жол-рельстік көліктерді жобалайтын және құрастыратын инженерлік компания. Олардың машиналарын Польша мен Ұлыбританияда табуға болады. Мысалы, Бydgoszcz қаласындағы трамвай жолдарының күтілуі үшін өте тар бұрылыстарға арналған PT9 RRV көлігін атауға болады. Көлік 1000 мм рельс кеңдігі бар жолдармен жүреді. Швециядағы Goldschmidt Sweden компаниясы – қазіргі кезде жол-рельстік көліктерді өндірушілердің алдың қатарында, өнеркәсіпте бес онжылдыққа жуық тәжірибесі бар. Олардың ассортиментіне контактілік желіні күтуге арналған көліктер, туннельдер мен көпірлерді тексеруге арналған көліктер, өлшеу көліктері, ұнтақтау және дәнекерлеуге арналған көліктер, сондай-ақ жекешелендірілген жол-рельстік шешімдер кіреді.

Жолға ауыстырылатын локомотив

RTL – теміржол дөңгелектері бар жүк көлігі, теміржол желісінде жұмыс істегенде оларды төмендетуге болады. Бұл технология 1990-жылдардың басында «Australian National» компаниясымен жасалды, ал кейін Виктория штатында жетілдірілді. Мақсаты – негізінен бидай тасымалдайтын бір тармақтан екінші, параллель тармаққа ауыса алатын локомотив құру болды, мұнда теміржол байланысы қиын болған. RTL бірқатар кемшіліктерге ие болды. Жол тік болғанда жүк көлемі шектеулі болды. Резеңке дөңгелектер ылғал болғанда болат рельстерде сырғанап қалатын. Резеңке дөңгелектердің қызмет мерзімі де қысқа болды. Канадалық «Brandt» компаниясы да үлкен жүк тасымалдаушыларын локомотивтерге айналдырып, оларды қажетті жерге жолмен жеткізуге мүмкіндік берді. Көбінесе жол жөндеу жұмыстарына қолданылатын оларды «thunderbird» (құтқару) локомотивтері ретінде немесе тіпті қалыпты жұмыстарда, әсіресе шағын операторлар үшін пайдалануға болады. Шығыс Германияда «Fortschritt ZT 300» тракторлары жол-теміржол қызметінде қолданылды.

Шантинг

Жол-рельсті көліктер, сондай-ақ, жүретін құралдарды толық пойыздарға бөлу (сортировкалау) процесінде немесе кері процесте қозғалтқыш күш ретінде де қолданылады. Бельгияда UCA компаниясы JCB Load All (UCA TRAC B) және JCB Fastrac (UCA TRAC F) шассиіне негізделген UCA TRAC автомобиль-желіжол көліктерін шығарады. UCA TRAC резеңке дөңгелектері арқылы тарту күшін қамтамасыз етеді және теміржол вагондарын жылжытуға арналған. Австралияда Aries Rail компаниясы Volvo жүк тиегіштерін және AUSA тележүк көтергіштерін пайдалана отырып, ұқсас көліктерді құрастырады. Бұл көліктерді теміржолда жұмыс істемейтін кезде, мысалы, қазу жұмыстарына немесе жүк көтеруге сияқты басқа да мақсаттарда пайдалануға болады. Мұндай көліктерде көбінесе теміржолдың пневматикалық тежегіш жүйесін басқаруға арналған кабинаға орнатылған элементтер болады, бұл жүргізушіге маневр кезінде пойыз тежегіштерін қосуға және босатуға мүмкіндік береді. Пойыз тежегішінің пневматикалық шлангін толтыру үшін жол-рельсті көлікке ауа компрессоры орнатылуы тиіс.

Юнимог жол-жолақ

Unimog жол-рельс машинасы техникалық қызмет көрсету және маневр жұмыстары үшін пайдаланылады. Ол 1000 тоннаға дейін сүйреп әкеле алады және қар жинағышпен жұмыс істей алады. Unimog өз дөңгелектерімен стандартты еңіздіктегі рельстерде де, түрлі халықаралық кең рельстерде де жүре алады. Unimog-тың механикалық қозғалтқышының қуаты 160 кВт және ол жолдарда сағатына 90 км, ал рельстерде сағатына 50 км жылдамдыққа жетеді. Жолдан рельске немесе рельстен жолға ауысу үшін 5 метрлік тегіс алаң қажет.

Жүгіретін құрамды күтіп ұстау

Рельстерді күтіп-жөндеу және вагондарды итеру үшін қолданылатын өздігінен жүретін техникалық қызмет көліктерін пайдалану, егер олар орнын ауыстыру немесе кедергі келтірмей жолдан шығу үшін жолға көше алса, әлдеқайда ыңғайлы. Жүк салыстырмалы түрде жеңіл болғандықтан, жолға көшірілетін локомотивтерге тән мәселелерге тап болмайсыз. Мысалы, теміржол доңғалақтарымен және бір-екі вагонды итеруге арналған тіркегішпен жабдықталған вилочный жүк көтергіш. Бельгияда UCA bvba компаниясы 1981 жылдан бері автомобиль-теміржол көліктерін құрастырып келеді. UCA WF және MB тракторларын теміржолға жылдамдық беру үшін түрлендіруден бастады. Олар вагондарды жылжыту машиналарын, локотракторларды және басқа да автомобиль-теміржол көліктерін жасады. Ең танымал – JCB Load All (UCA TRAC B) және Fastrac (UCA TRAC F) шассиіне негізделген UCA TRAC. UCA TRAC резеңке доңғалақтары арқылы тарту күшін қамтамасыз етеді.

Қауіпсіздік мәселелері

Жол-желі көліктері, әсіресе инспекциялық мақсатта қолданылатындары, бірқатар қауіпті оқиғаларға, оның ішінде адам өліміне де себеп болған. Ақаулардың алдын алу үшін техникалық қызмет көрсету және тексеру стандарттары, соның ішінде жүктеме және жүктеме таралуы мәселелері талқыланып келеді. Дөңгелектердің жолдан шығуына себеп болатын факторлар: бұзылған құлыптау жабдықтары, дөңгелектің істен шығуы, рельс дөңгелегін тіреу жүйелерінің зақымдануы, сәйкес келмейтін дөңгелектер, сондай-ақ тегіс емес немесе артық жүктеме. Ұлыбританияда жол-желі көліктеріне қойылатын техникалық талаптар Теміржол индустриясы стандартының (RIS 1530 PLT) құзыретінде. Австралияда Теміржол қауіпсіздігі және стандарттар жөніндегі кеңес (RISSB) өндірушілер мен операторлармен бірлесіп, жол-желі көліктерінің орындауы тиіс Австралия стандартын әзірлеуде. Көлік жол режимінде жүргізілгенде, жүргізушілер шассидің алдыңғы және артқы бөлігіндегі салмақтың артуына байланысты көліктің динамикасы өзгеретінін есте сақтауы керек. Кейбір өндірушілер теміржол дөңгелектерін көліктің бастапқы корпусының ішінде дерлік толығымен сақтауға мүмкіндік беретін жүйелерді жасады, бұл салмақ орталығын жол осьтеріне жақындатады. Бұл көліктің жолдағы жүру қабілетін едәуір жақсартады.