Кіріспе

1972 жылы Аркадий мен Борис Стругацкийдің "Жол бойындағы пикник" романы (Russian: Пикник на обочине, Piknik na obochine) – 1971 жылы жазылып, 1972 жылы жарық көрген, советтік орыс авторлары Аркадий мен Борис Стругацкийдің философиялық ғылыми-фантастикалық романы. Бұл ағайындылардың бұрынғы Кеңес Одағының шеңберінен тыс елдерде ең танымал және көп аударылған романы. 2003 жылы Борис Стругацкий 22 елде "Жол бойындағы пикниктің" 55 басылымын тіркеген. Роман ағылшын тілінде Антонина В. Буи аудармасында жарияланған. Алғашқы американдық басылымына алғы сөзді Теодор Стерджен жазса, 1977 жылғы неміс басылымына соңғы сөзді Станислав Лем жазды. 2012 жылы Олена Бормашенконың тағы бір ағылшын тіліндегі аудармасы шықты, оған Урсула К. Ле Гуин алғы сөз, ал Борис Стругацкий соңғы сөз жазды. Бұл кітап көптеген бейімдеулерге және түрлі салалардағы басқа да шабыттанған туындыларға бастау болды, олардың ішінде сахналық қойылымдар, бейне ойындар мен телесериалдар бар. Андрей Тарковскийдің 1979 жылғы "Сталкер" фильмі романға еркін негізделген, сценарийін Стругацкий ағайындылары жазған. Кейін, 2007 жылы, кітап пен фильмнен шабыт алған бейне ойын сериясының бірінші бөлігі – S. T. A. L. K. E. R.: Shadow of Chernobyl жарық көрді. "Сталкер" термині орыс тілінің бір бөлігіне айналды және авторлардың айтуынша, олардың ең танымал неологизмі болды. Кітапта сталкерлер – бұл Зона деп аталатын тыйым салынған аймаққа заңсыз кіріп, құнды ғарыштық артефакттарды ұрлап, оларды сататын адамдар. Тарковскийдің фильмінен кейін орыс тілінде бұл термин тыйым салынған немесе белгісіз аймақтарда жол көрсетушінің мағынасын алды, ал кейіннен тасталған нысандар мен қалаларды зерттейтін урбэксерлер мен индустриалды туризмнің жанкүйерлері де сталкерлер деп аталды.

Орнату

"Жол жағасындағы пикник" оқиғасы екі күн ішінде Жердің бірнеше жерінде бір мезгілде орын алған "Қонақтардың келуі" деп аталатын ғарыштық оқиғадан кейін басталады. Жергілікті тұрғындар алты аймақтың әрқайсысы бірнеше шаршы километрді құрайтын салыстырмалы түрде кішкентай аумақтарында болған Қонақтарды, олардың келуінің немесе кетуінің жолдарын ешқашан көрмеген. Аймақтарда адамдар түсінбеген, қауіпті құбылыстар кездеседі және түсіндірілемейтін қасиеттері бар артефакттар бар. Романның атауы Доктор Валентин Пилманның кейіпкері ұсынған теңеуден алынған, ол Қонақтардың келуін пикникке айналдырған:

Пикник. Орманды көзге елестетіңіз, ауылдық жолды, шалғынды дала. Көліктер ауылдық жолдан далаға бұрылып, жастардың тобы ішетін су, тағамдық себеттер, транзисторлық радиолар мен фотоаппараттарды алып шығады. Олар от жағып, шатыр тігеді, музыка қосады. Таңертең олар кетеді. Ұзақ түн бойы үрейленген жануарлар, құстар мен жәндіктер тығылған жерлерінен шығады. Олар не көреді? Ескі шамдар мен ескі фильтрлер шашылып жатыр. Жыртылған маталар, күйіп кеткен шамдар, тасталып кеткен кілттер және әрине, әдеттегі қоқыстар – алма дәнектері, тәтті қағаздары, лагерь отының күл қалдықтары, банкалар, бөтелкелер, біреудің орамалы, біреудің қалта пышағы, жыртылған газеттер, монеталар, басқа шалғында жыртылған гүлдер. Осы теңеуде, қорқып жүрген жануарлар – бұл адамдар, Қонақтар кеткеннен кейін, олар үшін қарапайым, бірақ жер тұрғындары үшін түсініксіз немесе қауіпті заттар мен аномалияларды табады. Бұл түсіндірме, адамдар пикник кезінде жәндіктер мен жануарларға көңіл бөлмейтіні сияқты, Қонақтар да Жер тұрғындарына назар аудармаған немесе тіпті байқамаған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Қонақтар аймақтарда қалдырған артефакттар мен құбылыстар – адамзатты дамыту немесе зиян келтіру ниеті жоқ, жай ғана тасталып, ұмытылған қоқыс. Қонақтар қайта оралуының ықтималдығы төмен, себебі олар үшін бұл белгісіз себептермен, нақты мақсатына жететін жолдағы қысқа тоқтау болды.

Өмірбаян

Роман оқиғасы жер бетінде түсіндіріле алмайтын құбылыстарға толы алты аймақ бар болатын пост-визитация әлемінде өрбітеді. Бұл аймақтарда бұрын қысқа ғана уақытқа болған ерекше оқиғалар, шетелдіктердің келгеніне байланысты деп есептеледі. Үкіметтер мен Біріккен Ұлттар Ұйымы күтпеген салдарлардан қорқып, аймақтардан артефакттардың сыртқа таралуын болдырмау үшін оларды қатаң бақылауда ұстауға тырысады. Аймақтардың маңында пайда табу үшін артефакттарды ұрлап әкелетін «сталкерлер» деп аталатын аңшылардың жасырын қоғамы қалыптасқан. Романның оқиғасы белгілі бір аймақта және оның төңірегінде, белгісіз ағылшын тілді елдегі Хармонт деген ойдан шығарылған қалада өтеді және басты кейіпкердің сегіз жылдық өмірін қамтиды.

Кіріспе

Кіріспе – доктор Пилманмен тікелей эфирде өткен сұхбат. Ол алты аймақтың орналасқан жерінің кездейсоқ емес екенін ашқан адам ретінде танымал. Ол мұны былай түсіндіреді: "Қолда үлкен шарды айналдырып, оған оқтар атып бастасаңыз, оқ тесіктері бетінде тегіс қисық сызық түзеді. Маңызы мынада – барлық алты "Қонақ аймағы" планетамыздың бетінде, Жер-Денеб сызығы бойындағы бір нүктеден Жерге оқ атылғандай орналасқан. Денеб – Сигн (Аққу) шоқжұлдызындағы басты жұлдыз."

1-бөлім

Бұл оқиға Редрик "Кызыл" Шухарт, қатал және тәжірибелі жас аңшы туралы. Ол пайда табу үшін құнды артефакттарды іздеу үшін түнгі уақытта аймаққа заңсыз кіреді. Өзін түзетуге тырысқан ол, аймақты зерттейтін Халықаралық институтта зертхана көмекшісі болып жұмысқа орналасады. Досы санайтын басшысының мансабына көмектесу үшін, ол онымен бірге бірегей артефактты (толық "бос") алу үшін ресми экспедицияға қатысады, бұл кейіннен досының қазасына әкеледі. Бұл жаңалық Редрикке барда мас күйде жеткенде, оған үлкен соққы болады, және ол досының тағдыры үшін өзін кінәлі деп санайды. Редрик барда отырғанда, полиция күштері аңшыларды іздеп кіреді. Редрик "шрикерді" пайдаланып, жедел қашуға мәжбүр болады. Редтің сүйіктісі Гута жүкті және баласын кез келген жағдайда дүниеге әкелуге шешім қабылдайды. Аймаққа кіретін аңшылардың балаларында мутациялар пайда болу қаупі жоғары деген қауесет тараған, тіпті сол аймақта сәулелену немесе басқа да мутагендер табылған жоқ. Олар үйленуге шешім қабылдайды.

2-бөлім

Көңілі қалған Редрик қайтадан аңдып жүреді. Зонаға бірлескен экспедициясы барысында, Бербридж (а.қ.а. "Қарқын") деген тағы бір аңшымен бірге ол "тозақтың шырыны" деп аталатын затқа тап болады ("ескі ағылшын аудармасында "бірқазан" деп аталған"), ол оның аяқ сүйектерін баяу ерітеді. Бербриджтің аяқтарын толық жоғалтуына жол бермес үшін дереу ампутация жасалуы керек. Редрик Бербриджді Зонадан алып шығып, патрульдерден сақтанып, хирургқа жеткізеді. Кейін Редрик Бербриджтің қызымен кездеседі, ол әкесін құтқаруы үшін оған ашуланады. Гута бақытты және зиялы қыз дүниеге келтірді, ол толығымен қалыпты, бірақ денесі бойында ұзын, ақ түсті толық денелік жүні және қара көздері бар. Олар оны махаббатпен "Маймыл" деп атайды. Редрик сәнді қонақ үйде клиенттерімен кездесіп, оларға Зонадан әкелген жаңа артефакттарды сатады, бірақ олардың нағыз қызығушылығы "тозақтың шырынына" бағытталған. Олар оны әскери зерттеулер үшін қажет етеді деген жорамал бар. Редрик әлі оны таппағанын айтып, кетеді. Біраз уақыттан кейін Редрик тұтқындалады, бірақ қашып үлгереді. Одан кейін ол клиенттерімен байланысып, бұрын контрабандалық жолмен шығарған "шырын" үлгісін жасырған жерін айтады. Редрик сатудан түскен барлық ақшаны Гутаға жіберуді талап етеді. Ол "шырынның" жаппай қырып-жою қаруын жасау үшін пайдаланылатынын түсінеді, бірақ отбасын асырау үшін осы қадамды жасауға мәжбүр екенін шешеді. Содан кейін ол өзі полицияға тапсырады.

3-бөлім

Редриктің ескі досы Ричард Нунан (институт ішінде кеңсесі бар жабдықтаушы мердігер) аймақтан артефакттардың контрабандалық ағынын тоқтату үшін жұмыс істейтін, аты-жөні белгісіз, болжам бойынша үкіметтік құпия ұйымның жасырын операторы екені анықталады. Көп жылдық тапсырмасын сәтті аяқтауға жақын тұрғанына сенген ол, өзінің басшысымен кездесіп, одан сөккі алады. Басшысы оған ағынның бұрынғыдан да күшті екенін, кімнің жауапты екенін және олар қалай жұмыс істейтінін анытап беруді тапсырады. Шабуылшылардың енді Бурбидж құрған "туристерге арналған демалыс пикниктері" деген бизнес аясында ұйымдасқандығы белгілі болады. Олар бұл құрылымды әзілде "жексенбілік мектеп" деп атайды. Нунан доктор Валентин Пилманмен түскі асқа шақырып, олармен сапар және жалпы адамзат туралы терең әңгімелеседі. Осы кезде "Сапарды жол бойындағы пикник ретінде қарастыру" идеясы айтылады. Редрик өзінің мерзімін өткерген соң үйіне оралады. Бурбидж оған үнемі келіп, бір құпия жобаға қатыстыруға тырысады, бірақ Редрик бас тартады. Гутаның көңілі тоңған, өйткені олардың қызы адамгершілігінен және сөйлеу қабілетінен айырылып, көбінесе нағыз маймылға ұқсай бастаған. Редриктің қайтыс болған әкесі де Зона ішіндегі зираттан үйге келген, және қаладағы басқа да өте баяу қозғалатын (мүлдем зиянсыз) қайта тірілген өліктер де өз үйлеріне оралуда. Олар әдетте билік тарапынан табылған кезде жойылса, Редрик әкесін алып кетуден күшпен қорғаған.

4-бөлім

Редрик "Алтын сфера" тілегін орындау үшін аймаққа соңғы рет кіреді. Оның Бербридж берген картасы бар, ал оның ұлы Артур экспедицияға осымен қосылады. Редрик олардың біреуінің "ет ұнтақтағыш" деп аталатын көрінбейтін құбылысты уақытша тоқтату үшін өлуі керек екенін біледі, сонда ғана екіншісі сфераға жете алады, бірақ ол мұны Артурдан жасырады, өйткені оны қызын қалыпты күйіне қайтару үшін құрбан етуді жоспарлап отыр. Көптеген қиындықтарды еңсеріп, олар сол жерге жеткен соң, Артур шарға қарай асығып, жақсы әлем тілегін айқайлайды, бірақ "ет ұнтақтағыш" оны қатыгездікпен жояды. "Алтын сфера" алдында тұрған шаршаған Редрик өміріне, қатал әлемдегі аяусыз күреске, құлдыққа және еркіндіксіздікке толы өткен өміріне қайғымен және шатасумен еске алады, ал сферадан не тілеу керегін түсіне алмайды. Көптеген бұрынғыдан беймәлім ойларға берілгеннен кейін, Ред бастапқыда сфераның оның таза жанына қарап, тілегін "анықтауға" мүмкіндік беруге келіседі, себебі "жаман болмайды", яғни оның жақсылыққа ұмтылуы бар екенін тілейді. Адамгершіліктің ирониясы ретінде, ол бала сияқты, соған да құмар болып барады. "Баршаға тегін бақыт, ешкім де қалып қоймасын!"

Тарих

Бұл әңгімені Стругацкий ағайындары 1971 жылы жазған. Алғашқы сызбалары 18-27 қаңтарда Ленинградта жазылды, ал соңғы нұсқасы 28 қазан мен 3 қараша аралығында Комаровода аяқталды. Ол алғаш рет 1972 жылы «Аврора» әдеби журналының 7-10-шы нөмірлерінде жарияланды. Оның бір бөлігі (1-бөлім) 1973 жылы «Қазіргі заманғы ғылыми фантастика кітапханасының» 25-томында жарияланды. Стругацкий ағайындары түпнұсқа деп мойындаған орыс тіліндегі нұсқасы 1970-ші жылдары жарық көрді. 1998 жылға дейін романның 38 басылымы 20 елде жарық көрді. Романды алғашқы рет Антонина В. Буа ағылшын тіліне аударды. Романның алғашқы американдық басылымының (Macmillan, New York, 1977) алғы сөзін Теодор Стерджен жазды. 2012 жылы роман ағылшын тілінде қайта жарық көрді. Бұл жаңадан аударылған ғана емес, сонымен қатар Борис Стругацкий совет цензурасы өзгертулер жасамас бұрынғы түпнұсқа күйіне келтірген нұсқаға негізделген.

Марапаттар мен ұсыныстар

Роман 1978 жылы ең үздік ғылыми-фантастикалық роман үшін Джон У. Кэмпбелл сыйлығына ұсынылып, екінші орынды жеңіп алды. 1978 жылы Стругатский ағай-інілер "әлемдік ғылыми-фантастикалық әдебиетке елеулі үлес қосқандары" үшін Марк Твен қоғамының құрметті мүшелері болып қабылданды. 1979 жылы Скандинавияда өткен ғылыми-фантастикалық әдебиет конгресінде швед тіліне аудармасы, швед тілінде жарық көрген жылдың ең үздік романы ретінде Жюль Верн сыйлығымен марапатталды.

Өзгерістер мен мәдени ықпал

1977 жылы чехословакиялық телеарнада "Návštěva z Vesmíru" ("Ғарыштан келген сапар") атты мини-сериал көрсетілді. Телепремьерадан кейін цензура барлық даналарын жойды. 1979 жылы Андрей Тарковский режиссерлік еткен "Stalker" ғылыми-фантастикалық фильмінің сценарийін Борис және Аркадий Стругацкий жазды, ол романға негізделген. "S. T. A. L. K. E. R." видео ойындары сериясы тікелей бейімделу болмаса да, "Жол бойындағы пикникке" (Roadside Picnic) күшті әсер етті. Серияның бірінші ойыны, "S. T. A. L. K. E. R.: Shadow of Chernobyl", кітаптағы маңызды сюжеттік элементтерге сілтеме жасайды, мысалы, тілек орындаушы және аймақтың ортасына жолдың бұйырылған күшпен тоқтатылуы. Ойын сонымен қатар кітапта сипатталған аномалиялар мен артефакттарды қамтиды, бірақ олар шетелдік келушілердің емес, табиғаттан тыс экологиялық апаттың салдарынан пайда болды. Кітап апокалиптикалық "Metro 2033" видео ойынында да маңызды орын алады. Кейіпкер қираған кітапханадағы кітаптардың қатарын қарап, "Жол бойындағы пикник" кітабын табады және оны "таныс нәрсе" деп айтады. "Metro 2033" ойынын бұрын "S.T.A.L.K.E.R." жобасында жұмыс істеген және өз ойын компаниясын құрған адамдар жасады. Ойын "Жол бойындағы пикник" романынан әсер алды. 1992 жылғы "Star Control II" видео ойынында шетелдік келулердің және Андросинттің жоғалуына байланысты масалардың залалы туралы айтылады. 2003 жылы финляндиялық "Circus Maximus" театр компаниясы "Жол бойындағы пикник" романының сахналық нұсқасын, "Сталкер" деп атап шығарды. Пьесаның авторлығы Стругацкийлерге және Микко Вильянен мен Микко Канниненге тиесілі. Фрэнсис Спуффордтың 1960-шы жылдардағы кеңестік экономикалық амбициялары туралы романдық тарихы "Red Plenty" (2010) кітабының соңғы тарауында "Жол бойындағы пикник" оқыған кейіпкер оны күш-жігердің метафорасы ретінде қарастырады. 2012 жылы Ville Vuorela (Burger Games) "Stalker" атты үстелдік рөлдік ойынды жасады. М. Джон Харрисонның "Nova Swing" (2007) романында шындық түрлі жолдармен бұрмаланған "Ел оқиғасы аймағы" деп аталатын жер бар. 2012 жылы финляндиялық режиссер Еса Луттинен түсірген төмен бюджетті тәуелсіз фильм "Вёхике" ("Zone") жарық көрді. Фильм Финляндиядағы келу аймағында өтеді және романдағы материалға, сондай-ақ Тарковскийдің фильміне сілтеме жасайды. Британдық прогрессивті рок тобы Guapo 2013 жылы шығарған "History of the Visitation" альбомы романға негізделген. 2015 жылы Би Ганның "Кайли блюз" фильмінің түпнұсқа қытайша атауы "Жол бойындағы пикник" деп аударылады, бұл фильмдегі кейіпкерлердің бірі Чэнь Шэннің өлеңдер жинағының атауы. Би Ган Андрей Тарковскийдің, әсіресе оның "Сталкер" фильмінің ықпалында. 2016 жылы WGN America телеарнасы Мэтью Гудтың қатысуымен және Алан Тейлордың режиссерлігімен телесериалға пилотты тапсырыс берді, бірақ оны сериалға айналдырмады. 2016 жылғы "The Final Station" видео ойыны кітапқа негізделген, онда ойындағы бірнеше елде шетелдік "Кіру" орын алды. Келуші адамзат қоғамын қиратты, бірақ сонымен қатар адамзатқа кейбір озық технологияларды қалдырды. Адам Кертистің "Гипернормализация" атты деректі фильмінде кітап және оның кеңес қоғамының реализміне күмән келтірудегі рөлі талқыланады. Жапон жазушысы Иори Миядзаваның 2017 жылғы "Басқа жақ пикник" романы, манга және аниме сериясы екі қыздың "Басқа жақ" әлемін зерттеуі туралы, ол халық аңыздарынан шыққан арбалармен толған. Алекс Гарландтың сценарийін жазып, режиссерлік еткен 2018 жылғы "Annihilation" ғылыми-фантастикалық психологиялық қорқынышты фильмі, Джефф ВандерМирдің сол атты романына негізделгенімен, кейбір сыншылардың пікірінше, "Жол бойындағы пикник" және "Сталкер" фильмдерімен айқын ұқсастықтарды көрсетеді. 2020 жылы жарық көрген "Zona Alfa" атты шайқас ойыны "жақын болашақта, Шығыс Еуропаның апокалиптикалық орнынан кейін, тазалау, зерттеу және тірі қалу үшін шайқас ережелері" бар. Онда ойыншылар "жұмқырлар, жалдамалылар және әскери бөлімдер рөлін атқара алады. "Into The Radius" VR ойыны көбінесе "S. T. A. L. K. E. R." сериясының VR нұсқасымен салыстырылады және кітаптан күшті әсер алады. Amazon Prime сериясы "Tales from the Loop", Саймон Столенхагтың сол атты кітабына негізделген, "Жол бойындағы пикник" тұжырымдамасына ұқсас. Сериалда ойдан шығарылған Мерсер қаласын қоршаған ауылдық аймақта таралған көптеген артефакттар мен құбылыстар бар, олар маңызды сюжет құрылғылары ретінде қызмет етеді. Ағаштан жасалған, таңғажайып әсерлер көрсететін тасталған сфералар орман ішінде қалдырылған; орман ағыстары уақыт өзгертетін әсерлермен түсініксіз түрде тоңазып немесе тоңазытқан; өлшемдер аралық жарықтар ашылып, жабылады; және сейсмикалық энергиямен соғылатын, басқа әлемдегі, жүзетін сфера ғылыми зерттеулердің нысанасы болып табылады. Бұл әрқайсысы кейіпкерлер үшін қиындықтар тудырады, олар олардың болуына бірдей таңғалып, қабылдайды. 2021 жылғы британдық-американдық ғылыми-фантастикалық телесериал "Debris" ұқсас тұжырымды зерттейді. 2024 жылғы бразилиялық-американдық "Atomic Picnic" видео ойыны одан шабыттанды, "Аймақ" және "пикник" деп аталатын іздеу элементтерін қамтиды. "Parties are for Losers" интернеттік веб-сериалы тұжырымдық тұрғыдан "Жол бойындағы пикник" кітабынан күшті шабыт алды.