Кіріспе
Адамдарды, жануарларды немесе жүктерді тасымалдайтын жылжымалы құралдар – көлік құралы. Көлік құралы – өзін-өзі қозғалтатын, көбінесе адамдарды, жүктерді немесе оларды бірге тасымалдауға арналған машина. Көлік құралдарына вагондар, велосипедтер, моторлық көліктер (мотоциклдер, автомобильдер, жүк көліктері, автобустар, мобильді скутерлер), рельсті көліктер (пойыздар, трамвайлар), су көліктері (кемелер, қайықтар, су асты көліктері), амфибиялық көліктер (бұрандалы қозғалтқышты көліктер, аэроглиссерлер), ұшақтар (ұшақтар, тікұшақтар, аэростаттар) және ғарыш кемелері жатады. Жердегі көліктерді жермен жанасу түріне қарай жіктеуге болады: дөңгелектер, шынжырлар, рельстер немесе шаңғылар. ISO 3833:1977 – жол көліктерінің түрлері, терминдері мен анықтамалары бойынша халықаралық стандарт.
the means of transportation
A vehicle is a machine designed for self propulsion, usually to transport people, cargo, or both. Vehicles include wagons, bicycles, motor vehicles (motorcycles, cars, trucks, buses, mobility scooters), railed vehicles (trains, trams), watercraft (ships, boats, underwater vehicles), amphibious vehicles (screw propelled vehicles, hovercraft), aircraft (airplanes, helicopters, aerostats), and spacecraft. Ground vehicles can be broadly classified by the type of contact with the ground: wheels, tracks, rails, or skis. ISO 3833 1977 is the international standard for road vehicle types, terms, and definitions.
Көлік құралдарының түрлері
Әлемде 1 миллиардтан астам велосипед пайдаланылады. 2002 жылы әлемде шамамен 590 миллион автокөлік және 205 миллион мотоцикл болған. Кем дегенде 500 миллион қытайлық Flying Pigeon велосипеді жасалды, бұл кез келген басқа жеке көлік үлгісінен артық. Ең көп өндірілген мототүрі – Honda Super Cub мотоциклі, 2008 жылы 60 миллион дана сатылды. Ең көп өндірілген автомобиль моделі – Toyota Corolla, 2010 жылға дейін кем дегенде 35 миллион дана жасалды. Ең көп таралған қанатты ұшақ – Cessna 172, 2017 жылға қарай шамамен 44 000 дана жасалды. Советтік Миль Ми-8 вертолеті 17 000 данамен ең көп өндірілген вертолет болып табылады. Ең көп сатылған коммерциялық реактивті ұшақ – Boeing 737, 2018 жылы шамамен 10 000 данаға жетті. KTM 5 және Tatra T3 трамвайлары шамамен 14 000 данамен ең көп өндірілген трамвайлар болып табылады. Ең көп таралған троллейбус – ZiU 9.
Жылжыну
Локомоция – бұл аз қарсылықпен орын ауыстыруға мүмкіндік беретін құрал, қажетті кинетикалық энергияны қамтамасыз ететін қуат көзі және қозғалысты басқару құралынан, мысалы, тежегіш және рульдік жүйеден тұрады. Көлік құралдарының көп бөлігі дөңгелектерді пайдаланады, олар домалап қозғалу принципі арқылы өте аз домалақ үйкеліспен орын ауыстыруға мүмкіндік береді.
Энергия көзі
Көліктің қозғалу үшін энергия көзі болуы өте маңызды. Энергияны сыртқы көздерден алуға болады, мысалы, желкенді қайық, күн энергиясымен жұмыс істейтін автомобиль немесе жоғары сымдар арқылы қуат алатын электрлі трамвай. Энергияны қажет болған жағдайда түрлендіруге болатын және сақтау ортасының энергия тығыздығы мен қуат тығыздығы көліктің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеткілікті болған жағдайда, оны сақтауға болады. Адам күші – энергияның қарапайым көзі, ол үшін адамдардан басқа ештеңе қажет емес. Адамдар ұзақ уақыт бойы үлкен жылдамдыққа жете алмаса да, адам күшімен жұмыс істейтін көліктердің (қадамсыз) жер бетіндегі жылдамдық рекорды 2009 жылы велосипедте 144.17 шақырым/сағатты құрады. Көліктерді қозғалту үшін қолданылатын энергия көзі – отын. Сыртқы жану қозғалтқыштары жанған кез келген затты отын ретінде пайдалана алады, ал ішкі жану қозғалтқыштары мен реактивтік қозғалтқыштар белгілі бір отынды, әдетте бензин, дизель немесе этанолды жағуға арналған. Тамақ – велосипедтер, рикшалар және басқа да жаяу жүргіншілер басқаратын көліктер сияқты моторсыз көліктерді қозғалтатын отын. Энергияны сақтаудың тағы бір кең таралған тәсілі – батареялар, олардың артықшылықтары: жылдам жауап беру, қуат деңгейінің кең диапазонында пайдалы болуы, экологиялық тазалығы, тиімділігі, орнату және күтудің қарапайымдығы. Батареялар электр моторларын пайдалануға да мүмкіндік береді, олардың да өз артықшылықтары бар. Алайда, батареялардың энергия тығыздығы төмен, қызмет ету мерзімі қысқа, экстремалды температурада нашар жұмыс істейді, ұзақ зарядталады және оларды жою қиын (әдетте қайта өңдеуге болады). Отын сияқты, батареялар да химиялық энергияны сақтайды және апат жағдайында күйік пен улануға әкелуі мүмкін. Батареялар уақыт өте келе тиімділігін де жоғалтады. Зарядтау уақытын қысқарту үшін разрядталған батареяларды зарядталғандарымен ауыстыруға болады, бірақ бұл қосымша аппараттық шығындарға әкеледі және үлкен батареялар үшін ыңғайсыз болуы мүмкін. Сонымен қатар, батареяларды ауыстыру үшін бензин құю станцияларында стандартты батареялар болуы керек. Отын жасушалары химиялық энергияны электр энергиясына айналдыратын батареяларға ұқсас, бірақ олардың өз артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Метро, теміржол, трамвай және троллейбустарда электр энергиясының көзі ретінде электрленген рельстер мен жоғары сымдар жиі қолданылады. Күн энергиясы – салыстырмалы түрде жаңа технология, және Helios сияқты бірнеше күнмен жұмыс істейтін көліктер сәтті құрылып, сынақтан өтті. Ядролық энергия – энергияны сақтаудың ерекше түрі, қазіргі уақытта ол көбінесе әскери мақсаттағы ірі кемелер мен су асты кемелерімен шектеледі. Ядролық энергияны ядролық реактор, ядролық батарея немесе ядролық бомбаларды қайталап жару арқылы бөліп алуға болады. Ядролық қозғалтқышпен екі эксперимент жүргізілді: Туполев Ту 119 және Convair X 6. Механикалық кернеу – энергияны сақтаудың тағы бір тәсілі, онда серіппе немесе металл пружина деформацияланып, бастапқы күйіне оралғанда энергияны босатады. Серіппелі материалдарды пайдаланатын жүйелер гистерезистен зардап шегеді, ал металл пружиналар көптеген жағдайларда пайдалы болуы үшін тым тығыз. Ұшақ дөңгелектері айналатын массада энергияны сақтайды. Жеңіл және жылдам ротордың энергиялық жағынан тиімділігі жоғары болғандықтан, ұшақ дөңгелектері қауіпсіздік тұрғысынан қауіпті болуы мүмкін. Сонымен қатар, ұшақ дөңгелектері энергияны тез жоғалтады және гироскопиялық эффект арқылы көліктің басқаруына әсер етеді. Олар эксперименттік түрде гиробустарда қолданылған. Жел энергиясын желкенді қайықтар мен құрлықтағы яхталар негізгі энергия көзі ретінде пайдаланады. Бұл өте арзан және пайдалану оңай, бірақ ауа райына және жел бағытына тәуелділік – басты мәселе. Ауа шарлары да көлденең қозғалыс үшін желге сенеді. Ұшақтар қанаттық ағыста ұшқанда, биік биіктіктегі желдің көмегімен жылдамдығы артады. Қысылған газ – энергияны сақтаудың тәжірибелік әдісі. Бұл жағдайда, қысылған газ резервуарда сақталады және қажет болған кезде босатылады. Серіппелер сияқты, олар да газ қысылу кезінде қызғанда гистерезис жоғалтады. Гравитациялық потенциалдық энергия – желкендерде, шаңғыларда, бобслейлерде және төбеден төмен түсетін басқа да көптеген көліктерде қолданылатын энергияның бір түрі. Регенеративті тежеу – бұл кинетикалық энергияны ұстап алудың мысалы, онда көліктің тежегіштері генератормен немесе энергияны алудың басқа тәсілдерімен күшейтіледі.
Моторлар мен қозғалтқыштар
Қажет болған кезде энергия көзінен алынып, бір немесе бірнеше моторлар немесе қозғалтқыштармен тұтынылады. Кейде аралық орта бар, мысалы дизельді су асты кемелерінің аккумуляторлары. Көбінесе автокөліктерде іштен жану қозғалтқыштары орнатылған. Олар салыстырмалы түрде арзан, күтіп ұстау оңай, сенімді, қауіпсіз және кішкентай. Осы қозғалтқыштар отынды жағатындықтан, олардың жүріс диапазоны ұзын, бірақ қоршаған ортаны ластайды. Бұған ұқсас қозғалтқыш – сыртқы жану қозғалтқышы. Мысалы, бу машинасы. Бірақ кейбір жағдайларда оларды қолдану ыңғайсыз. Бу машиналарына жұмыс істеу үшін уақыт керек, ал іштен жану қозғалтқыштары көбінесе бірден іске қосылады, бірақ суық ауа райында бұл ұсынылмайды. Көмірді жаққан бу машиналары ауаға күкірт шығарып, зиянды қышқыл жаңбырға себеп болады. Бұрынғыда аралық іштен жану қозғалтқыштары ұшақтарды қозғаудың негізгі құралы болған, бірақ олар газ турбиналары сияқты үздіксіз іштен жану қозғалтқыштарымен алмастырылды. Турбиналық қозғалтқыштар жеңіл және, әсіресе ұшақтарда қолданылғанда, тиімді. Алайда, олар қымбатқа түседі және күтіп ұстауды қажет етеді. Сыртқы заттарды жұтып алып, зақымдануы мүмкін, сондай-ақ ыстық газдар шығарады. Турбиналарды пайдаланатын пойызды газ турбиналық электр локомотивтері дейді. Турбиналарды пайдаланатын жер бетіндегі көліктердің мысалдары: M1 Abrams, MTT Turbine SUPERBIKE және Millennium. Импульстік реактивтік қозғалтқыштар көп жағынан турбореактивтік қозғалтқыштарға ұқсас, бірақ қозғалмалы бөліктері жоқ. Сондықтан бұрын көлік құрастырушыларға тартымды болған, бірақ олардың шуы, ыстығы және тиімсіздігі қолданудан шығаруға әкелді. Импульстік реактивтік қозғалтқыштың тарихи мысалы – V1 ұшатын бомбасы. Импульстік реактивтік қозғалтқыштар әлі де әуесқойлардың тәжірибелерінде қолданылады. Қазіргі заманғы технологияның дамуымен импульстік детонациялық қозғалтқыш практикалық болып, Rutan VariEze ұшағында сәтті сынақтан өтті. Импульстік детонациялық қозғалтқыш импульстік реактивтік және тіпті турбиналық қозғалтқыштардан әлдеқайда тиімді болса да, ол әлі де күшті шу мен дірілге ұшырайды. Рамджеттерде де қозғалмалы бөліктер аздау, бірақ олар жоғары жылдамдықпен ғана жұмыс істейді, сондықтан оларды пайдалану реактивтік тікұшақтармен және Lockheed SR 71 Blackbird сияқты жоғары жылдамдықты ұшақтармен шектеледі. Ракеталық қозғалтқыштар негізінен ракеталарда, ракеталық шаналарда және тәжірибелік ұшақтарда қолданылады. Ракеталық қозғалтқыштар өте қуатты. Жер бетінен ұшып шыққан ең ауыр көлік – Сатурн V ракетасы, оны бес F 1 ракеталық қозғалтқышы қамтамасыз еткен, олар 180 миллион ат күші (134,2 гигаватт) қуат өндірген. Ракеталық қозғалтқыштарға "бір нәрсені итеру" қажет емес, бұл туралы "Нью-Йорк Таймс" газеті қателікпен хабарлаған. Ракеталық қозғалтқыштар өте қарапайым болуы мүмкін, кейде сутек пероксиді ракетасындағыдай катализатордан басқа ештеңеден тұрмайды. Бұл оларды реактивтік қанаттар сияқты көлік құралдары үшін тартымды етеді. Қарапайым болса да, ракеталық қозғалтқыштар көбінесе қауіпті және жарылысқа бейім. Олардың отыны тұтанғыш, улы, коррозиялық немесе криогенді болуы мүмкін. Олардың тиімділігі де төмен. Осы себептерге байланысты ракеталық қозғалтқыштар тек қажет болған жағдайда ғана қолданылады. Электр моторлары электр велосипедтерінде, электр скутерлерінде, шағын қайықтарда, метроларда, пойыздарда, троллейбустарда, трамвайларда және тәжірибелік ұшақтарда қолданылады. Электр моторлары өте тиімді болуы мүмкін: 90% тиімділіктен жоғары жиі кездеседі. Электр моторларын қуатты, сенімді, аз күтімді және кез келген өлшемде жасауға болады. Электр моторлары беріліс қорабынсыз әртүрлі жылдамдықтар мен айналу моменттерін жеткізе алады (бірақ оны пайдалану экономикалық жағынан тиімдірек болуы мүмкін). Электр моторларын қолдану электр энергиясын жеткізу қиындығымен шектеледі. Қысылған газды моторлар кейбір көліктерде тәжірибелік түрде қолданылған. Олар қарапайым, тиімді, қауіпсіз, арзан, сенімді және әртүрлі жағдайларда жұмыс істейді. Газ моторларын пайдалану кезінде кездесетін қиындықтардың бірі – газдың кеңеюінен салқындату әсері. Бұл қозғалтқыштар қоршаған ортадан жылуды қаншалықты тез сіңіретінімен шектеледі. Алайда салқындату әсері ауа кондиционері ретінде де қолданылуы мүмкін. Қысылған газ моторлары газ қысымы төмендегенде тиімділігін жоғалтады. Иондық жылдамдатқыштар кейбір спутниктік және ғарыш аппараттарында қолданылады. Олар тек вакуумда ғана тиімді, бұл оларды ғарыш көліктерімен шектейді. Иондық жылдамдатқыштар негізінен электр энергиясымен жұмыс істейді, бірақ оларға цезий немесе соңғы кезде ксенон сияқты жанармалы да қажет. Иондық жылдамдатқыштар өте жоғары жылдамдыққа жете алады және аз жанармал қолданады, бірақ олар көп қуатты қажет етеді.
Энергияны жұмысқа айналдыру
Моторлар мен қозғалтқыштар өндіретін механикалық энергияны дөңгелектер, винттер, сораптар немесе осыған ұқсас құралдар арқылы жұмысқа айналдыру қажет. Дөңгелектер механикалық энергияны қозғалысқа түрлендіруден басқа, көлік құралына беткеймен қозғалуға және рельстік көліктерден басқа, басқаруға мүмкіндік береді. Дөңгелек – ежелгі технология, оның үлгілері 5000 жылдан астам бұрын табылған. Дөңгелектер көптеген көлік құралдарында қолданылады, оның ішінде автокөліктер, бронетранспорттық көліктер, амфибиялық көліктер, ұшақтар, пойыздар, скейтбордтар және арбалар бар. Сораптар (нозлдар) дерлік барлық реактивтік қозғалтқыштармен бірге қолданылады. Сораптарды пайдаланатын көлік құралдарына реактивтік ұшақтар, зымырандар және жеке су көліктері жатады. Көптеген сораптар конус немесе қоңырау пішіндес болғанымен, кейде дөңгелектердің орнына тізбекті табан (continuous track) жер көліктерін қозғау үшін қолданылады. Тізбекті табанның артықшылықтары – үлкен жанасу аумағы, шағын зақымдарды оңай жөндеу және жоғары маневрлік қабілет. Тізбекті табанды пайдаланатын көлік құралдарына танктер, қар мотоциклі және экскаваторлар жатады. Бірге қолданылатын екі тізбекті табан рульді басқаруға мүмкіндік береді. Әлемдегі ең ірі құрлықтағы көлік құралы – "Bagger 293" – тізбекті табанмен қозғалады. Винттер (сондай-ақ бұрандалар, желдеткіштер және роторлар) сұйықтықта қозғалу үшін қолданылады. Винттер ежелгі заманнан бері ойыншықтар ретінде қолданылып келеді, бірақ Леонардо да Винчи ең алғашқы винттік көліктердің бірін – "әуе винтін" ойлап тапты. 1661 жылы Toogood & Hays компаниясы винтті кеме винті ретінде пайдалануға бейімдеді. Содан бері винт көптеген құрлықтағы көліктерде, оның ішінде Schienenzeppelin пойзында және көптеген автомобильдерде сынақтан өтті. Қазіргі уақытта винттер көбінесе су көліктерінде және ұшақтарда, сондай-ақ кейбір амфибиялық көліктерде, мысалы, аэроглиссерлерде және жер эффектілі көліктерде қолданылады. Теориялық тұрғыдан алғанда, винттерде жұмыс істеу үшін сұйықтық қажет болғандықтан, олар ғарышта жұмыс істей алмайды; алайда, кейбір дереккөздер ғарыш ешқашан толық бос болмайтындықтан, винтті ғарышта жұмыс істеуге бейімдеуге болады деп болжайды. Винттік көліктерге ұқсас, кейбір көліктер қозғалыс үшін қанаттарды пайдаланады. Желкенді қайықтар мен жоныштағы ұшақтар желкендері/қанаттары арқылы тудырылатын көтеру күшінің алға бағытталған бөлігімен қозғалады. Орнитоптерлер де аэродинамикалық күш арқылы итеру күшін тудырады. Үлкен дөңгеленген алдыңғы жиектері бар орнитоптерлер алдыңғы жиектердегі сору күштері арқылы көтерілуді қамтамасыз етеді. Торонто университетінің аэроғарыш зерттеулер институтында жүргізілген зерттеулер 2010 жылдың 31 шілдесінде нағыз орнитоптермен ұшуға әкелді. Пайдалдық дөңгелектер кейбір ескі су кемелерінде және олардың қалпына келтірілген нұсқаларында қолданылады. Бұл кемелер "паровой paddle steamer" деп аталды. Пайдалдық дөңгелектер суға тікелей итеруге мүмкіндік беретіндіктен, олардың дизайны мен құрылысы өте қарапайым. Қызметтегі ең көне кеме – "Skibladner". Көптеген педальді қайықтар да қозғалыс үшін пайдалы дөңгелектерді пайдаланады. Бұрандалы-цилиндрлі көліктер спиральді жиектері бар шнек тәрізді цилиндрлермен қозғалады. Олар құрлықта да, суда да итеру күшін тудыра алатындықтан, олар көбінесе барлық жерлерге арналған көліктерде қолданылады. ZiL 2906 – кеңестік конструкторлар жасаған, Сибирь даласынан ғарышкерлерді алып келуге арналған бұрандалы-цилиндрлі көлік.
Continuous track is sometimes used instead of wheels to power land vehicles. Continuous track has the advantages of a larger contact area, easy repairs on small damage, and high maneuverability. Examples of vehicles using continuous tracks are tanks, snowmobiles and excavators. Two continuous tracks used together allow for steering. The largest land vehicle in the world, the Bagger 293, is propelled by continuous tracks. Propellers (as well as screws, fans and rotors) are used to move through a fluid. Propellers have been used as toys since ancient times; however, it was Leonardo da Vinci who devised what was one of the earliest propeller driven vehicles, the "aerial screw". In 1661, Toogood & Hays adopted the screw for use as a ship propeller. Since then, the propeller has been tested on many terrestrial vehicles, including the Schienenzeppelin train and numerous cars. In modern times, propellers are most prevalent on watercraft and aircraft, as well as some amphibious vehicles such as hovercraft and ground effect vehicles. Intuitively, propellers cannot work in space as there is no working fluid; however, some sources have suggested that since space is never empty, a propeller could be made to work in space. Similarly to propeller vehicles, some vehicles use wings for propulsion. Sailboats and sailplanes are propelled by the forward component of lift generated by their sails/wings. Ornithopters also produce thrust aerodynamically. Ornithopters with large rounded leading edges produce lift by leading edge suction forces. Research at the University of Toronto Institute for Aerospace Studies lead to a flight with an actual ornithopter on July 31, 2010. Paddle wheels are used on some older watercraft and their reconstructions. These ships were known as paddle steamers. Because paddle wheels simply push against the water, their design and construction is very simple. The oldest such ship in scheduled service is the Skibladner. Many pedalo boats also use paddle wheels for propulsion. Screw propelled vehicles are propelled by auger like cylinders fitted with helical flanges. Because they can produce thrust on both land and water, they are commonly used on all terrain vehicles. The ZiL 2906 was a Soviet designed screw propelled vehicle designed to retrieve cosmonauts from the Siberian wilderness.
Қиындық
Қозғалтқыш өндіретін барлық немесе көбінесе пайдалы энергия ысқалыну арқылы таратылады; сондықтан көптеген көліктерде ысқалыну жоғалтуларын азайту өте маңызды. Ысқалынудың негізгі көздері – домалақ ысқалыну және сұйық кедергісі (ауа кедергісі немесе су кедергісі). Дөңгелектердің мойынтірек ысқалынуы төмен, ал пневматикалық шиналар домалақ ысқалынуды азайтады. Темір жол дөңгелектері мен рельстері одан да төмен. Аэродинамикалық кедергіні ұтымды конструкциялық ерекшеліктер арқылы азайтуға болады. Ысқалыну қажетті және құрлықта қозғалысты қамтамасыз ету үшін сүйреуді жеткізуде маңызды. Құрлықтағы көліктердің көпшілігі жылдамдану, баяулау және бағытты өзгерту үшін ысқалынуға сенеді. Сүйреудің кенеттен төмендеуі басқаруды жоғалтуға және апаттарға әкелуі мүмкін.
Басқару
Көлік құралдарының көпшілігі, рельстік көліктерді қоспағанда, кем дегенде бір басқару механизміне ие. Дөңгелекті көліктер алдыңғы немесе артқы дөңгелектерін бұрып бағыттайды. B-52 Stratofortress ұшағында төрт негізгі дөңгелегінің бұрышталуына мүмкіндік беретін арнайы құрылым қарастырылған. Скидтерді, мысалы, қар машинасының жағдайында, бұрып бағыттауға да болады. Кемелер, қайықтар, суасты кемелері, дирижабльдер және ұшақтар көбінесе бағытталмалы құрылғыға (рульге) ие. Ұшақта бағытты басқару үшін элерон қолданылады, кейде рульдің көмегімен ұшақ еңкейтіледі.
Тоқтату
Қуат түсірілмеген кезде, көліктердің көпшілігі үйкеліс күші салдарынан тоқтап қалады. Бірақ көлікті тек үйкеліс күшімен тоқтатудан гөрі жылдам тоқтату жиі қажет болады, сондықтан көліктердің көбі тежегіш жүйесімен жабдықталған. Дөңгелекті көліктер әдетте фрикциялық тежегіштермен жабдықталады, олар тежегіш колодкалары (статорлар) мен тежегіш роторлары арасындағы үйкеліс күшін пайдаланып көлікті баяулатады. Ғарыш шаттлы да өз доңғалақтарында фрикциялық тежегіштерді қолданады. Фрикциялық тежегіштерден басқа, гибридтік және электрлік көліктер, троллейбустар және электрлік велосипедтер көліктің әлеуеттік энергиясының бір бөлігін қайта пайдалану үшін регенеративтік тежегіштерді де қолдана алады. Қону шассиінің тежегіштерінен басқа, көптеген ірі ұшақтарда жылдамдықты төмендетудің басқа да тәсілдері бар. Ұшақтарда ауа тежегіштері – бұл аэродинамикалық беттер, олар ұшақтың аэродинамикалық қарсылығын арттыру арқылы тежегіш күшін қамтамасыз етеді. Олар әдетте кеңейтілген кезде ауа ағынына қарсы тұратын жапсырмалар түрінде жасалады және жиналғанда ұшақ корпусымен біріктіріледі. Көптеген ұшақ қозғалтқыштарында кері тарту да қолданылады. Винтті ұшақтар винттердің бұрылысын өзгерту арқылы кері тартуға қол жеткізеді, ал реактивтік ұшақтар қозғалтқыштарының шығарындыларын алға қарай бағыттап кері тартуға қол жеткізеді. Ұшақ тасымалдауыш кемелерде ұшақты тоқтату үшін тоқтату сымдары қолданылады. Егер тоқтату сымдары ұстап алмаса және қайта ұшу қажет болса, ұшқыштар тіпті қону кезінде де толық газ бере алады. Өте жоғары жылдамдықпен қозғалатын көліктерді тоқтату үшін парашюттер қолданылады. Парашюттер ThrustSSC, Eurofighter Typhoon және Apollo Command Module сияқты құрлықтағы, әуедегі және ғарыштағы көліктерде қолданылған. Кейбір ескі советтік жолаушылар ұшақтарында төтенше жағдайларда қону үшін тежегіш парашюттері болған. Кемелер теңіздегі жағдайды тұрақтандыру үшін «теңіз якорі» деп аталатын ұқсас құрылғыларды қолданады. Жылдамдықты одан әрі төмендету үшін немесе тежегіштер істен шыққан жағдайда, көлікті тоқтату үшін бірнеше механизмдерді пайдалануға болады. Автомобильдер мен пойыз вагондары әдетте қол тежегіштерімен жабдықталған, олар негізінен тұрақталған көлікті бекіту үшін жасалған, бірақ негізгі тежегіштер істен шыққан жағдайда шектеулі тежегіш мүмкіндігін қамтамасыз ете алады. Ұшақтарды бұрыштап ұшыру арқылы жылдамдығын төмендету үшін қолданылатын екіншілік процедура «алға қарай сырғанау» деп аталады, бұл аэродинамикалық қарсылықты арттырады.
Лицензиялау
Көп жағдайларда, лицензия немесе сертификатсыз көлік жүргізу заңсыз болып табылады. Ережелердің ең жұмсақ түрі көбінесе жүргізушінің қандай жолаушыларды тасымалдауына шектеу қояды немесе оларды мүлдем тыйымдайды (мысалы, Канаданың ультражеңіл лицензиясы қосымша талаптарсыз). Лицензияның келесі деңгейі жолаушыларды тасымалдауға рұқсат беруі мүмкін, бірақ ешқандай сыйақы немесе төлемсіз. Жеке жүргізуші куәлігі әдетте осындай шарттармен беріледі. Жолаушылар мен жүктерді тасымалдауға рұқсат беретін коммерциялық лицензиялар қатаң реттеледі. Лицензияның ең қатаң түрі көбінесе мектеп автобустарына, қауіпті материалдарды тасымалдауға және жедел жәрдем көліктеріне арналған. Көлік жүргізушісі мемлекеттік жерлерде көлік жүргізер кезде жарамды жүргізуші куәлігіне ие болуы керек, ал ұшақ пилоты, ұшақ қай жерде ұшса да, әрқашан лицензиясы болуы тиіс.
Тіркеу
Көбінесе көліктерді тіркеу қажет болады. Тіркеу таза заңдық себептермен, сақтандыру талаптарымен немесе құқық қорғау органдарына ұрланған көліктерді табуға көмектесу үшін болуы мүмкін. Мысалы, Торонто полиция қызметі велосипедтерді тегін және қалау бойынша онлайн тіркеуге мүмкіндік береді. Моторлық көліктерде тіркеу көбінесе көлік құралының тіркеу нөмірі түрінде болады, бұл көлікті оңай анықтауға мүмкіндік береді. Ресейде жүк көліктері мен автобустардың артқы жағында үлкен қара әріптермен қайталанған мемлекеттік нөмірлері болады. Ұшақтарда да ұқсас жүйе қолданылады, онда түрлі беттерге құйрық нөмірі жазылады. Моторлық көліктер мен ұшақтар сияқты, су кемелерінің де көптеген елдерде тіркеу нөмірлері бар; алайда, кеменің аты әлі де сәйкестендірудің басты құралы болып табылады, бұл ежелгі заманнан бері солай келіп отыр. Сондықтан, бірдей тіркеу аттары әдетте қабылданбайды. Канадада қозғалтқыш қуаты 100 жылқы күшінен жоғары қайықтарды тіркеу қажет, бұл «мотор» деген сөздің кеңінен қолданылуына әкеп соқты. Тіркеу көліктің қоғамдық жолдарда пайдалануға рұқсат етілуіне байланысты болуы мүмкін, мысалы, Ұлыбритания мен Онтариода. АҚШ-тың көптеген штаттарында да қоғамдық жолдарда жүретін көліктерге талаптар қойылады. Ұшақтарға қатаң талаптар қойылады, себебі апат болған жағдайда адамдар мен мүлікке зиян келтіру қаупі жоғары. АҚШ-та FAA ұшақтардың ұшуға жарамдылық сертификатына ие болуын талап етеді. АҚШ ұшақтары сертификат алу үшін біраз уақыт ұшуы керек болғандықтан, тәжірибелік ұшуға жарамдылық сертификаты қарастырылған. FAA-ның тәжірибелік ұшақтарының пайдалануы шектеледі, оның ішінде халық тығыз қоныстанған аудандардан, көлемді әуе кеңістігінде немесе қажетсіз жолаушылармен ұшуға тыйым салынған.
Міндетті қауіпсіздік құралдары
Көптеген елдерде көлік құралын басқарушы адам өздерімен немесе көлікте қауіпсіздік құралдарын алып жүруге заңды міндетті. Көліктердегі қауіпсіздік белбеулері, мотоциклдер мен велосипедтердегі шлемдер, қайықтардағы, автобустар мен ұшақтардағы өрт сөндіргіштер, қайықтар мен коммерциялық ұшақтардағы құтқару жилеттері осыған жатады. Жолаушылар ұшақтарында үрлейтін сырғанаулар, салдар, оттегі маскалары, оттегі баллондары, құтқару жилеттері, спутниктік маяктар және алғашқы медициналық жәрдем жиынтығы сияқты көптеген қауіпсіздік құралдары болады. Құтқару жилеттері сияқты кейбір құралдардың тиімділігі туралы пікірталас туды. Мысалы, Эфиопия әуежолдарының 961 рейсінде құтқару жилеттері көптеген адамдарды құтқарғанмен, жолаушылар жилеттерін мерзімінен бұрын іске қосып, көптеген өлімге себеп болды.
Жол жүру құқығы
Көлік құралдарының бір жерден екінші жерге қатынауын қамтамасыз ету үшін арнайы жылжымайтын мүлік шарттары жасалған. Ең көп таралған шарттар – тиісті лицензиясы бар көліктердің кедергісіз жүре алатын қоғамдық жолдар. Бұл жолдар мемлекеттік жерде орналасқан және үкімет тарапынан күтіледі. Сол сияқты, жол төлемі төленгеннен кейін, ақылы жолдар да қолжетімді. Бұл маршруттар мен оларға қарасты жерлер мемлекеттік, жеке меншікте немесе олардың аралас болуы мүмкін. Кейбір маршруттар жеке меншікте болғанымен, қоғамға қолжетімді. Мұндай жолдарда үкімет оларды күтіп ұстамайтыны туралы ескерту тақтасы орнатылған. Мысалы, Англия мен Уэльстегі жолдарды қарастыруға болады. Шотландияда, белгілі бір талаптар орындалса, моторсыз көлік құралдары үшін жер ашық. Кейде мемлекеттік жерлер жолдан тыс қозғалатын көліктерді пайдалануға рұқсат береді. АҚШ мемлекеттік жерлерінде көлік құралдарын қайда пайдалануға болатынын Жерді басқару бюросы (BLM) шешеді. Темір жолдар көбінесе темір жол компаниясына тиесілі емес жерлер арқылы өтеді. Осы жерді пайдалану құқығы сервитут сияқты механизмдер арқылы темір жол компаниясына беріледі. Су кемелеріне, егер олар қоғамдық суларда бұзылыс тудырмаса, көбінесе шектеусіз жүруге рұқсат етіледі. Дегенмен, шлюзден өту үшін жол төлемі талап етілуі мүмкін. «Cuius est solum, eius est usque ad coelum et ad inferos» деген жалпы құқық қағидасына қарамастан, АҚШ Жоғарғы Соты АҚШ-тағы ұшақтардың басқа біреудің меншігінің үстіндегі ауа кеңістігін оның иесінің келісімінсіз пайдалануға құқылы екенін қабылдады. Бұл ереже көбінесе барлық юрисдикцияларда қолданылады, бірақ Куба және Ресей сияқты кейбір елдер ұлттық деңгейде әуе құқықтарын пайдаланып табыс табады. Ұшақтардың ұшуына тыйым салынған аумақтар да бар. Бұл тыйым салынған әуе кеңістігі деп аталады. Тыйым салынған әуе кеңістігі, әдетте, тыңшылық немесе шабуылдан туындауы мүмкін зиянды болдыру үшін қатаң сақталады. «Korean Air Lines 007» рейсі кезінде, ұшақ совет аумағының үстіндегі тыйым салынған әуе кеңістігіне кірген кезде атып түсірілді.