Кіріспе

Американдық антрополог және эволюциялық биолог Ирвен ДеВор (7 қазан 1934 – 23 қыркүйек 2014) – антрополог және эволюциялық биолог, Гарвард университетінің Пибоди археология және этнология музейінің приматология кураторы. 1987-1992 жылдары Гарвардтың антропология кафедрасын басқарды. Ол Гарвардта бакалавриат және магистратура деңгейінде студенттердің бірнеше буынына сабақ берді. Ол антропология және мінез-құлық биологиясы саласында танымал болған Ричард Ли, Роберт Триверс, Сара Хрди, Питер Эллисон, Барбара Сматс, Генри Харпендинг, Марджори Шостак, Роберт Бейли, Леда Космидс, Джон Туби, Ричард Врангем және Терренс Дикон сияқты көптеген жас ғалымдарға жетекшілік етті.

Ерте өмір және мансап

ДеВор Техас штатының Джой қаласында өсті және Техас университетінде бакалавр дәрежесін алды. Кейін ол Данфорд стипендиясын ұтып алып, Чикаго университетінде философия докторы (Ph.D.) атанын қорғады, бұл стипендия оның және оның әйелі Нэнси ДеВордың аспирантурадағы білімін толығымен қаржыландырды. 1959 жылы ДеВор бабуиндердің мінез-құлқы мен экологиясын зерттеу үшін экспедиция жасады, дәл сол кезде Джейн Гудолл шимпанзелерді зерттеп, Роберт Ардрей «Африканың Жаратылысы» (1961) атты кітабын жазды. ДеВор бұл кітапты адам эволюциясын ғылыми тұрғыдан дұрыс түсіндірудің қалай болмайтынының мысалы ретінде пайдаланды. ДеВордың ғылыми жетекшісі – көрнекті физикалық антрополог және приматолог Шервуд Уошберн болды. 1962 жылы ол Уошберннің соңынан Чикаго университетінен Калифорния университетінің Беркли қаласындағы филиалына көшті, онда ол беделді Миллер стипендиясын алды. Уошберннің жетекшілігімен ол бабуиндердің мінез-құлқы мен экологиясын зерттеуде жаңалықтар ашты және 1965 жылы әртүрлі приматтарға арналған зерттеулер жинағын жариялады. Бұл жинақтың редакторы ДеВор болды, және ол мінез-құлқы приматологиясы саласын қалыптастыруға көмектесті. Техас штатының Джой қаласында және оның айналасында өскен жас адам үшін бабуиндерге жасаған көптеген экспедициялары табиғатпен байланысқа түсудің табиғи мүмкіндігі болды. Өмір бойы ол ерекше үй жануарларын ұнатып асырады, ал Африкаға жасаған сапарлары оны бала кезінен сүйген табиғат әлемімен қайтадан байланыстырды.

Этнографиялық жұмыс

Алайда, 60-жылдардың ортасында ол Ричард Б. Лимен бірлесіп жұмыс істей бастап, назарын адамдарға бұрды. Олар бірге (жас болса да) «Аңшы адам» деп аталған, ықпалды халықаралық конференция ұйымдастырды. Конференцияға мәдени антропологиядағы Клод Леви-Стросс, археологиядағы Льюис Бинфорд және аңшы-жинаушылар туралы зерттеулерге қатысты басқа да сала мамандары қатысты. Ли мен Девор осы саланың қалыптасуына көмектесті. Конференция нәтижесінде 1968 жылы маңызды кітап жарық көрді. Кітаптың атауы бірнеше жылдан кейін көне болып көрінсе де, онда осы типтегі қоғамда әйелдердің негізгі күнкөріс көзін табушылар екені айтылды. Осы уақытта Ли мен Девор солтүстік-батыс Ботсванаға алғашқы сапар жасады, онда әлі күнге дейін аң аулап, жинау арқылы тіршілік ететін сан (немесе «бушмен») халқымен байланыс орнатты. Олар бірлесіп, бірнеше аспиранттар мен қонақ ғалымдарды қатыстырып, !Кунг немесе Джу/'хоанси тайпасының өмір салтын зерттеуге арналған, көп жылдық көп салалы жобаны іске қосты. Бұл зерттеу көп салалы антропологиялық далалық жұмыстардың үлгісіне айналды, Девор оны жиі «аспанға қарсы бір этнограф пен оның халықтары» деген классикалық тәсілмен салыстыратын. Ол өткір пікірлер айтудан тартынбады және сын көлеңкесін тастады, бірақ оның жұмысын ұнатып бағалағандар үшін оның қолдауы туралы аңыз тарады. Девордың далалық зерттеулері қымбатқа түсетін, бірақ ол өзі де, басқалар да сенетін зерттеулерге гранттар тартуда белсенділік танытып, сәттілікке жетті. 1970-жылдардың соңында ол Роберт Бейли мен Надин Пикокпен бірге Итури тропикалық орманның кішкентай бойлы аңшы-жинаушылары арасында тағы бір ірі көп салалы зерттеуді бастады. Бұл зерттеу де монографиялар мен ғылыми мақалалардың көптеген сериясын тудырды, олар осы өмір салтын түсінуге үлкен үлес қосты, Девор оның адамзат тарихына жарық түсіретініне сенді. Бұл пікір кеңінен қабылданып, мойындалды. Девор кейде сан және Итури халқының өткеннің қалдықтары ретінде қарағанын айыптады, бірақ ол олардың біз сияқты адамдар екенін, жай ғана осы көне дәстүрлі тіршілік салтын сақтап қалғанын түсіндірді.

Эволюциялық теория

ДеВор даулы мәселелерден қашпаған, сонымен қатар әлеуметтік биология мен эволюциялық психология салаларының ертедегі жақтасы болды, олардың дамуын менторлық және оқыту арқылы, сондай-ақ сұхбаттар, дәрістер, пікірталастар және ғылыми және көпшілік аудиторияға арналған жазбалар арқылы ынталандырды. Ол психикалық ауруына байланысты шеттетілген Роберт Триверстің идеяларын тыңдаған санаулы адамдардың бірі болғаннан кейін эволюциялық биологиялық көзқарастың жақтаушысы атанды. Адам және жануарлар мінез-құлқына қатысты жаңа көзқарас пайда болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, ДеВордан деректер оны қолдай ма деп сұрады. Ол: «Деректер тік тұрып, өтініш айтып отыр» деуге жазды. Мыңжылдық басында әлеуметтік биология мен эволюциялық психология, әлі де даулы болғанымен, қалыпты ғылымға айналды. 80-90 жылдары ДеВор үшін ауыр салдардың бірі – оның ұстазы және жақын досы «Шерри» Уошберн жаңа көзқарасқа қатысты өткір қарсылас болды. Олар ақырында татуласты, бірақ ешқашан келісе алмады. ДеВор кейде өткір, бірақ тартымды тұлғаға және интеллектке ие болды, олар сыныпта да, одан тыс жерде де өз әсерін тигізді. Ол көптеген телебағдарламаларда сарапшы немесе баяндамашы ретінде пайда болды. Ол қосымша мектеп оқу бағдарламаларын әзірлеуде маңызды рөл атқарды, олардың бірі – «Адам: Оқу курсы» (MACOS) эволюцияға баса назар аударғандықтан Конгресс талқылауының тақырыбына айналды. Шығыс Техастағы мефодист диіскөгерінің ұлы ДеВор жас кезінде біраз уақыт үйден-үйге Киелі кітаптарды сатқан, бірақ Дарвин теориясының дұрыстығына көз жеткізгеннен кейін, оны көпшілікті сендірудің тартымды өнері деп аталатын тәсілмен үйретті және қорғады. Ол жыныстық таңдаудың нәтижесінде «Еркектер негізінен әйелдер жүргізетін өсімдіктер өсіру тәжірибесі» және «Еркектер жүйеге әртүрлілік енгізудің ең қауіпсіз, ең тұрақты жолы» екенін ұсынды. Ирвен ДеВор бірде: «Адам табиғаты туралы сөйлескенде студенттерді жалықтыруға ешқандай себеп жоқ. Бұл тым қызықты» деген еді. Ол үлкен лекциялық залдарда сабақ берді, олар әрдайым толы болды, сондай-ақ кішкентай, бірақ ықпалды «Приматтар семинарында», ол сәрсенбі күндері кешке Кембридждегі тыныш орманды көшедегі үйінің қонақ бөлмесінде өтетін. Ол қызығушылық танытқан салалардағы жетекші немесе дамып келе жатқан тұлғалар семинарға сөйлеуге келді, бұл ондаған жылдар бойы сол салалардағы зияткерлік қозғалыстың орталығы болды. Осы семинарлар арқылы эволюциялық биологияның идеялары белгілі болды, топтық таңдау (мінез-құлықты түсіндіруге қатысты) жойыла бастады, бірақ бұл тікелей Ирвеннің жұмысының нәтижесі емес. Семинарға қатысқан Леда Космидс пен Джон Тоби: «ДеВордің зияткерлік әсері жақсы белгілі емес, өйткені оның идеялары оның студенттері мен әріптестері арқылы жүзеге асырылды» деді.

Жеке өмірі мен марапаттары

Ол жарық суретке түсіруге құштар, көптеп жариялаған фотограф болған, ал оның суреттері әйелі Нэнси ДеВор құрған және қазір қызы Клэр басқаратын AnthroPhoto агенттігінің негізгі жинағына енді. Агенттік фотосуреттердің және олармен бірге келген ақпараттың ғылыми нақтылығымен танымал. ДеВор сонымен қатар бабуиндар және басқа да тақырыптар туралы көптеген деректі және оқу фильмдерін жасады немесе жасауға көмектесті. ДеВор Америка өнер және ғылым академиясының, Америка ғылымды дамыту қауымдастығының және Америка антропологиялық қауымдастығының мүшесі болды. Ол Бостон ғылым мұражайының ғылым саласындағы Уокер сыйлығын және Адам тегі институтының өмірлік жетістіктері үшін сыйлығын жеңіп алды. Ол 2009 жылы ДеВор зейнетке шыққаннан кейін бірнеше жыл өткен соң антропология факультетінен тәуелсіз болған Гарвардтың Адам эволюциялық биология факультетінің негізін салуға көмектесті. 2014 жылдың 3 қыркүйегінде ДеВор жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болды. Ол 2003 жылы ұлы Грегоридің қазасына куә болды. Оның әйелі Нэнси күйеуінен кейін бірнеше ай өткен соң дүние салды. ДеВордың қызы Клэр және Массачусетсте тұратын төрт немересі бар.