Кіріспе

Джон Ле Карренің ойдан шығарылған кейіпкері Билл Хейдон – Джон Ле Карре жасаған, «Тинкер Тайлор Солдат Шпион» (Tinker Tailor Soldier Spy) романында (1974) кездесетін ойдан шығарылған тұлға. Ол – британдық құпия қызметінің жоғары дәрежелі офицері, Кеңес Одағының тыңшысы. Роман қартайған тыңшы Джордж Смайлидің осы тыңшыны әшкерелеуге жасаған әрекеттерін баяндайды. Бұл кейіпкер, ішінара, нақты қос агент Ким Филбинің бейнесімен жасалған, ол Ұлыбританиядағы әйгілі «Кембридж бестігі» тыңшылар тобының мүшесі және 1963 жылы КСРО-ға қашқан.

Өмірбаян

Хейдон шамамен 1917 жылы туған; нақты жылы көрсетілмеген, бірақ 1937 жылы Оксфорд университетінде студент болғаны белгілі. Ол британдық жоғары қоғамдағы беделді отбасынан шыққан; оның әкесі – жоғары сот судьясы, ал көптеген қарындастарының екеуі аристократияға үйленген. Ол Энн Смайлидің туысы. Ол – керемет және тартымды тұлғалы, білімдар, студент ретінде өте жақсы оқыған, шетел тілдерін оңай меңгерген және Оксфордта оқыған кезінде сурет салудағы дарынын көрсеткен. Оны «Циркке» (Джон ле Карренің МИ6 бейнеленген нұсқасы) қызметке алуға оның тәлімгері ұсынады, ал ол өз кезегінде сыныптастары арасында талант іздеуші болып жұмыс істейді, ең бастысы Джим Придо, ол сонымен қатар оның жақынына айналады. Екінші дүниежүзілік соғыста Хейдон нацистік оккупацияланған Еуропа мен Таяу Шығыста үлкен жетістіктерге жетеді, сондықтан оны Арабияның Лоуренсімен салыстырады. Британдықтар білмейтін, сол кезде Карла, Мәскеу орталығының шебер және аңызға айналған тыңшысы, оны кеңес агенті ретінде тартады. Соғыстан кейін Хейдон «Циркте» маңызды лауазымдарды иеленеді, Кеңес Одағы жөніндегі жетекші сарапшы болады және ақыры Бақылау штатының аға қызметкеріне, «Цирктің» аты аталмаған басшысына дейін көтеріледі. Салқын соғыстың алғашқы жылдарында ол тыңшылық қызметін британдық мүдделерге зиян келтірмей, американдық емес, кеңестік мүдделерді ілгерілететін «таңдалған ақпараттарды» берумен шектейді. 1956 жылғы Суэц дағдарысы оны Ұлыбританияның әлемдік держава ретіндегі барлық ықпалын жоғалтқанына және оны «толық уақытты кеңес тыңшысына» айналдырады. 1961 жылы ол ресми түрде Кеңес Одағының азаматтығын алады, содан кейін Кеңес тыңшылығының полковнигі шеніне жетеді және келесі он жылда Кеңес ордендерімен марапатталады. Басқару ұйымның ішінде тыңшы бар деген күдік туады. 1972 жылы ол өзінің бес аға лейтенантынан басқа барлығын күдіктен босатады: Перси Аллелин, Рой Бленд, Джордж Смайли, Тоби Эстерхазе және Хейдон. Өзінің агентін құтқару үшін Карла Хейдонды ашуға ең мүмкін деп санайтын Бақылау мен Смайлидің кәсіби өмірін қиратады. Карла Смайлидің бір жеке кемшілігін біледі – оның әйелі Аннаға деген өшпеуші махаббаты, ол әдетте адал емес – және Смайлидің шешімін одан әрі бұлыңдыру үшін онымен қарым-қатынас жасауға бұйрық береді. Бақылау шындықты ашуға жақын тұрғанда Карла оны Чехословакиядағы (жалған) чех дезертирінен тыңшының кім екенін білу үшін сәтсіз операцияға тапсыруға көндіреді. Бақылау операцияға Джим Придоны таңдайды, ал Хейдон өзін құтқару үшін жақын досын құрбан етуді таңдайды. Придо тұтқындалады және Карлаға Бақылаудың тыңшы туралы толық білімін ашады, содан кейін Ұлыбританияға қайтарылып, «Цирктен» босатылады. Бақылау жұмыстан босатылып, көп ұзамай қайтыс болады, Смайли зейнеткерлікке шығарылады, ал Аллелин Басшы болады. Хейдон Лондон станциясын басқарады, барлық шетелдік операцияларды бақылайды, оған бүкіл әлемдегі барлық ақпаратқа еркін қол жеткізуге мүмкіндік береді. 1973 жылы Гонконгтағы кеңес тыңшысының қателігі «Цирктің» мемлекеттік қызмет бақылаушысы Оливер Лэконға тыңшының бар екенін растайды. Смайли зейнеткерлікке шақырылып, тергеу жүргізеді және жан-дүниесін іздегеннен кейін Хейдонды ашады. Сұраққа жауап беру кезінде Хейдон Смайлиге өзінің құпия өткенінің көп бөлігін айтады және Хейдонды Шығыс блогында ұсталған батыстық агенттерге айырбастау жоспары іске асырылады, бірақ бұл орын алудан бұрын ол «Цирк» қамауында өлтіріледі. Бұл қастандықтың Придо жасағаны айтылмаса да, күдік тудырады.

Өмірбаян

Билл Хейдон өзінің оңай сүйкімділігімен және мықты әлеуметтік байланыстарымен нағыз өмірдегі қос агент Ким Филбиге өте ұқсайды, оның 1963 жылы КСРО-ға қашуы және британдық агенттердің құпия ақпаратының құлауы 1964 жылы Ле Карренің МҚХ-дегі қызметін тоқтатуға себеп болды. Филби, Гай Берджесс, Дональд Маклин, Энтони Блант және Джон Кернкросспен бірге Ұлыбританиядағы кеңестік тыңшылар тобының құрамында болды, кейіннен олар «Кембриджтік бестік» деп аталды. Романның алғашқы нұсқасында Энтони Блантқа көбірек ұқсастықтар болғанымен, соңғы кейіпкер Филбиге жақын. Ле Карре Филби туралы: «Ол өзінің сындарлылығы, жақсы тәрбиесі және балаша, көңіл көтеруге құштар мінезінің арқасында соңына дейін лайықты үміткерлік күтімді алды» деп жазды. Американдық кинотеориялық Дэвид Бордуэлл бұл сипаттаманың Хейдонға да қатысты болуы мүмкін екенін айтады. Роман әлемдік сахнадағы британдық ықпалдың төмендеу кезеңінде, АҚШ және КСРО қарама-қайшы идеологиялармен бірақ, үстем супердержавалар ретінде пайда болған кезде өрбуде. Бұл Хейдонның сатқындығының негізін құрайды. Ол 1930 жылдары университетте кеңестік барлау қызметіне тартылғанын, бірақ Суэц дағдарысынан кейін Ұлыбританияның енді әлемдік держава емес екені және оның пікірінше Америкаға тәуелді екені анық болғаннан кейін ғана олардың толыққанды агені болғанын мәлімдейді. Осы кемсіну сезімі Хейдонды Америкаға терең жек көруге жетеледі, ол кеңестік барлау арқылы оларға мүмкіндігінше көп зиян келтіруге бел буады.

Портреттер

Хейдон рөлін 1979 жылғы роман негізінде түсірілген BBC телесериалында Иэн Ричардсон сомдады. 1988 жылғы BBC Radio 4 сериясында оны Эдвард де Соуза ойнады. 2011 жылғы фильмде осы рөлді Колин Ферт орындады.