Кіріспе

Борис және Аркадий Стругацкийдің 1979 жылғы романы ("Жук в муравейнике,") – Борис және Аркадий Стругацкийдің 1979 жылғы ғылыми фантастикалық романы. "Көбелектегі қоңыз" – өгей балалар құбылысын түсіндіретін теорияның атауы. Стругацкийлердің кітаптарында осындай атаудың тағы бір мысалы – "Аймақтардың" болу себебін сипаттайтын "Жол жиегі пикнигі".

Сюжеттің қысқаша мазмұны

"Қырағайдағы қоңыз" "Қуат тұтқындары" романының жалғасы, бірақ сюжеті дерлік дербес. Роман 2178 жылы (шамамен 20 жыл бұрынғы оқиғалардан кейін) өтеді және бірінші романдағы басты кейіпкер Максим Каммерердің тағдырын баяндайды. Қазір COMCON 2 тәжірибелі тергеушісі Каммерер Жерге қайтып оралмауы тиіс Лев Абалькин есімді адамды іздеуге бұйрық алады. Бұйрықты COMCON 2 басшысы Рудольф Сикорский (кітап бойы "Ең Құрметті" деп аталады) құпия түрде шығарады. Сикорский ұсынған Абалькин туралы материалдарды зерттеген Каммерер, Абалькиннің Жерге келгенге дейін Саракштағы билік құрылымдарында жасырын агент ретінде жұмыс істегенін біледі. Басқа материалдардың ішінде ол кириллицадағы "Ж" әрпіне немесе жапон таңбасы 卅 (сан жю) сияқты ерекше белгілі қағазды табады, бұл оның қыңырлығын арттырады. Каммерердің іздеуі оны Абалькиннің бірнеше достары мен әріптестеріне – Жерден тыс мәдениеттер мұражайында (MEC) жұмыс істейтін тарихшы Майя Глумоваға және Саракш пен Үміт жобаларында Абалькинмен тығыз жұмыс істеген Шокн Голованға жеткізеді. Олардың әрқайсысы Абалькинмен соңғы кезде байланыста болған және оның әдеттен тыс мінез-құлқымен қынжылғанын айтады. Каммерер сондай-ақ Абалькин мен прогрессор Корней Яшма арасындағы байланысты сезе бастайды. Екеуі де бір күні, ата-анасынан кейін құпия түрде қайтыс болған күні дүниеге келген. Түнде Сикорский Каммерерге Абалкинді МЭК-те тосқауылға алу үшін кездесуді бұйырады. Бірақ мұражайға Лев Абалькин емес, Сикорскийдің білім және оны жіктеу саясатындағы ең қатал қарсыласы Исаак Бромберг келеді. Каммерер Абалкин ісінің көптеген мәліметтерін ашатын ұзақ пікірталасқа куә болады. Абалькин Бромбергке видеобайланыс арқылы "детонаторлар" туралы айтқан, ол МЭК-тің жабық бөлімінде сақталған артефакт, онда Сикорский мен Каммерер тұзақ құрған. Сикорский Максимге "таңдалғандар" туралы айтуға мәжбүр болады: Абалькин (Корней Яшма сияқты) "таңдалғандардың" бірі, "саркофагта" сақталған эмбриондардан туған он үш адамның бірі. "Детонаторлар" – он үш кішкентай диск, олардың әрқайсысында "таңдалғандардың" білегіндегі туылған белгіге ұқсас белгі бар. Абалькиннің символы кириллицадағы "Ж" әрпіне ұқсайды. Максиммен бірге COMCON 2 кеңсесіне оралған Сикорский барлық "таңдалғандардың" санасының тереңінде Жер үшін қауіпті бағдарлама бар деп мойындайды. Сондықтан олардың барлығы Жерден мүмкіндігінше алыс жұмыс істеуге бағытталған білім алған. Сикорский Абалькиннің Жерге күтпеген оралуы бағдарламаның іске қосылғанын және ол Қаңғыбасшылардың қауіпті агентіне айналғанын көрсетеді деп санайды. Каммерер Абалькин қауіп төндірмейді деп ойлайды, бірақ бұл Қаңғыбасшылар жасаған психологиялық тест болуы мүмкін деп болжайды. Каммерер бұл жағдайды адамның "құмырсқалардың үйіріне қоңызды" салып, олардың қорқыныш реакциясын бақылауымен салыстырады. Бірақ Сикорский жағдай "қорадағы түлкідей" болып кетпесінен қорқады, сондықтан Жерге төнген қауіпті елемеуге болмайды. Ақырында Абалькин Сикорский мен Каммерерге өз еркімен келіп, өзінің шығу тегі туралы шындықты біледі. Ол өзін жалғыз қалдыруды талап етеді, бірақ Сикорский Каммерерге оның артынан еруді бұйырады. Сикорский өзі МЭК-ке бет алады. Каммерер болатынды болжайды және Абалькинге қауіпсіздігі үшін Жерді тастап кетуіне көндіруге тырысады, бірақ ол тыңдамайды. Абалькин Ғарыш мәдениеттері мұражайына кіреді, Сикорский оны үш рет атып, "детонаторынан" бірнеше миллиметр қашықтықта жерге құлайды.

Талдау

Абалкиннің ішінде шынымен қандай да бір бағдарлама болды ма, ол Қаңғыбасшылардың қауіпті адамы ма деген сұрақ авторлар тарапынан жауапсыз қалды. Кейін берген сұхбаттарында Борис Стругацкий Абалькиннің бағдарламасыз, қарапайым адам болғанын және жағдайдың қолайсыздығының құрбаны болғанын айтты. Абалкин кездейсоқ түрде Жерден тыйым салынғанын біліп, өзі туралы шындықты білуге ниеттенді, сондықтан Жерге келіп, естеліктерінің нақты екеніне көз жеткізуге тырысты. Кейін ол МЭК-ке тек сүйген Майя Глумованы көру үшін келді және өзіне ұқсас белгісі бар "детонаторды" көріп таңғалды. Дегенмен, мәтіннің кейбір тұстары бұл түсіндірмеге тікелей қайшы келеді.

Жалғасы

"Лишь разумные свободны?" романына жалғасы 1998 жылы Амнуэль Песахпен жазылған.

Ағылшын тіліндегі басылымдар

Стругацкий, Аркадий және Борис. "Күлтегіндегі қоңыз" (Советтік ғылыми фантастиканың ең жақсы үлгілері) Антонина В. Буидің аудармасы. Нью-Йорк: Macmillan Pub Co, 1980 жылдың 1 қазаны, 217 б. LCCCN: 80017172. Стругацкий, Аркадий және Борис. "Күлтегіндегі қоңыз" Олена Бормашенконың аудармасы. Chicago Review Press, 18 сәуір 2023 жыл.