Кіріспе
Британдық антрополог және приматолог Ричард Уолтер Врангем (1948 жылы туған) – ағылшын антропологы және приматологы; ол Гарвард университетінің биологиялық антропология профессоры. Оның зерттеулері мен жазбалары мүйізтұмсықтардың мінез-құлқы, адам эволюциясы, зорлық және тамақ пісірумен байланысты.
Richard Walter Wrangham (born 1948) is an English anthropologist and primatologist; he is Professor of Biological Anthropology at Harvard University. His research and writing have involved ape behavior, human evolution, violence, and cooking.
Өмірбаян
Врангем Йоркширдің Лидс қаласында дүниеге келген. Мичиган университетінің факультетінде жұмыс істеген жылдарынан кейін, ол Гарвард университетінің биологиялық антропология профессоры, Рут Мур атындағы профессор болды және оның зерттеу тобы қазір жаңа құрылған Адам эволюциялық биология кафедрасының құрамына кіреді. Ол – Макартур стипендиаты. Ол Уганданың Кибале ұлттық паркіндегі Каньявара шимпанзелерін ұзақ мерзімді зерттеумен айналысатын Кибале шимпанзе жобасының бірлескен директоры. Оның зерттеулері адам эволюциясын зерттеуге алып келеді, онда ол маймылдардың мінез-құлық экологиясына негізделген қорытындылар жасайды. Аспирант ретінде Врангем Роберт Хинде мен Джейн Гудоллтың шәкірті болды. Врангем ең алдымен приматтардың әлеуметтік жүйелерінің экологиясы, адам агрессиясының эволюциялық тарихы (Дейл Питерсонмен бірге 1996 жылы жазған «Демондық еркектер: маймылдар және адам зорлық-зомбылығының пайда болуы» және 2019 жылы жазған «Жақсылық парадоксы» еңбегі) және тамақ пісірудегі зерттеулері («От тұтандыру: тамақ пісіру бізді адам етті» кітабында жиынтықталған) және өзін-өзі үйрету саласындағы жұмыстарымен танымал. Ол вегетариан. Врангем шимпанзелерде «адамға тән» деп саналатын мінез-құлықтарды, оның ішінде мәдениетті және Элой Родригеспен бірге шимпанзелердің өзін-өзі емдеуін анықтауда маңызды рөл атқарды. Гарвардтағы Адам эволюциялық биологиясы (HEB) бағытында оқытатын жаңа курстардың арасында HEB 1330 Приматтардың әлеуметтік мінез-құлқы және HEB 1565 Жыныстық мәжбүрлеу теориясы (Гарвард құқық мектебінің профессоры Дайан Розенфельдпен бірге оқытылады) бар. 2008 жылдың наурыз айында Гарвард колледжінде Курьер үйінің үй иесі болып тағайындалды. 2011 жылы Оглеторп университетінен ғылым докторының құрметті дәрежесін алды.
Зерттеу
Врангем өзінің мансабын Танзаниядағы Гомбе ағысы ұлттық паркінде Джейн Гудоллдың жалпы шимпанзелерді ұзақ мерзімді зерттеуінде зерттеуші ретінде бастады. Ол тағы бір приматолог Диан Фоссимен дос болып, оған Диан Фосси Горилла Қоры (бастапқыда Digit Fund) деп аталған коммерциялық емес тау гориллаларын қорғау ұйымын құруға көмектесті. Соңғы кезде Врангемнің назары адам эволюциясында тамақ пісірудің қандай рөл атқарганына ауды. "Catching Fire: How Cooking Made Us Human" еңбегінде ол биологиялық бейімделулердің нәтижесінде тамақ пісіру адам үшін қажеттілік екенін, ал тамақ пісіру, әсіресе пісірілген түйіртүбіктерді жеу, шамамен 1,8 миллион жыл бұрын гоминидтердің ми салмағының, тістері мен жақ сүйектерінің үлғаюын, сондай-ақ жыныстық диморфизмнің төмендеуін түсіндіруге болады деп мәлімдеді. Кейбір антропологтар Врангемнің идеяларымен келіспейді, оның тұжырымдамаларын растайтын нақты дәлелдер табылмағанын айтады. Алайда Врангем және оның әріптестері зертханада тамақ пісірудің энергетикалық қолжетімділікке тигізетін әсерін көрсетті: пісіру ақуыздарды денатурациялайды, крахмалдарды желатиндейді және патогендерді өлтіруге көмектеседі. 2019 жылы жарық көрген "Жақсылық парадоксы: Адам эволюциясындағы ізгілік пен зорлық-зомбылық арасындағы ерекше байланыс" атты кітабында Врангем адамдардың өзін-өзі таңдау арқылы "үйретуге" ұшырағанын айтады, бұл Дмитрий Беляев және басқалардың иттерді, малдарды немесе (жақында) түлкілерді селекциялық өсіруінен өзгеше. Врангем "реактивті агрессияны" (адамдардың шабуылға немесе ынталандыруға жауап беруі) және "проактивті агрессияны" (жоспарланған, алдын ала ойластырылған, тәуекелді азайтуға бағытталған тактикалық шабуылдар, соның ішінде соғыс және өлім жазасы) ажыратады. Ол адамдар парадоксалды түрде "реактивті" агрессияға төмен бейімделген, бірақ "проактивті" агрессияға өте жоғары бейімделген және осы салада өте шебер екенін, ал еркектердің проактивті агрессиясының қаупі адам психологиясында, патриархатта, "моральда" және тарихта маңызды рөл атқарғанын айтады.
Жеке өмір
Врангем 1980 жылы доктор Элизабет Россқа үйленді және үш ересек ұлы бар. Шимпанзелердің табиғатындағы зорлық-зомбылықты зерттеуі Врангемді 40 жыл бойы ет жемеуге алып келді.
Қағаздар
Ред. Мюллер, М. және Врангем, Р. (2009). "Приматтар мен адамдардағы жыныстық зорлық". Гарвард университеті баспасы, Кембридж, Массачусетс.