Кіріспе
Британдық археолог және натуралист (1903–1972)
Луи Сеймур Базетт Лики (7 тамыз 1903 – 1 қазан 1972) – кениялық британдық палеоантрополог және археолог, оның еңбектері адамзат Африкада дамығанын көрсетуде маңызды рөл атқарды, әсіресе әйелі, палеоантрополог Мэри Ликимен бірге Ольдувай шатқалында жасаған жаңалықтары арқылы. Шығыс Африкада палеоантропологиялық зерттеулер бағдарламасын құрған ол, болашақ буынды осы ғылыми жұмысты жалғастыруға ынталандырды. Лики отбасының көптеген мүшелері белгілі ғалымдарға айналды. Ликидің тағы бір мұрасы – адам эволюциясын түсінудің кілті ретінде қараған, табиғи ортадағы приматтарды зерттеуді дамытудағы рөлі. Ол жекелеп үш әйел зерттеуші – Джейн Гудолл, Диан Фосси және Бируте Галдикасқа ерекше назар бөлді, оларды "Триматтар" деп атады. Олардың әрқайсысы приматология саласындағы маңызды ғалымға айналды. Лики сонымен қатар көптеген докторлық диссертация талапкерлерін, әсіресе Кембридж университетінің студенттерін қолдады және демеу берді. Одан бөлек, Лики Африкадағы болашақ зерттеулерді ұйымдастыру және жабайы табиғатты қорғау үшін ұйымдар құруға қатысты.
Өмірбаян
Балалық шағымда үй жануарлары ретінде ұстаған сервал мысығы мен бабуинді еске алсам – кейін оларды үлкен камераларға қондыруға мәжбүр болдым – көңілім қалды. Бірақ, ойсыз адамдардың «қызығу» мен «білім алу» үшін саналы түрде ұсталған, есепсіз көптеген ересек жануарлар мен құстарды ойлағанда, мені одан да қайғылы сезініс билейді, сонымен қатар, қатты ашуға буыламын. Луидің әкесі Гарри (1868–1940) және анасы Мэри (Мэй) Базетт Лики (1948 жылы қайтыс болды), Британдық Шығыс Африкада (қазіргі Кения) Англиялық шіркеу миссионерлері болды. Гарри, портрет суретшісі Джеймс Ликидің (1824–1871) он бір баласының бірі, Джеймс Ширли Ликидің ұлы еді. Гарри Лики Найробидің солтүстігіндегі жоталы жердегі Кабетеде кикую тайпасының арасындағы Шіркеу Миссиялық Қоғамының бекітілген лауазымына тағайындалды. Ол кездегі станция – бұл шатыр мен екі палаткадан ғибарат болды. Луидің алғашқы үйінің едені топырақтан жасалған, шатырынан су ағып, кеміргіштер мен жәндіктердің толы болған, көмірмен қыздырылатын пеші де болмады. Уақыт өте келе жағдай біртіндеп жақсарды. Миссия, белсенділік орталығы, палаткалардың бірінде емхана, кейін қыздар мектебін ашты. Гарри кикую тіліне Киелі кітапты аудару жұмысын жүргізіп жатты. Ол CMS-де көрнекті мансапқа ие болды, станцияның каноны атанды. Луидің кіші інісі Дуглас, екі әпкесі Глэдис және Джулия болды. Екі әпке де миссионерлерге үйленді: Глэдис 1960 жылдан 1970 жылға дейін Момбасаның Англикандық епископы, содан кейін Шығыс Африканың архиепископы Леонард Бичерге үйленді; Джулия 1964 жылдан 1966 жылға дейін Руанда мен Бурундидің екінші епископы Лоуренс Бархамға үйленді; олардың ұлы Кен Бархам кейін Руандадағы Цянгугу епископы болды. Ликилердің үйіне Оукс (үй шаруашылығын жүргізуші), Хиггенботам (тағы бір миссионер) және Мариamu (кикую медбикесі) келді. Луи жергілікті кикую тайпасымен бірге өсті, олармен ойнады және аң аулауға үйренді. Ол бауырлары сияқты кикую тайпасының ерекше жүріс-тұрысын қабылдап, олардың тілінде еркін сөйлей бастады. Ол кикую этносының мүшесі ретінде қабылданды, бұл туралы ол ешқашан айтпады, себебі ол құпия сақтауға ант берген еді. Луи бақтың соңында кикую стилінде үй салып, оған көшуге рұқсат сұрады. Бұл үйде оның құс жұмыртқалары мен бас сүйектері сияқты табиғи заттардан тұратын жеке коллекциясы сақталды. Балалардың бәрі өздерін қоршаған табиғатқа қызығушылық танытып, оны бағалай бастады. Олар жануарларды өсіріп, кейін зоопарктерге тапсырды. Луи Г. Р. Холлдың (1907) «Тарихқа дейінгі күндер» атты кітабын оқыды, бұл кітап Ұлыбританияның тарихына дейінгі дәуірін көркем бейнелейтін жасөсперімдерге арналған туынды еді. Ол құрал-саймандарды жинауды бастады, ал бұл ісіне Найробидегі Табиғи тарих мұражайының алғашқы кураторы (1914) Артур Ловеридж үлгі болып, оны одан әрі ынталандырды, бұл мұражай Кориндон мұражайының алдын бағдаршасы болды. Осы қызығушылығы оны археология саласына баулыған болуы мүмкін. Оның әкесі де үлгілі адам болды: Канон Лики Шығыс Африка мен Уганда Табиғи тарих қоғамын құрды. Гарри де, Мэй де мықты дене бітіміне ие болған жоқ. 1904 жылдан 1906 жылға дейін бүкіл отбасы Англиядағы Беркширдің Рединг қаласында Мэйдің анасының үйінде тұрды, Гарри неврастениядан айыққан кезде, ал 1911–1913 жылдары Мэй жалпы әлсіздік пен шаршаудан айыққан кезде. Соңғы тұру кезінде Гарри Гэмпширдің Боскомбе қаласында үй сатып алды.
Louis's parents, Harry (1868–1940) and Mary (May) Bazett Leakey (died 1948), were Church of England missionaries in British East Africa (now Kenya). Harry was the son of James Shirley Leakey (1824–1871), one of the eleven children of the portrait painter James Leakey. Harry Leakey was assigned to an established post of the Church Mission Society among the Kikuyu at Kabete, in the highlands north of Nairobi. The station was at that time a hut and two tents. Louis's earliest home had an earthen floor, a leaky thatched roof, rodents and insects, and no heating system except for charcoal braziers. The facilities slowly improved over time. The mission, a center of activity, set up a clinic in one of the tents, and later a girls' school. Harry was working on a translation of the Bible into the Gikuyu language. He had a distinguished career in the CMS, becoming canon of the station. Louis had a younger brother, Douglas, and two older sisters, Gladys and Julia. Both sisters married missionaries: Gladys married Leonard Beecher, Anglican Bishop of Mombasa and then Archbishop of East Africa from 1960 to 1970; Julia married Lawrence Barham, the second Bishop of Rwanda and Burundi from 1964 to 1966; their son Ken Barham was later the Bishop of Cyangugu in Rwanda. The Leakey household came to contain Miss Oakes (a governess), Miss Higgenbotham (another missionary), and Mariamu (a Kikuyu nurse). Louis grew up, played, and learned to hunt with the native Kikuyus. He also learned to walk with the distinctive gait of the Kikuyu and speak their language fluently, as did his siblings. He was initiated into the Kikuyu ethnic group, an event of which he never spoke, as he was sworn to secrecy. Louis requested and was given permission to build and move into a hut, Kikuyu style, at the end of the garden. It was home to his personal collection of natural objects, such as birds' eggs and skulls. All the children developed a keen interest in and appreciation of the pristine natural surroundings in which they found themselves. They raised baby animals, later turning them over to zoos. Louis read a gift book, Days Before History, by H. R. Hall (1907), a juvenile fictional work illustrating the prehistory of Britain. He began to collect tools and was further encouraged in this activity by a role model, Arthur Loveridge, the first curator (1914) of the Natural History Museum in Nairobi, the predecessor of the Coryndon Museum. This interest may have predisposed him toward a career in archaeology. His father was also a role model: Canon Leakey co founded East Africa and Uganda Natural History Society. Neither Harry nor May were of strong constitution. From 1904 to 1906 the entire family lived at May's mother's house in Reading, Berkshire, in England, while Harry recovered from neurasthenia, and again in 1911–1913, while May recovered from general frailty and exhaustion. During the latter stay, Harry bought a house in Boscombe, Hampshire.
Кембриджте оқыған
Британияда Лики отбасының балалары бастауыш мектепке барды, ал Африкада оларға жеке репетитор сабақ берді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде отбасы Африкада болды. 1919 жылы теңіз жолдары қайта ашылған соң, олар Боскомбке оралды, ал Луи 16 жасқа толғанда Веймут колледжіне, жекеменшік ұлдар мектебіне жіберілді. Шамамен үш жылдың ішінде ол үлгерімі жақсы болмады және өзінің бостандығына шектеу келтіретін ережелерге шағымданды. Бір мұғалім оған банкте жұмыс іздеуді кеңес берген соң, ол ағылшын тілі пәнінің мұғалімінің көмегімен Кембридж университетінің Сент-Джон колледжіне түсуге өтініш берді. Ол кіреберіс емтиханында жоғары ұпал жинағаны үшін стипендия алды. 1922 жылы Луи әкесінің бітірген орны – Кембридж университетіне түсті, Британ Шығыс Африкасына миссионер болуды жоспарлады. Ол соңғы емтихандары туралы жиі айтатын. Британияға келгеннен кейін ол суахили тілін білетінін тіркеуге хабарлады. Емтиханға келгенде, ол осы тілде емтихан тапсыруды сұрады, және оған рұқсат берілді. Бір күні оған екі хат келді. Біреуінде оған белгілі бір уақытта және жерде суахили тілінен ауызша емтихан тапсыру керектігі жазылған. Екіншісінде сол уақытта және сол жерде суахили тілінен емтихан алуға бола ма деп сұраған.
Археологиялық және палеонтологиялық зерттеулер
1922 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен британдықтарға Германияның Шығыс Африкасы берілді. Танганьика аймағында немістер динозаврлардың қаңқаларына толы Тендагуру деген жерді тапқан еді. Луиге отбасының досы К.В. Хобли, Британдық Табиғат Тарихы Мұражайы Уильям Э. Катлер басқаруымен қазба жұмыстарын жүргізу үшін экспедиция жібермекші екенін айтты. Луи өтініш білдіріп, сол жерді табу және әкімшілік жұмыстарды ұйымдастыру үшін жұмысқа қабылданды. 1924 жылы олар Африкаға аттанды. Олар толық динозавр қаңқасын таба алмады, ал 1925 жылы Луи Кембридж университетінен қайта шақырылды. Луи антропологияға қызығушылығын аударды және Кембридж кафедрасының меңгерушісі Альфред Корт Хэддоннан жаңа тәлімгер тапты. 1926 жылы Луи антропология мен археологиядан ең жоғары баллмен, яғни "екі бірдей жоғары жетістікпен" бітірді. Ол бұрынғы білімінен де пайдаланды; мысалы, кикую тілі оған екінші шет тілі ретінде ұсынылып, қабылданды, тіпті оны сынауға біреу болмады. Университет кикую тайпасының басшысынан саусақ ізбен куәландырылған аризаны қабылдады. 1925 жылдан бастап Луи африкалық археология және палеонтология тақырыптары бойынша лекция оқыды және жазды. Бітіргеннен кейін ол Кембридж университетінде осыншалықты беделді болғандықтан, университет оны Шығыс Африкаға ежелгі африкалықтарды зерттеуге жіберді. Ол ондаған жерді қазып, табыс еткен заттарды алғаш рет жүйелі түрде зерттеді. Оның археологиялық мәдениеттерге берген кейбір атаулары бүгінге дейін қолданылуда, мысалы, Эльментеитан.
Зерттеуші
1927 жылы Луиге демалыста болған екі әйел келді, олардың бірі Фрида Аверн (1902–1993). Аверн археологиядан кейбір курстарды оқыған. Луи мен Фрида арасында қарым-қатынас орнады, ол Кембриджге оралғаннан кейін де жалғасты. 1928 жылы олар үйленіп, Эльментеита көлінің жанындағы жұмыстарын жалғастырды. Гэмбл үңгірінен табылған заттарды Лики 1931 жылы Британ мұражайына табыс етті. Осы кезде ол 1928 жылы қазба жұмыстарын жүргізген Ашеул мәдениетіне жататын Кариандуси табиғат паркін ашты. Ондағы жұмысының нәтижесінде ол Сент-Джон колледжінде аспирантуралық зерттеу стипендиясын алып, 1929 жылы Кембриджге қайтып, Эльментеитадан табылған заттарды жіктеу және дайындау жұмыстарын жүргізді. Кембридждегі оның қамқоршысы және ұстазы Артур Кит болды. Ол тазалап жатқан екі қаңқаның, 1925 жылы Германияда Киттің тапсырмасымен болған кезде кездескен профессор Ханс Ректың Олдувай шатқалында тапқан қаңқаға ұқсас екенін байқады. Олдувайдың геологиясы белгілі болды. 1913 жылы Рек шатқал қабырғасынан II қабатынан қаңқаны шығарды. Ол оның 600 000 жыл бұрынғы, плейстоценнің орта кезеңіне жататын қабаттың жасына сәйкес болуы керек деп сақты. Адам эволюциясының ерте кезеңдері сол кезде көпшілік тарапынан кеңінен қабылдамады. Рек бұл мәселеде үлкен дау тудырды. Соғыс және Танганьиканы Германиядан Ұлыбританияға беру шарттары оның мәселені шешу үшін қайта оралуына кедеріс келтірді. 1929 жылы Луи Берлинге барып, енді күмәнданып отырған Рекпен сөйлесті. Ректың Олдувайдан әкелген артефакттарының ішінде ашеулдық құралды көрген Луи, Рекке 24 сағат ішінде Олдувайда ежелгі тас құралдар таба алатынына тіл тигізді. Луи 1930 жылы 27 жасында докторлық диссертациясын қорғады. 1931 жылы оның тұңғыш қызы, Приссила Мутони Лики дүниеге келді. Басы ауыруы мен эпилепсиясы қайтадан пайда болды, оған Луминал тағайындалды, ол оны өмірінің соңына дейін қабылдады.
Ректі қорғау
1931 жылдың қараша айында Луи Ольдувайға экспедиция ұйымдастырды, оның құрамында Рек те болды, ал Луи оған алғашқы болып шатқалға түсуге рұқсат берді. Лики Рекке 24 сағат ішінде ашель құралдарын таба алатынына тіл тигізді, және ол сөзін орындады. Бұл 1913 жылы табылған, қазір Ольдувай адамы деп аталатын табыстың шығу тегін растады. Адам емес қазбалар мен құралдар көп мөлшерде жерден қазылып алынды. Фрида күйеуіне қосылуды кейінге қалдырды және Присцилла үшін оған деген ынтасы азайды. Дегенмен ол ақыры келді, және Луи оны жұмысқа қойды. Фриданың табылған жері Фрида Ликидің Каронгосы ("шатқал") үшін FLK деп аталды. Кембридждегі күмәнданушылар әсерленбеді. Ректың Ольдувай адамының көнелігін растайтын қосымша дәлелдер табу үшін Луи Африкаға оралып, Канам мен Каньерада қазба жұмыстарын жүргізді. Ол одан да көп қазбаларды оңай тауып, оларды Homo kanamensis деп атады. Ол кеткен кезде қарсыластар Ольдувай адамының ертерек қабатқа енгеніне қатысты "дәлелдер" жасады, бұл дәлелдер сол кезде сенімді болғанмен, қазір жоғалып, тексеру мүмкін емес. Луи оралғаннан кейін, оның табылғандары 26 ғалымнан тұратын комиссия тарапынан мұқият зерттелді және алдын ала жарамды деп танылды.
Ашулы оқиға
1928 жылы үйленгеннен кейін Луи мен Фрида Кембридж маңындағы Фокстон ауылында тұрды. 1932 жылдың қараша айында Фрида мұраға алған ақшасын пайдаланып, Гиртон қаласында үлкен кірпіш үй сатып алды, оны отбасы «The Close» деп атады. Келесі жылы Фрида жүкті болды, көбінесе таңертеңгі аурудан қиналды және Луидің екінші кітабы – «Адамның ата-бабалары» суреттерін салуға шамасы келмеді. Оның құрметіне берілген кешкі ас кезінде, Корольдік антропология институтындағы лекциясынан кейін, Гертруд Кэтон Томпсон өзінің суретшісі, жиырма жастағы Мэри Николды таныстырды. Луи Мэриді кітабының суреттерін салуға көндірді, ал бірнеше айдан кейін олардың арасында сырлы қарым-қатынас туды. Кембриджтегі комиссия оның әдеп-моральдық қағидаларын тексерді. Ғылыми гранттар тоқтатылды, бірақ анасы Олдувай, Канам және Каньераға, соңғы екеуі Винам шығанағында орналасқан, тағы бір экспедицияға қажетті қаражатты жинады. Оның бұрынғы жұмысын П.Г.Х. Босвелл сынға алды, оны өзіне қанағаттандыру үшін осы орындарды тексеруге шақырды. 1935 жылы Канам мен Каньераға келгенде, Луидің орындарды белгілеу үшін қолданған темір белгілерін луо тайпасы гарпун жасау үшін алып кеткенін және енді осы жерлерді табу мүмкін емес екенін анықтады. Жағдайды одан да қиындатқан нәрсе – Луи түсірген барлық фотосуреттер камераға жарық түскендіктен зардап шекті. Екі айға созылған нәтижесіз іздеуден кейін Босвелл Англияға қайтып, Луи оралғанға дейін ешқандай мәлімет жарияламауға уәде берді. Бірақ Босвелл дереу мүмкіндігінше көп ақпарат жариялауға кірісті, 9 наурыз 1935 жылғы «Nature» журналындағы хатымен бастап, Рек пен Луидің қазбалардың мерзімін жоққа шығарды және Луидің кәсіби біліктігіне күмән келтірді. Темір белгілерді іздеуге қарамастан, Босвелл «1931–32 жылдарғы бұрынғы экспедиция орындарды жерде белгілемеген және оларды картаға түсірмеген» деді. 1935 жылғы наурыз айындағы өріс есебінде Луи Босвеллді уәдесінен бас тартқаны үшін айыптады, бірақ Босвелл мұндай уәде бермегенін және енді қоғамдық пікір оның жағында екенін мәлімдеді, Луиге шағымын кері алуды талап етті. Луи 1935 жылғы маусымдағы соңғы өріс есебінде ғана айыптауды қайтарып алуға және Рекке деген қолдауын тоқтатуға мәжбүр болды. Луи Кембриджтегі мансабынан айрылды. Тіпті оның ұстаздары да оған қарсы шықты.
Африкадағы жол жүрісі
Африкада Мэримен кездескен соң, ол шағын топпен Ольдувайға аттанды. Луидің ата-анасы оны Фридаға қайта оралуға көндіруді жалғастырды және топтағы Мэриден басқа барлығының шығындарын төледі. Мэри бір қысыммен оған қосылды, бірақ оның біліктілігі мен қабілеті ақырында басқа қатысушыларды сендірді. Луи мен оның әріптестері Ольдувайда болашақ қазба жұмыстары үшін негіз салды, оның әдетінше кеңінен үлгі алу үшін ондаған орындарды анықтады. Олар қазба жұмысын жүргізген адамдардың атымен аталады: SHK (Сэм Говардтың қазбасы), BK (Питер Беллдің), SWK (Сэм Уайттың), MNK (Мэри Николдың). Луи мен Мэри масаи халқы үшін уақытша медициналық пункт ашты, Лаэтолиді алдын ала зерттеді және Кисесе/Чеке аймағындағы тас суреттерін зерттеумен аяқтады.
Англияға оралу
Луис пен Мэри 1935 жылы Англияға жұмыссыз және тұрар жайы жоқ күйде, тек Мэридің анасының пәтеріне барып қайтты. Бірақ көп ұзамай олар Ұлы Мундендегі Стин Коттеджін жалға алды. Бұл елді мекен Гертфордширде орналасқан еді және Луистің естеліктерінде, 5-тарауда айтқандай, оның есімді әзілмен еске алғандай, "Жаман ауыл" деп аталатын ерекше аты болды. Олар жылу, электр қуаты және су құбырысыз өмір сүрді, суды құдықтан әкеліп, май шамда жазды. Олар 18 ай бойы өте қиын жағдайда, кедейлікте өмір сүрді, алғашқыда тек Мэридің туыстары ғана оларды аралап тұрды. Луис күн көрісін үшін бақша шаруасымен айналысып, үйді және аумақты жақсартты. Соңында ол Корольдік қоғамға көмез сұрады, олар оның коллекциясы бойынша жұмысын жалғастыру үшін шағын грант берді.
Британдық Шығыс Африкаға оралу
Луи 1928 жылы Кикую тайпасының істеріне араласып, әйелдердің жыныс мүшелерін кесуге қарсы тұрды. Бір күні кешке ол Кикуюда, кейіннен Кения президенті болған Джомо Кениатамен осы тақырыпта дәріс оқып жатқанда, дауыс көтеріп пікір таласты. Оксфордтағы Р. Копленд оған Родс қорына Кикую тайпасын зерттеу үшін грантқа өтініш беруді ұсынды, және ол 1936 жылдың соңында екі жылдық жалақымен бірге берілді. 1937 жылдың қаңтарында Ликилер Кенияға сапарлады. Колин 20 жыл бойы әкесін көрмей өтті. Луи Найробиге жақын Киамбаға оралып, Кикую тайпасын олар болған қалпында сипаттауға көмектесу үшін басшылар комитетін құрған аға басшы Коинангеге көндірді. Мэри Waterfall үңгірінде қазба жұмыстарын жүргізді. Ол екі жақты пневмонияға шалдығып, Найробидегі ауруханада екі апта бойы өлім-жітімге жетті, сол кезде анасы шақырылды. Күткендей болмағандай, ол жазылып, Hyrax Hill және Njoro River үңгірінде тағы бір қазба жұмыстарын бастады. Луи грантын ұзартты, ол оны ішінара қазбаларды іздеуге пайдаланды. Ликилердің жаңалықтары қайтадан газеттерде жариялана бастады. Кикую тайпасы мен отарлаушылар арасындағы шиеленіс күрт өсті. Луи орталық позицияны қорғайтын күреске араласты. "Кения: Қарсылықтар мен проблемалар" атты еңбегінде ол Кения ешқашан "ақ адамның елі" бола алмайды деп мәлімдеп, отарлаушылардың наразылығын тудырды.
Қалдық полициясы
Луиге барлау қызметінде полиция қызметкері ретінде жұмыс ұсынылды, ол оны қабылдады. Ол ел аралап, халық арасындағы әңгімелерді баяндады. 1939 жылдың қыркүйегінде Ұлыбритания соғысқа қадам басқанда, Кения үкіметі Луисті Африкалық барлау қызметіне шақырып алды. Ол Кикуйю тайпасынан бала кезінен таныс достарын пайдалана отырып, құпия желі құрды. Сонымен қатар, олар құпия түрде қазба жұмыстарын жүргізді. Луи тергеулер жүргізді, қолжазбаларды талдады, радио хабарларын дайындады және тұрақты полициялық тергеулермен айналысты. Ол кез келген жұмбақтың шешімін табуды ұнатты. Патшаның Африкалық атқыштарының басшылығындағы ақ офицерлер Луиді көптеген мәдени жұмбақтарды шешу үшін кеңінен пайдаланды; мысалы, ол бір офицерге өз әскерлеріне тиісінше салған қарғысты жоюға көмектесті. Мэри іздеу және қазба жұмыстарын жалғастырды. 1940 жылы олардың ұлы Джонатан Лики дүниеге келді. Ол Кориндон еске алу мұражайында (кейін Кенияның Ұлттық мұражайлары деп аталды) жұмыс істеді, ал 1941 жылы Луи ақысыз құрметті куратор ретінде оған қосылды. Олардың өмірі полиция жұмысы мен археологияның үйлесімінен тұрды. Олар Русинга аралы мен Олоргесайлиде зерттеулер жүргізді. Соңғы жерде оларға соғыс тұтқындарынан таңдалған және осы мақсат үшін мерзімінен бұрын босатылған итальяндық сарапшылар тобы көмектесті. 1942 жылы итальяндық қауіп сейілді, бірақ жапондықтар күшпен қону үшін барлау жұмыстарын бастады. Луи өзін қарсы барлау саласында тапты, ол оны құштарлықпен және қиялымен орындады. Сол жылы олардың қызы Дебора дүниеге келді, бірақ ол үш айлық шала болғанда қайтыс болды. Олар музей ұсынған, құлап, жәндіктерге толы Найробидегі үйде тұрды. Джонатанның бесігінде әскерлік құмырсқалар шабуыл жасады.
Ауаның өзгеруі
1944 жылы Ричард Лики дүниеге келді. 1945 жылы полиция қызметінен отбасының түскен табысы дерлік жоғалып кетті. Осы кезде Луиге көптеген жұмыс ұсыныстары келіп түсті, бірақ ол Кенияда Кориндон мұражайының кураторы болып қалуды таңдады, оған жылдық жалақы және үй берілді, бірақ ең бастысы – палеоантропологиялық зерттеулерді жалғастыру мүмкіндігі болды. 1947 жылдың қаңтарында Луи Найробиде алғашқы Панафрикалық тарих алды конгресін өткізді. 26 елден келген 60 ғалым қатысып, баяндамалар жасады және Ликилердің қазба алаптарын аралады. Конференция Луиді ғылыми қауымдастыққа қайта оралып, оны оның ірі тұлғасына айналдырды. Луиге енді көптеп түскен қаржымен 1948 жылы және одан кейін Виктория көліндегі Русинга аралына танымал экспедициялар ұйымдастырылды, онда Мэри сол уақытқа дейін ең толық Проконсул қазбасын тапты. Чарльз Уотсон Бойз Виктория көлінде көлік үшін қайыққа қаржы бөлді, ол «Миоцен мысығы» деп аталды. Оның капитаны Хасан Салиму кейіннен Джейн Гудоллды Гомбеге жеткізді. Филип Лики 1949 жылы дүниеге келді. 1950 жылы Луи Оксфорд университетінің құрметті докторлық дипломын алды.
Кениялық істер
Мен губернатормен жеке сұхбатқа тырыстым, оның бұрынғы отаршылдық жүйенің жалғасуы мүмкін емес екенін түсінуіне үміттендім. Колониялық губернаторлармен және жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлермен пікір таластыру оңай емес; және, әрине, мен колониялық қызметке жасаған сыным үшін танымал болмадым. Егер үкімет жағдайдың нақты шындығын көріп білгенде, «Мау Мау көтерілісі» деп жиі айтылатын осы қайғылы оқиғаның ешқашан болмайтынына сенемін. 1949 жылы кикуйулер құпия қоғам құрды – Мау Мау, ол қоныс аударушыларға және әсіресе, оларға адал кикуйуларға шабуыл жасады. Луи, колония губернаторы сэр Филип Митчеллге түнгі жиналыстар мен мәжбүрлі анттар кикуйу дәстүрі емес екенін, олар зорлық-зомбылықтың алғышарты екенін ескертуге тырысты, бірақ оған құлақ қойылмады. Енді ол антропологиядан алшақтап, Мау Мауды зерттеуге тартылды. Осы кезеңде оның өміріне қауіп төнді, ал басына сыйлық белгіленді. Ликилер «Еуропалық ұлттық киім» деп аталатын тапаншаларды алып жүре бастады. Үкімет оны тәулік бойы күзетпен қамтамасыз етті. 1952 жылы Мау Маудың британдық басшыларды өлтіруінен кейін үкімет Кения Африка Одағының президенті Жомо Кениаттаны тұтқындады. Луи сотта аудармашы болып қатысуға шақырылды, бірақ айыпталушыға қарсы болғандықтан жасаған қате аудармасы үшін айыпталып, бас тартып алды. Ол тек құжаттарды аудару үшін ғана қайтадан шақырылды. Кениаттаны Мау Маумен байланыстыратын нақты дәлелдердің болмауына байланысты, сотталғанмен, оған өлім жазасы берілмеді, бірақ бірнеше жылға қатаң еңбекке кесілді. Үкімет британдық әскерлерді шақырып, 20 мың кикуйудан тұратын үй сақшыларын құрды. Осы кезеңде Луи қиын және қарама-қайшы рөл атқарды. Ол қоныс аударушылардың жағында болып, олардың өкілі және барлаушысы ретінде партизандарды іздестіруге көмектесті. Бірақ, сонымен қатар, ол 1954 жылы жарық көрген «Мау Мауды жеңу» кітабында және көптеген сөздері мен мақалаларында кикуйулерді қолдауын жалғастырды. Ол көпұлтты үкімет құруды, таулы аймақтарда жер реформасын жүргізуді, кикуйулердің жалақысын арттыруды және тағы да көп реформаларды ұсынды, олардың көпшілігі кейін қабылданды. Үкімет көтеріліс қалалық орталықтардан басқарылып жатқанын түсінген соң, әскери жағдай режимін енгізіп, комитеттерді ұстады. Луидің ұсынысы бойынша мыңдаған кикуйулар қайта тәрбиелеу лагерлеріне жіберілді және жаңа ауылдарға қоныс аударды. Көтеріліс 1956 жылға дейін Кения тауының астындағы базалардан жалғасты, содан кейін басшылығы мен жабдықталуынан айырылып, тарап кетті. Төтенше жағдай 1960 жылға дейін сақталды. 1963 жылы Кения Жомо Кениата премьер-министр болып сайланғанда тәуелсіздік алды.
While the Leakeys were at Lake Victoria, the Kikuyu struck at the European settlers of the Kenyan highlands, who seemed to have the upper hand and were insisting on a "white" government of a "white" Africa. In 1949 the Kikuyu formed a secret society, the Mau Mau, which attacked settlers and especially loyalist Kikuyu. Louis had attempted to warn Sir Philip Mitchell, governor of the colony, that nocturnal meetings and forced oaths were not Kikuyu customs and foreboded violence, but was ignored. Now he found himself pulled away from anthropology to investigate the Mau Mau. During this period his life was threatened and a reward placed on his head. The Leakeys began to pack pistols, termed "European National Dress." The government placed him under 24 hour guard. In 1952, after a Mau Mau massacre of pro British chiefs, the government arrested Jomo Kenyatta, president of the Kenya African Union. Louis was summoned to be a court interpreter, but withdrew after an accusation of mistranslation because of prejudice against the defendant. He returned on request to translate documents only. Because of lack of evidence linking Kenyatta to the Mau Mau, although convicted, he did not receive the death penalty, but was sentenced to several years of hard labour. The government brought in British troops and formed a home guard of 20,000 Kikuyu. During this time, Louis played a difficult and contradictory role. He sided with the settlers, serving as their spokesman and intelligence officer, helping to ferret out bands of guerrillas. On the other hand, he continued to advocate for the Kikuyu in his 1954 book Defeating Mau Mau and numerous talks and articles. He recommended a multi racial government, land reform in the highlands, a wage hike for the Kikuyu, and many other reforms, most of which were eventually adopted. The government then realized the rebellion was being directed from urban centers, instituted martial law and detained the committees. Following Louis' suggestion, thousands of Kikuyu were placed in re education camps and resettled in new villages. The rebellion continued from bases under Mount Kenya until 1956, when, deprived of its leadership and supplies, it had to disperse. The state of emergency lasted until 1960. In 1963 Kenya became independent, with Jomo Kenyatta as prime minister.
Олдувай шатқалы
Біз эволюцияны зерттеуден білеміз, түрлі жануарлардың тармақтары қайта-қайта тым арнайыланған, ал осы арнайылану олардың жойылуына әкелді. Қазіргі кездегі Homo sapiens физикалық жағынан әлі де көп ерекшеленбеген, бірақ адам, біз оны бүгін танитындай, бір жағынан тым арнайыланған. Оның ми қабілеті қалған физикалық құрамымен салыстырғанда тым жоғары маманданған, және осы артық маманданғандық оның жойылуына соқтыруы мүмкін. Егер біз болашағымызды бақылауға тиіс болсақ, бізге бұрынғыны жақсырақ түсіну керек. 1951 жылы БК-де II қабатында сынақ траншеясы жасалды, содан кейін 1952 жылы кең ауқымды қазба жұмыстары жүргізілді. Олар Луи «Ольдовандық сойымхана» деп атаған жерді тапты, бұл ежелгі батпақ, онда жануарлар тұтқындалып, сойылған. 1953 жылы қазба жұмыстары тоқтатылды, бірақ 1955 жылы Жан Браунмен қысқа мерзімге қайта басталды. 1959 жылы I қабатта қазба жұмыстары ашылды. Луи лагерде ауырғанда Мэри FLK орнында Paranthropus boisei-дің (Paranthropus boisei) ОХ 5 окаменелген бас сүйегін тапты, ол «Зинжантроп» немесе «Зинж» деп аталды. Сұрақ – бұл табылған қалдық Роберт Брум ашқан бұрынғы туысқа, яғни Paranthropus-қа, жата ма, әлде адамның ата-тегіне жататын басқа туысқа жата ма? Луи Зинжантропты таңдады, бұл шешімге Уилфрид Ле Гро Кларк қарсы болды, бірақ ол Ұлттық географиялық қоғамның президенті Мелвилл Белл Гровенордың назарын аударды. Бұл байланыс «National Geographic» журналында мақала жариялауға және Ольдувайдағы жұмысты жалғастыру үшін үлкен грант алуға әкелді. 1960 жылы геофизиктер Джек Эверден мен Гарнис Кертис I қабатын 1,89-дан 1,75 миллион жылға дейін дайындады, бұл Африкадағы қазба гоминидтердің көнелігін растады. 1960 жылы Луи Мэриді Ольдувайдағы қазба жұмыстарының директоры етіп тағайындады. Ол Камба жәрдемшілерін, соның ішінде кейінірек Шығыс Африканың ең танымал қазбаларын тапқан Камоя Кимеуді де шақырды. Ольдувайда Мэри 5-ші лагерьді құрып, өз қызметкерлерімен және әріптестерімен жұмыс істей бастады. «Джоннидің орнында», FLK NN, Джонатан Лики австралопитектердегі сагиттальды гребені жоқ екі бас сүйек сынығын тапты, оларды Мэри Брум мен Робинсонның Телантропымен байланыстырды. Проблема – олардың Зинжантроппен бір уақытта болуы. Фотосуреттерді жіберген кезде Ле Грос Кларк бейжай түрде: «Пилтдаунның көлеңкесі» деді. Луи оған дереу телеграмма жіберіп, оның нашарлығын айтқан осы ұсынысқа наразылық білдірді. Кларк кешірім сұрады. Содан көп ұзамай, 1960 жылы Луи, оның ұлы Филип және Рэй Пикеринг ол «Шеллеандық адам» деп атаған (Ольдувай гоминиді 9) табылған, ол Ольдовандық құралдармен бірге болды. Луи мен Мэри оны қайта құрағаннан кейін «Төбешік» деп атады. Кейіннен ол 1,4 миллион жылдық Paranthropus-пен бірге болған Homo erectus екені анықталды. 1961 жылы Луи Ұлттық географиялық қоғамнан жалақы мен грант алды және Кориндонның директорлық міндетін атқарушыға тапсырды. Ол осы жерде Тарихқа дейінгі және палеонтология орталығын құрып, өзінің жинақтарын көшіріп, өзін директор етіп тағайындады. Бұл оның жаңа операциялық орталығы болды. Ол Виктория көлінің жағасындағы Тернан фортында тағы бір қазба жұмыстарын ашты. Көп ұзамай Хесэлон Кеньяпитек викериді тапты, ол жердің иесінің атымен аталды. Луи тез арада Джордж Гейлорд Симпсонмен бірге Миоцен ханымның бортында «Лики Сафари арнайылары» - конденсацияланған сүт пен коньяктан жасалған сусынмен бірге тойлады. 1962 жылы Луи Ольдувайға барғанда Ндибо Мбуика МНК-да Homo habilis-тің алғашқы тісін тапты. Луи мен Мэри оны әйел бала деп ойлап, оған Синди немесе Золушка деп ат қойды. Филипп Тобиас Джоннидің баласын осымен сәйкестендірді және Реймонд Дарт Луидің өтініші бойынша Homo habilis деген атауды ойлап тапты, оны Тобиас «қолға үйрететін» деп аударды. Ол грацильді австралопитек пен гомоның арасындағы аралық саты деп есептелді.
Beginning in 1951, Louis and Mary began intensive research at Olduvai Gorge. A trial trench in Bed II at BK in 1951 was followed by a more extensive excavation in 1952. They found what Louis termed an Oldowan "slaughter house", an ancient bog where animals had been trapped and butchered. Excavations stopped in 1953 but were briefly resumed in 1955 with Jean Brown. In 1959, excavations at Bed I were opened. While Louis was sick in camp, Mary discovered the fossilized skull OH 5 at FLK, Paranthropus boisei, famously identified as "Zinjanthropus" or "Zinj." The question was whether the fossil belonged to a previous genus discovered by Robert Broom, Paranthropus, or a member of a different genus ancestral to humans. Louis opted for Zinjanthropus, a decision opposed by Wilfrid Le Gros Clark, but one which attracted the attention of Melville Bell Grosvenor, president of the National Geographic Society. That contact resulted in an article in National Geographic and a large grant to continue work at Olduvai. In 1960, geophysicists Jack Evernden and Garniss Curtis dated Bed I from 1.89 to 1.75 million years ago, confirming the great antiquity of fossil hominids in Africa. In 1960, Louis appointed Mary director of excavation at Olduvai. She brought in a staff of Kamba assistants, including Kamoya Kimeu, who later discovered many of eastern Africa's most famous fossils. At Olduvai, Mary set up Camp 5 and began work with her own staff and associates. At "Jonny's site", FLK NN, Jonathan Leakey discovered two skull fragments without the Australopithecine sagittal crest, which Mary connected with Broom's and Robinson's Telanthropus. The problem with it was its contemporaneity with Zinjanthropus. When mailed photographs, Le Gros Clark retorted casually "Shades of Piltdown." Louis cabled him immediately and had some strong words at this suggestion of his incompetence. Clark apologized. Not long afterwards, in 1960, Louis, his son Philip and Ray Pickering discovered a fossil he termed "Chellean Man", (Olduvai Hominid 9), in context with Oldowan tools. After reconstruction Louis and Mary called it "Pinhead." It was subsequently identified as Homo erectus, contemporaneous with Paranthropus at 1.4 million years old. In 1961 Louis got a salary as well as a grant from the National Geographic Society and turned over the acting directorship of Coryndon to a subordinate. He created the Centre for Prehistory and Paleontology on the same grounds, moved his collections to it, and appointed himself director. This was his new operations center. He opened another excavation at Fort Ternan on Lake Victoria. Shortly after, Heselon discovered Kenyapithecus wickeri, named after the owner of the property. Louis promptly celebrated with George Gaylord Simpson, who happened to be present, aboard the Miocene Lady with "Leakey Safari Specials", a drink made of condensed milk and cognac. In 1962 Louis was visiting Olduvai when Ndibo Mbuika discovered the first tooth of Homo habilis at MNK. Louis and Mary thought it was female and named her Cinderella, or Cindy. Phillip Tobias identified Jonny's Child with it and Raymond Dart came up with the name Homo habilis at Louis' request, which Tobias translated as "handyman." It was seen as intermediary between gracile Australopithecus and Homo.
Калико төбелері
1959 жылы Лики Лондондағы Британдық табиғи тарих мұражайында болғанда, Калифорниялық археолог Рут ДеЭтт Симпсон онымен кездесті. Симпсон Калико төбелерінен табылған ежелгі қырғыштарға ұқсайтын заттарды алып келіп, Ликиге көрсетті. 1963 жылы Лики Ұлттық географиялық қоғамнан қаржы алып, Симпсонмен бірлесіп археологиялық қазба жұмыстарын бастады. Лики мен Симпсон жүргізген қазба жұмыстары 100 000 жыл немесе одан да ертерек мерзімге жатқызылатын тас артефактілерді тапқанын көрсетті, бұл Солтүстік Америкада адамның басқалар есептегеннен гөрі әлдеқайда ертерек болғанын көрсетеді. Геолог Вэнс Хейнс 1973 жылы осы қазба алаңына үш рет барып, Лики тапқан артефактілердің табиғи түзілген геофактілер екенін мәлімдеді. Хейнстің сөзіне қарағанда, геофактілердің пайда болуына осы жердегі ежелгі өзенде жарылған тастар себеп болған. Мэри Лики өзінің автобиографиясында Луистің Калико төбелерімен айналысуының нәтижесінде оған деген академиялық құрметін жоғалтқанын және Калико қазба жобасының "оның кәсіби мансабы үшін апатқа ұшырағанын және біздің жолдарымыздың айырылуына басты себеп болғанын" жазды.
Триматтар
Луидің мұраларының бірі – адам эволюциясының құпиясын ашу үшін табиғи ортада приматтарды зерттеудің маңызды екенін түсінгендіктен, осы саладағы зерттеулерді ынталандырудағы рөлі болды. Ол жеке өзі үш әйел зерттеушіні – Джейн Гудолл, Диан Фосси және Бируте Галдикасты таңдап, оларды «Триматтар» деп атады. Олардың әрқайсысы приматология саласындағы көрнекті ғалымдарға айналып, тиісінше шимпанзелер, гориллалар және орангутандарды зерттеуге толыққанды берілді. Лики сонымен қатар көптеген докторлық диссертация қорғауға дайындық жасап жатқан студенттерді, әсіресе Кембридж университетінен келгендерді қолдады және ынталандырды. Луи «Приматы» кітабында көрсеткендей, әйелдердің приматтарды зерттеуде еркектерден жақсы екеніне сенді.
Соңғы жылдар
Өмірінің соңғы жылдарында Луи Ұлыбритания мен АҚШ-та лекция оқып, танымал болды. 1968 жылы артритке шалдыққандықтан ол қазба жұмыстарын тоқтатты, тіпті жамбас сүйегін ауыстыру операциясын жасады. Ол қаржы жинап, отбасы мен жақындарына басшылық етті. Кенияда ол Шығыс Африка жарылыс жүйесіндегі қазбаларды зерттеуге келген жүздеген ғалымға көмектесуші болды. 1968 жылы Луи Оңтүстік Африкадағы апартеид саясатына қарсылық білдіре отырып, Йоханнесбургтегі Витватерсранд университетінен құрметті докторлық атағын қабылдаудан бас тартты. Мэри оны қабылдады, одан кейін олар жеке кәсіби жолмен жүрді. Соңғы жылдары Луидің денсаулығы күрт нашарлады. Ол алғаш рет жүрек ұстамасын басынан өткерді және алты ай ауруханада жатты. Денсаулық мәселелеріндегі ортақтық оны Диан Фоссимен қысқа ғана романға итерді, бірақ ол оны тоқтатты. Ричард әкесінің жауапкершілігін көбірек мойнына алды, Луи бұған қарсылық көрсетті, бірақ соңында қабылдауға мәжбүр болды.
Өлім және мұра
1972 жылдың 1 қазанында Луи Ван Гудэллдің (Джейн Гудэллдің анасы) Лондондағы пәтерінде жүрек талмасына ұшырады. Ванн түн бойы Стивенс ауруханасында оның қасында отырып, таңғы сағат 9:00-де қайтып келді. Ол 30 минуттан кейін 69 жасында қайтыс болды. Мэри Луисті кремациялап, күлін Найробиге әкеп қоюды жоспарлаған. Ричард бұл жоспарға қарсылық танытты. Луидің денесі елге жеткізіліп, Лимуруда, ата-анасының қабірінің жанына жерленді. Отбасы Луидің есімін сақтау үшін бір жыл бойы ескерткіш орнату туралы ойланбады. Ричард қабірге тас қоюға барғанда, ол жерде бұрыннан тас тұрғанын көрді, оны Луидің бұрынғы хатшысы Розали Осборн қойған екен. Жазуда "ILYUA" әріптерімен "Мен сені әрқашан жақсы көремін" деген сөздер жазылған, Розали бұл сөзді Луиге жазған хаттарының соңына қоюшы еді. Ричард оны орнында қалдырды.
Белгілі ұйымдар
1947 жылы Лики Найробиде өткен бірінші Панафрика археологиялық қауымдастығының конгресін ұйымдастыруға белсенді қатысты. 1955 жылдан 1959 жылға дейін ол оның президенті болды. 1958 жылы Лики Синтия Бутпен бірлесіп, Найробидің солтүстігіндегі оның фермасында Тигони приматтарды зерттеу орталығын құрды. Кейін ол Ұлттық приматтарды зерттеу орталығына, ал қазір Найробидегі Приматтарды зерттеу институтына айналды. Тигони орталығы ретінде ол "Ликидің періштелеріне" қаржы жұмсады. 1961 жылы Лики Корридон мұражайының жанында Тарихқа дейінгі дәуір мен палеонтология орталығын құрып, өзін директор етіп тағайындады. 1968 жылы Лики адам тегінің шығуын зерттеудегі өмірлік еңбегінің мұрасын сақтау мақсатында Лики қорының құрылуына көмектесті. Лики қоры бүгінде АҚШ-та адам тегін зерттеуді қаржыландыру бойынша жетекші ұйым болып табылады.
Отбасының танымал мүшелері
Луи Лики Мэри Ликиге үйленген, ол Лаэтолидегі қазба табан іздерін танымал етті. Танзаниядағы вулкандық күлде сақталған бұл іздер екі аяқты жүрудің ең ерте дәлелі болып табылады. Ол сонымен қатар палеоантрополог Ричард Лики мен ботаник Колин Ликидің әкесі. Луидің туысы Найджел Грей Лики Екінші дүниежүзілік соғысында Виктория кресімен марапатталған.