Кіріспе
1965 жылы Аркадий мен Борис Стругацкийдің "Дүйсенбі сенбіде басталады" романы (Понедельник начинается в субботу) - совет жазушылары Борис және Аркадий Стругацкийдің 1965 жылы шыққан сатирикалық ғылыми-фантастикалық романы, Евгений Мигуновтың суреттерімен. Романның оқиғасы Ресейдің солтүстік-батысындағы, сиқыр зерттеулері жүргізілетін ойдан шығарылған қалада өтеді. Роман – кеңестік ғылыми-зерттеу институттарының пародиязы. Ол ғылыми еңбек этикасына деген идеалистік көзқарас ұсынады, бұл атаудан-ақ көрінеді – ғалымдардың демалыс күндері жоқ екендігінің меңзелісі. Олардың идеализміне қарсы бейтарап бюрократтар мен адал емес, өзіндік көрсетуге құмар профессор тұрады. Солтүстік Ресейдің ойдан шығарылған Соловец қаласында орналасқан "Солқындар мен сиқыршылықты зерттеу институты" (немесе Эндрю Бромфилдтің 2002 жылғы аудармасында "Солқындар мен сиқыршылық технологиясының ұлттық институты", қысқартылып "NITWITT") – әркімнің құлақтарының толысуы арқылы адалдығынан айырылғаны бейнеленеді. Бұл түкті құлақты адамдарға идеалистік ғалымдар жек көрумен қарайды. Моральдық тұрғыдан артта қалғандары өзінің маңыздылығына сенеді, өзін мақтап, өз орнын ақтау үшін абсурдты және түсініксіз псевдозерттеулер жүргізеді. Романның жалғасы – "Тройка туралы әңгіме", кеңес бюрократиясын ең жағымсыз жағынан көрсететін, әлдеқайда өткір сатира, және көптеген осы кейіпкерлерді қамтиды.
Monday Begins on Saturday (Понедельник начинается в субботу) is a 1965 satirical science fantasy novel by Soviet writers Boris and Arkady Strugatsky, with illustrations by Yevgeniy Migunov. Set in a fictional town in northwestern Russia, where research in magic occurs, the novel is a satire of Soviet scientific research institutes. It offers an idealistic view of the scientific work ethic, as reflected in the title which suggests that the scientists' weekends are nonexistent. Their idealism is contrasted by inept bureaucrats and a dishonest, show horse professor. The "Scientific Research Institute of Sorcery and Wizardry" (or, in Andrew Bromfield's 2002 translation "the National Institute for the Technology of Witchcraft and Thaumaturgy", abbreviated to "NITWITT"), located in the fictional Northern Russian town of Solovets, is portrayed as a place where everyone either works diligently, or else their loss of honesty is symbolized by their ears becoming more and more hairy. These hairy eared people are viewed with disdain by the idealistic scientists. The more morally backward specimens are the most self aggrandizing and sure of their own significance, while conducting the more ridiculous and nonsensical pseudo research, to justify their position. It has a sequel, Tale of the Troika, a much more grotesque satire, which describes Soviet bureaucracy at its worst and features many of the same characters.
Кейіпкерлер мен оқиғалар
Роман жас программист Александр Иванович Приваловтың (көбінесе Саша деп атайды) көзқарасынан жазылған. Ол Ленинградтан шығып, Карелия арқылы солтүстікке саяхат жасап бара жатқанда екі жолсерікті көлігіне мінгізеді. Екеуі оның бағдарламашы екенін білген соң, оны Соловецке қалып, олармен бірге Сиқыр және Исте жарату ғылыми-зерттеу институтында (орыс тілінде NIIChaVo деп қысқартылады, бұл "Ничего" сөзіне ұқсас естіледі) жұмыс істеуге көндіреді. Кітапта орыс халық ертегілері мен балалар әңгімелеріне көптеген сілтемелер бар: Баба Яга, Змей Горыныч және Пушкинның "Руслан мен Людмила" поэмасынан Білімді Мысық – сәл ақылдан адасқан бард болып шығады. Аңыздар мен тарихтан кейіпкерлер де кездеседі, мысалы, джин мен Қаин. Авторлар осы тұлғалар мен ұғымдарды (мысалы, магияны) ғылыми зерттеу нысаны немесе институт мүшелері ретінде бейнелейді. Мысалы, Мерлин – өрескел мақтаншыл ретінде сипатталған және институттың Болжамдар бөлімінің басшысы. Техникалық жәрдем бюросын Сабоот Баалович Один басқарады, ол ғаламдағы ең күшті сиқыршы деп есептеледі, ал виварийде Альфред – вампир жұмыс істейді. Роман өзінің есімдерімен ерекшеленеді. Мысалы, Кристобаль Хосевич Хунта бұрын Ұлы Инквизитор болған, ал қазір Өмір мағынасы бөлімінің басшысы. Ол сонымен қатар талантты таксидермист. Оның коллекциясында SS-тің штандартенфюрері, Хунтаның бұрынғы досы және таксидермист болған адам бар деген әңгіме бар. Кристобаль Хосевич те сондай білікті, бірақ жылдам болған. Федор Симеонович Киврин – Сызықтық бақыт бөлімінің меңгерушісі, ол кекеш, ірі денелі, мәңгілік оптимист, бағдарламалаушы шәкірті, Эрл Стэнли Гарднердің жанкүйері және Приваловтың нақылдаған ұстазы. Модест Матвеевич Камноедов (тегі "тас жегіш" деп аударылады) – "Дүйсенбі сенбіден басталады" жұмыс этикасын түсінбейтін, классикалық әкімші және бюрократ. Жаңа жыл қарсаңында ол Приваловқа шамды сөндіруді және барлық есіктерді жабуды бұйырады, бірақ Привалов көп ұзамай институттағылардың барлығы әлі де болғанын және зерттеулер жалғасып жатқанын біледі. Мысалы, классикалық өрескел Виктор Корнеев (көбінесе Витка деп атайды) өзінің клонының зертханасында жұмыс істеп жатқанын айтады, бірақ Привалов оның өзі екенін түсінеді, себебі клондар ешқашан ән айтпайды немесе эмоция көрсетпейді. Оқиғаның көп бөлігі Амвросий Амброисович Выбегаллоның (шамамен "қашқан", Ягелло сияқты ежелгі поляк-литвалық есімдерге негізделген ойдан шығарылған тегі) зертханасында өтеді, оның алып эксперименттері өте ысырапты және көрермендерге ұнайды, бірақ ғылыми емес. Ол "идеалды адамды" табу үшін "жартылай қанағаттанған адам" моделін жасайды (коммунизм астында барлық адамдар кемелді болады және барлық қажеттіліктері қанағаттандырылады, ал советтік социализм – толық коммунизмге апаратын кезеңдік мемлекет) ол шексіз мөлшерде шикі мал тұтынып, летаргиялық "толық қанағаттану" кезеңдерін қысқартады, содан кейін тоқтамай жей бастайды және ақырында жарылады. Жаңа жыл күні Выбегалло өзінің соңғы туындысын – барлық тілектерін бірден қанағаттандыра алатын "толық қанағаттанған адам" моделін ойлап табады. Модель пайда болғаннан кейін бірден бүкіл ғаламды жұтып алуға тырысады, бірақ Роман Ойра Ойра оны бөтелкедегі джинмен тоқтатып, Молотов коктейліне ұқсас әрекет жасайды. Выбегаллоның прототипі Трофим Лысенко, СССР-дегі генетика ғылымының көптеген сәтсіздіктеріне жауапты шарлатан және саясаткер. Кітаптың соңғы бөлігі институт директоры Янус Полюктович Невструевтің құпиясын ашады, ол А Янус және У Янус деп аталатын екі тұлғадағы бір адам екені белгілі болады.
Аудармалар
Алғашқы ағылшын тіліндегі аударма 1977 жылы DAW Books баспасынан жарық көрді. 2005 жылдың тамызында Лондондағы Seagull Publishing баспасы Эндрю Бромфилд жасаған "Дүйсенбі сенбіде басталады" атты аударманы шығарды. Баспа бұл кітапты "Гарри Поттерге орыс тіліндегі баламасы, ол 40 жыл бұрын жазылған" деп сипаттады. Кітапта Стругацки ағайындылардың туындыларына ең үздік суретшілердің бірі Евгений Мигунов салған суреттер бар.
Есімдіктер мен нұсқайлар
Институттың орыс тіліндегі қысқартуы – НИИЧАВО – "ничего" ("маңызды емес" немесе "ешнәрсе") деген сөздің сөйлеу тіліндегі айтылуына ұқсайды. Эндрю Бромфилдтің ағылшын тіліндегі аудармасында институт атауы NITWITT (Солхизм және тауметургия технологиясы жөніндегі ұлттық институт) деп аударылған. "Соловец" деген жер Соловецкі аралдарын, олардың тарихи және мифологиялық байланыстарын білдіреді. "А Янус және У Янус" – Янус Бифронға сілтеме. Орыс тілінде "лицо" сөзі "адам" және "бет" (Янусқа сілтеме) деген мағынаны білдіреді. Вибегалло өзінің қарапайым адамға ұқсас сыртқы түрімен және радикалды жалған ғылыми идеяларымен Трофим Лысенкоға сілтеме жасайды.
Өзгерістер мен ықпал
1965 жылы кітап негізінде телеспектакль қойылды. "Charodei" (Sorcerers) телефильмі (1982) бастапқыда Стругатскийлердің романның екінші бөліміне жасаған бейімдемесі болды. Бірақ режиссер Константин Бромберг сценарийдің салқын тон мен әлеуметтік мазмұнына келіспеді, сондықтан Стругатскийлер сценарийді жеңіл, романтикалық комедия ретінде қайта жазуға мәжбүр болды. Нәтижесінде, фильм кітаптан тек ортақ орта мен кейбір кейіпкерлердің аттарымен ғана ұқсады. 2015 жылы Teterin Films студиясы кітап негізінде толық метражды фильм түсіру жоспарымен адаптация құқығын алды. 2018 жылдың өзінде де жоба даму сатысында тоқтап тұрды. Совет рок-тобы "Агата Кристидің" "ru" альбомындағы "Allegry" әні романнан алынған, ал ол өз кезегінде орыс психиатры Карпов Павел Ивановичтің "Психикалық аурулар және олардың ғылым, өнер және технологияның дамуына әсері" кітабынан алынған.